Þessi síða notar kökur (e. cookies) til að auðvelda þér að vafra um vefinn.

Displaying items by tag: Greiðslukort

Áratugur samfélagssviptinga

Áratugnum 2005–2014 lyktaði á því að fimmtíu ár voru frá komu fyrstu tölvunnar til Íslands. Í upphafi hans var góðæri á Íslandi. Bankakerfið hafði þanist út og meðal annars dregið til sín mikið og hálaunað vinnuafl í tölvugeiranum, einkum hugbúnaðargerð. Snemma árs 2008 voru blikur á lofti í efnahagsmálum og gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum hóf að lækka, enda hafði það að margra mati verið alltof hátt skráð í þenslu undangenginna missera. Um mánaðamótin september–október varð bankahrun á Íslandi þegar allir þrír stóru bankarnir féllu. Þeir höfðu allir töluverð umsvif erlendis og höfðu vaxið langt umfram það sem þeir þoldu. Afleiðingarnar voru gríðarlegar og skyndilega fengu Íslendingar smjörþefinn af því hvað gerist þegar innviðum samfélagsins er ógnað.

Á ögurstundum sem þessum er mikilvægt að bregðast hratt og örugglega við. Mikill fjöldi Íslendinga er staddur erlendis hverju sinni og ennfremur útlendingar á Íslandi. Mikið reið á að halda greiðslumiðlun gangandi þrátt fyrir fall bankanna og tryggja viðtöku og uppgjör kortagreiðsla.

Strax og hrunið varð gekkst Seðlabankinn í ábyrgð fyrir kortagreiðslumiðlun á Íslandi. Skipta þurfti um uppgjörsmynt milli Íslands og allra erlendu kortafélaganna nánast yfir nótt. Tryggja þurfti að greiðslur til erlendu kortafélaganna fyrir úttektir Íslendinga erlendis næðust tímanlega á uppgjörsreikninga erlendis, þrátt fyrir hryðjuverkalög sem Bretland setti á Ísland og allar millifærslur sem áður höfðu verið rafrænar voru núna handgerðar og sættu sérstöku eftirliti.

Með samstilltu átaki allra sem komu að greiðslumiðlun á Íslandi tókst að halda alþjóðlegri greiðslumiðlun hnökralausri. Einstaka korthafi lenti í vandræðum erlendis ef viðkomandi seljandi taldi að íslenska greiðslukortið myndi ekki virka lengur, en engar ráðstafanir voru gerðar í posum erlendis til að koma í veg fyrir notkun íslenskra korta. Þess má einnig geta að greiðslumiðlun innan Íslands var algerlega hnökralaus. Innviðir greiðslukortakerfanna héldu þegar á reyndi.[1]

Samfélagið lék á reiðiskjálfi og mótmæli í miðborg Reykjavíkur voru stigvaxandi eftir því sem leið á veturinn 2008. Samfélagsmiðlarnir léku umtalsvert hlutverk í þeirri atburðarás og að sumra mati lykilhlutverk. Í lok janúar 2009 féll ríkisstjórnin og minnihlutastjórn var skipuð fram að alþingiskosningum í apríl. Alþingi skipaði rannsóknarnefnd sem skilaði frá sér skýrslu í apríl 2010 þar sem ítarlega var fjallað um aðdraganda og ástæður hrunsins.[2]

Afleiðingar hrunsins voru margvíslegar, bæði mælanlegar og huglægar. Atvinnuleysi fór vaxandi og var óvenju mikið á íslenskan mælikvarða, fór hæst í 9,3% í febrúar 2010. Hrunið hafði töluverðar afleiðingar fyrir fólk sem starfaði í upplýsingatæknigeiranum. Heilu tölvudeildunum, einkum í bönkunum, var sagt upp og fólk sem hafði verið keypt frá hugbúnaðarhúsunum og oft notið bestu launanna í stéttinni stóð skyndilega uppi án atvinnu. Til að byrja með héldu flestir að sér höndum.

Þeim óx fiskur um hrygg sem höfðu séð upplýsingatæknina sem farveg fyrir lýðræðisumræðu. Hugtök eins og „edemocracy“[3], lýðræðisleg beiting upplýsingatækni, urðu hluti af umræðunni og hugmyndum um íbúalýðræði hrundið í framkvæmd. Sveitarfélög fóru í auknum mæli að tileinka sér möguleika til notkunar netsins í samskiptum við íbúana.  

netnot
Hlutfall reglulegra netnotenda í Evrópu. Úr Hagtíðindum 2015:1.[4]

Eftir 2010 fór að bera á efnahagslegum batamerkjum, atvinnuleysi minnkaði og ferðaþjónustan naut góðs af tiltölulega lágu gengi íslensku krónunnar auk þess sem athygli hafði óvænt beinst að Íslandi við Eyjafjallajökulsgosið árið 2010, sem lagði flugumferð víða um Vesturlönd á hliðina.

Eftir efnahagshrunið tók tíma fyrir samfélagið að komast í fyrra horf og sjálfsagt má um það deila hvort svo hafi orðið. Eitt er þó ljóst að hlutur upplýsingatækninnar skertist ekki í þessum umbrotum og í lok tímabilsins sem í hönd fór eftir hrun, árið 2014, var Ísland sem fyrr í hópi þeirra landa sem voru með mesta internetnotkun í heiminum. Ef einungis er litið á þau lönd í Evrópu þar sem netnotkun heimila var hvað mest er Ísland þar á toppnum, 2014, eins og verið hafði um langt skeið; aðeins tvö önnur lönd, Lúxemborg og Holland, voru með jafnhátt hlutfall nettengdra heimila, eða 96%.

Ef litið er til fyrirtækja sem tengdust upplýsingatækni á einhvern hátt árið 2014 þá kemur ýmislegt forvitnilegt í ljós. Fyrirtækin í sölu tölva og tölvubúnaðar voru um hundrað talsins, yfir 600 voru í hugbúnaðargerð og önnur fyrirtæki í skyldum rekstri býsna mörg.

hagstofa.fyrirtaeki
Fyrirtæki í tölvutengdum rekstri 2014 samkvæmt leit á vef Hagstofunnar.[5]

Þá ber að geta þess að á tímabilinu varð mikil sprenging í notkun gagna og bæði viðskiptagreind og vöruhús gagna voru í mikilli uppsveiflu.

Þótt áratugurinn 2005–2014 sé fyrst og fremst áratugur mikilla breytinga í tölvu- og upplýsingatækni er ekki síður áhugavert að velta því fyrir sér hvað hafi orðið um eldri tölvubúnað. Er honum alltaf hent jafnharðan á haugana? Ekki alltaf, hjá Íbúðalánasjóði er enn í gangi tölva sem hefur ekki verið slökkt á síðan árið 1999. Hún keyrir á stýrikerfinu OS/2, er búin innbyggðum RAID-diskastæðum og hefur ekki verið endurræst síðan hún hóf vinnslu. Afköstin eru ekki mikil og opinberlega er hún ekki talin vera í notkun, en á meðan ekki er slökkt á henni heldur hún áfram, 24 stundir á sólarhring, sjö daga vikunnar, og gæti alveg haldið því áfram um ókomin ár.[6]

Vélbúnaður, forritunarmál, gagnagrunnar og stýrikerfi 2005–2014

Vélbúnaður og gagnavinnsla: Einkatölvur – einn notandi, mikill sveigjanleiki, töflureiknar, ritvinnsla, tölvugrafík; Sýndartölvur (Virtual Machines); Fækkun netþjóna með tilkomu VMware og ytri gagnageymsla (SAN og NAS); Tilkoma stóru gagnaveranna – Skýið og flutningur hugbúnaðar (og gagna) þangað. Á þessu tímabili varð opinn hugbúnaður af ýmsu tagi útbreiddur, bæði ókeypis (free software) og með opnu hugbúnaðarleyfi (open source).

Forritunarmál þessa tíma voru: Java, C++, C# (í .NET-umhverfi), JavaScript, Objective-C, Python, Ruby on Rails.

Gagnagrunnar: Oracle, MySQL, PostgreSQL, MongoDB, Hadoop, SQL Server.

Stýrikerfi: Unix; Windows: XP, 2000, Vista, 7 og 8; Ýmis Linux-stýrikerfi, meðal annars Red Hat, Debian og Ubuntu.

Vafrar: Netscape, Mozilla Firefox, Internet Explorer, Opera, Apple Safari, Google Chrome.

Rafræn stjórnsýsla í Reykjavík

Í Tölvumálum árið 2011 er fjallað um reynslu Reykjavíkurborgar af rafrænum viðskiptalausnum og ekki síst í samskiptum við birgja. Þar kemur fram að báðir aðilar hafi sparað sér umtalsverðar fjárhæðir með minni pappírsnotkun og bættum afstemmingum; færri starfsmenn þurfi því til að vinna einfaldari verk. Þar segir: „Krafan um ákveðnar upplýsingar á reikningum hefur tryggt að reikningar fara strax í samþykktaferli og öll vinnsla hefur orðið skilvirkari til hagsbóta fyrir Reykjavíkurborg og birgjana sjálfa.“ Móttaka og skráning reikninga þótti einnig öruggari. Ákveðið var að fara út í tilraunaverkefni á þessu sviði.[8]

Áherslan undanfarin ár hefur einkum verið að skapa rafrænar viðskiptalausnir sem gera Reykjavíkurborg kleift að taka móti stórum hluta reikninga frá birgjum rafrænt. Reikningar koma frá 5-6 þúsund birgjum og eru samtals um 200 þúsund reikningar á ári. Um 23 þúsund reikningar koma með SPAN-tækni sem tekin var upp árið 2003 en allir birgjareikningar hafa verið skannaðir inn frá 2003. Tilraunaverkefni með rafræna birgjareikninga var sett upp haustið 2010[…] Mjólkursamsalan (MS) sem er einn stærsti birgi [svo] borgarinnar var tilbúinn að taka þátt í tilrauninni frá upphafi en MS sendir Reykjavíkurborg um 12-13 þúsund reikninga á ári. […] Gert er ráð fyrir að rafrænir birgjareikningar verði á bilinu 50-60 þúsund á næsta ári og við það bætast um 23 þúsund […] reikningar. […]

Næsta verkefni er að senda út alla innri reikninga rafrænt og er undirbúningur á lokastigi. Miðað er við að í lok september 2011 verði allir innri reikningar orðnir rafrænir, en það eru um 6-8 þúsund reikningar á ári![9]

Reykjavíkurborg innleiddi árin 2001–2003 Oracle Business Suite, sem er fjárhags- og launakerfi frá Skýrr, og var því rétt á undan ríkinu að innleiða staðlað erlent kerfi til að halda utan um stærstu mál borgarinnar.[10]

Vöxtur í leikjaiðnaði á Íslandi

Árin 2005–2014 voru sannkallað blómaskeið í leikjaiðnaði á Íslandi þótt ekki hafi alltaf verið siglt lygnan sjó. Leikjaflóran er stór og flestir þeir sem mestum árangri hafa náð hér á landi hafa starfað um allan heim og verið á alþjóðlegum markaði. Leikjaiðnaðurinn hefur óumdeilanlega skapað mörg störf hér á landi og því full ástæða til að fjalla ögn nánar um það sem gerðist á þeim vettvangi á þessum áratug.

Í kringum árið 2009 voru leikjafyrirtæki innan Samtaka íslensks leikjaiðnaðar með samtals 575 starfsmenn innan sinna vébanda og þar af 311[11] á Íslandi, en alls störfuðu tæplega 2700 manns við hugbúnaðargerð og ráðgjöf á Íslandi árið 2008 og hafði þá fækkað ögn frá árinu 2007.[12] Ætla má að meira en einn af hverjum tíu í hugbúnaðariðnaðinum hafi starfað hjá leikjafyrirtækjum.

Þessi þróun varð ekki til úr engu, markvisst var unnið að því að koma leikjafyrirtækjum á laggirnar og efla þau, hlúa að sprotafyrirtækjum og ýta undir nýsköpun í leikjum. Stundum bar þetta árangur, ekki síst í kjölfar efnahagskreppunnar þegar margir litu á nýsköpun í hugbúnaðargerð sem góða aðferð til að vinna gegn afleiðingum bankahrunsins.

En á þessum markaði er einnig gríðarleg samkeppni. Stefán Hrafnkelsson hjá Betware sagði í viðtali við Frjálsa verslun 2011 að um tíu stór fyrirtæki bitust um markaðinn við gerð hugbúnaðar fyrir leikjafyrirtæki og mikið væri um uppkaup á keppinautunum.[13]

Tölvuleikjamarkaðurinn er stór í sniðum á alþjóðlegan mælikvarða, mun stærri en kvikmyndaiðnaðurinn. Stærstu frumsýningar á vinsælum tölvuleikjum hala inn mun meira fé en stærstu frumsýningar vinsælla kvikmynda. Það er því ekki að furða að sífellt fleiri sæki í að mennta sig á þessu sviði og Háskólinn í Reykjavík er til dæmis farinn að bjóða upp á tölvuleikjalínu í kennslu sinni í tölvunarfræði.[14]

Áframhald og nýjungar hjá CCP – 230.000 EVE Online-áskrifendur á nokkrum árum

Eftir að fjölþátttakendaleikurinn EVE Online hafði náð umtalsverðri útbreiðslu á leikjamarkaði víða um heim var það járn hamrað vel af hálfu framleiðandans CCP, enda hefur leikurinn haldið velli vel á annan áratug. Einnig var farið að huga að nýjum leikjum. Árið 2008 voru áskrifendur EVE Online 230.000 um allan heim og starfsmenn CCP voru 340.[15] Flestir urðu starfsmennirnir 660 árið 2011 í nokkrum löndum en flestir þó á Íslandi. Árin þar á eftir fækkaði þeim talsvert þar sem ákveðið var að hætta við einn leikinn, World of Darkness, sem hafði verið í vinnslu í sjö ár, vegna dræmra undirtekta. „Í lok ársins 2013 voru þrumuský á lofti,“ eins og Hilmar Veigar framkvæmdastjóri CCP orðar það. Fyrirtækið stóð þó af sér það áfall en fækkaði bæði starfsmönnum og starfsstöðvum sínum erlendis. EVE Online hélt áfram að vera helsta tekjulind fyrirtækisins en aðrir leikir hafa verið þróaðir og fengið ágætar viðtökur.[16]

fanfest2
Frá Fanfest CCP árið 2004. Aðalsteinn Rúnar Óttarsson (kynnir), Kjartan Pierre Emilsson, Reynir Harðarson, Hilmar Veigar Pétursson, Torfi Frans Ólafsson og Nathan Richardsson.

Kringum leikinn EVE Online hafa allt frá fyrsta starfsári verið haldnar hátíðir erlendis og á Íslandi, Fanfest, fyrir þátttakendur alls staðar að úr heiminum, og hafa þær oft verið mjög fjölmennar.

Fræðslu- og leikjaefni fyrir börn og fullorðna

Snemma var farið að huga að því að nýta tölvur, internet, margmiðlunartækni og aðra þá tækni sem fylgdi tölvuöld til að fræða börn jafnt sem fullorðna. Nokkur dæmi er vert að taka.

Árið 2009 gerði nemandi við Háskóla Íslands, Jóna Rún Gísladóttir, athugun á námsleikjum í leikskólum og fjallaði einn kaflinn um tölvuleiki. Hún benti meðal annars á Krakkasíðu Námsgagnastofnunar og að þeir leikir sem þar var bent á væru sérstaklega framleiddir fyrir skóla á Íslandi. Þeirra á meðal voru Orðakistur Krillu, sem þjálfa nemendur í lestri og að raða orðum í stafrófsröð og lesa rím. Einnig voru þar minnisleikur, stafaleikir og stærðfræðileikir.[17]

Einkaaðilar hafa sótt á þennan markað. Íris Andrésdóttir hjá Gogogic velti því fyrir sér hvernig hægt væri að nýta tölvu- og símatækni á uppbyggilegan hátt fyrir börn. Hún var útivinnandi móðir en jafnframt menntuð í tölvunarfræði og uppeldis- og menntunarfræði: „Í þessum stafræna heimi er „Hvaða leiki get ég leyft barninu mína að spila?“ spurning sem allir foreldrar þurfa að svara“. Hún ákvað að svara því með því að þróa í vinnu sinni leik sem væri einfaldur og örvaði skilningarvitin, Symbol6 Redux, en þessi leikur var framleiddur fyrir iPhone, iTouch og iPad.[18]

Margar metnaðarfullar tilraunir hafa verið gerðar á leikjamarkaðnum á Íslandi. MindGames er eitt dæmið um slíka nýsköpun, en það var eitt af fyrstu fyrirtækjum á alþjóðavísu sem hönnuðu leiki sem byggja á því að virkja heilabylgjur notenda. Tilgangur MindGames var að gera fólki kleift að þjálfa sig í að stjórna eigin streitu og einbeitingu. Leikjunum var stýrt beint með einbeitingu og slökun leikandans, gegnum heilabylgjutól sem voru til á neytendamarkaði.

ToMfaces MindGames
MindGames: Leikmaðurinn hleður upp mynd af einhverjum í lífi sínu sem hefur truflandi áhrif á hann/hana. Tekur upp setningu sem tengist viðkomandi, til dæmis: Þú ert ekki nógu góð(ur). Andlitið og röddin sem geta verið reiðileg í fyrstu breytast eftir því sem leikmaðurinn slakar á, andlitsdrættir mildast og röddin verður lágstemmdari. Hönnun frá Ragnari Má Nikulássyni og Kötlu Rós Völudóttur.

MindGames varð fyrsta fyrirtækið í heiminum til að selja slíka tölvuleiki fyrir iOS, en framleiddi í heildina þrjá leiki fyrir það stýrikerfi og einnig fyrsta fjölspilunartölvuleikinn á Facebook sem stjórnað er með hugaraflinu (í lokaðri beta-útgáfu). Þetta var einnig tilraun til þess að setja á almennan markað dæmi um svokallaða „alvarlega leiki“, („serious games“) – tegund af tölvuleikjum þar sem leikendur öðlast þekkingu eða getu sem nýtist þeim í daglegu lífi við það eitt að spila.[19]

Heimsmenningarhatid MindGames
Frá heimsdegi barna í Gerðubergi 2012. Barn að leika leikinn 28 Spoons Later, leik frá MindGames. Leikmaðurinn á að einbeita sér til að beygja skeiðar til þess að forðast að vera étinn af uppvakningi. Ljósmyndari: Hannes Högni Vilhjálmsson.

Tölvuleikurinn Maximus Musicus, sem íslenska tölvuleikjafyrirtækið Fancy Pants Global þróaði fyrir iPhone, er gott dæmi um leik sem sameinar fræðslu og skemmtun.[20] Hann var þróaður eftir karakter úr barnabókum eftir Hallfríði Ólafsdóttur. Þegar leikurinn kom út var honum og tilgangi hans lýst svo: „Markmiðið með Maximúsinni er að kynna heim klassískrar tónlistar fyrir börnum.“ Kynningin á þessum heimi sígildrar tónlistar var á forsendum barnanna og var á þennan hátt: „Í leiknum fá krakkar að kynnast hljóðfærunum Xylophone, hörpu, píanó og ásláttarhljóðfærum í litlum leikjum ásamt púsluspili, leyniboxi og draumaleik. Leikirnir eru alls 7 í þessari útgáfu.“

Margir tölvuleikir sem náð hafa vinsældum eiga sér hliðstæðu í öðrum miðlum, leikhúsi, bókum eða kvikmyndum, eða öfugt. Það er hliðstætt því sem gerist í eldri miðlum þar sem bók, kvikmynd og sjónvarpsþættir voru algeng röð framleiðslu, en í kringum tölvuleikina er röðin engan veginn skýr.

Framhald vaxtar Betware – þeir fiska sem róa

Áratugurinn 2005–2014 var tími áframhaldandi vaxtar hjá Betware. Ýmis fyrirtæki sóttust eftir því að Betware sameinuðust þeim, á meðan Betware var tiltölulega lítið fyrirtæki, en Stefán Hrafnkelsson framkvæmdastjóri svaraði þeim kurteislega að á meðan fyrirtækið væri með vöxt upp á 100% á ári væri miklu betra að halda áfram á sömu braut. Hann uppskar lítinn fögnuð og í einu tilviki hótanir um að fyrirtækið yrði knésett og ætti enga möguleika á að lifa af.[22] Fyrirtækið hélt sjó og það má segja að það hafi gengið eftir að starfa með því hugarfari sem Stefán lýsti í fyrirlestri á UT-deginum 2010: Þeir fiska sem róa.[23] Fyrirtækið hélt því áfram óbreyttri en vaxandi starfsemi og fleiri viðskiptavinir bættust í hópinn. Þeirra á meðal var stór aðili á spænskum leikjamarkaði, Cirsa, og einnig var mikilvægur samningur Betware um samvinnu við fyrirtækið Microgaming.[24] 

Árið 2013 var Betware selt til austurrísku fyrirtækjasamsteypunnar Novomatic en þá voru starfsmenn hér á landi orðnir vel yfir hundrað talsins og starfsemin hér hefur haldið áfram með svipuðu sniði eftir kaupin.

Plain Vanilla og flaggskipið QuizUp

Fyrsta þekkta afurð leikjafyrirtækisins Plain Vanilla var forritið (appið) Moogies fyrir iPhone og iPad. Það komst á forsíðu netverslunar Apple og gerði það gott um hríð en þegar það hvarf af forsíðunni þá dróst salan saman. Árið 2012 voru starfsmenn Plain Vanilla sjö.[25] The Moogies var ætlaður fyrir börn á aldrinum 2–6 ára.

„Við hjá Plain Vanilla eru mjög spennt að sjá hvernig heimurinn tekur á móti The Moogies,“ segir Þorsteinn Baldur Friðriksson framkvæmdastjóri Plain Vanilla. „Apple App Store markaðurinn er gríðarlega stór og samkeppnin er mjög hörð. Við trúum því hinsvegar að The Moogies skari fram úr í flokki tölvuleikja fyrir börn og vonumst því eftir að fá góðar móttökur.“ Á markaðnum skipta einkunnir notenda miklu máli og því viljum við hvetja Íslendinga sem prófa leikinn og hafa gaman af til þess að gefa leiknum einkunn og jafnvel umsögn.“[26]

Moogies gekk ekki sem skyldi og því var farið út í þróun á nýjum leik. Það var svo árið 2012 sem flaggskipið QuizUp kom á markað. Erlendir fjárfestar komu inn í fyrirtækið og þróun leiksins var haldið áfram af fullum krafti og var svo enn þegar sögu þessari lýkur, árið 2014.[27]

Féð verður nýtt til markaðssóknar og frekari þróunar QuizUp, sem er hugbúnaðargrunnur fyrir gerð spurningaleikja fyrir snjallsíma og önnur smátæki.

Með QuizUp geta notendur snjallsíma og tækja sem nota iOS og Android stýrikerfin mæst og keppt sín á milli í spurningarleikjum sem tengjast afmörkuðu áhugasviði, óháð tæki eða staðsetningu í heiminum. Fyrirtækið hefur gefið út fjóra leiki sem byggja á grunninum, þ.á.m. Math QuizUp og Twilight QuizUp, sem gerður var í samstarfi við framleiðendur Twilight kvikmyndanna. […]

Frá því að fyrstu QuizUp leikirnir komu út á síðasta ári hefur fjöldi notenda farið fram úr björtustu vonum og skráðu um milljón nýir notendur sig á síðasta ársfjórðungi.

„Eftir að við gáfum út fyrstu QuizUp leikina á síðasta ári sáum við hversu ótrúlega sterkum böndum fólk binst leikjunum og ekki síður öðrum notendum. Við áttuðum okkur á að hér væri tækifæri til að skapa algjörlega nýjan samskiptavettvang sem við höfum hug á að þróa áfram,“ segir Þorsteinn Friðriksson, stofnandi og forstjóri Plain Vanilla.

„QuizUp er vettvangur þar sem fólk sem deilir sömu áhugamálum getur kynnst og átt samskipti hvar sem það er í heiminum.“[28]

Gogogic – við reyndum

Fyrirtækið Gogogic var sett á laggirnar vorið 2006. Upphaflega voru starfsmenn aðeins tveir en þremur árum síðar voru þeir orðnir sextán og starfsemin komin í gott húsnæði. Fyrirtækið hélt áfram að sinna tilfallandi vinnu meðfram því að þróa eigin vörur og stefnan sett á leikjagerð. Auglýsingaleikir voru hluti af seldri þjónustu en tengdust jafnframt því sem fyrirtækið vildi einbeita sér að. Þótt ýmsir fjárfestar telji þau fyrirtæki sem einbeita sér að þróun áhugaverðari en þau sem vinna meðfram eða að miklu leyti í öðrum verkefnum, þá eru fleiri hliðar á því máli í tilviki Gogogic eins og fram kom í umfjöllun um fyrirtækið í Tölvumálum 2009:

Sú stefna, að sinna vinnu fyrir aðra meðfram þróun, hefur agað félagið mikið. Það þurfti strax að koma sér upp grunnferlum, læra að skila af sér vinnu til notenda og halda utan um verkefni frá byrjun til enda. Þetta, ásamt því að stofnendur félagsins ákváðu snemma að stofna ekki til langtíma skulda, varð sennilega til þess að fyrirtækið gat staðið af sér versta storminn í kjölfar þess sem gerðist í íslenska viðskiptalífinu haustið 2008. Þó varð félagið fyrir talsverðum búsifjum vegna samdráttar í útseldri vinnu en aginn og fjárhagsleg seigla skilaði af sér Kreppuspilinu, sem gefið var út í desember þetta sama ár.[29]

Fyrsti stóri leikur fyrirtækisins var Vikings of Thule. Þegar mest var spiluðu 60 til 70 þúsund manns leiki frá fyrirtækinu í hverjum mánuði. Haustið 2013 var engu að síður ákveðið að hætta starfsemi Gogogic. Jónas Björgvin Antonsson lýsti löngum aðdraganda að þessari ákvörðun í viðtali við Vísi 19. september það ár:

„Flestir ráðlögðu okkur frá því að stofna til rekstrar á þessum tíma þegar uppgangurinn var hvað mestur. Og ég er ekki viss um að við hefðum hætt okkur út í þetta ef við hefðum vitað að tveimur árum síðar værum við staddir með lítið sprotafyrirtæki í brjáluðum bransa í algjöru efnahagshruni með gjaldeyrishöftum,“ segir hann.

Hann segir að það hafi fyrst og fremst verið ástríða sem hafi drifið fyrirtækið áfram og afkoma þess hafi verið með ágætum á árunum fyrir hrun. „Við reyndum þetta en þetta fór ekki eins og við vonuðumst til, þannig er lífið bara stundum og þá reynir maður bara aftur.“[30]

Margmiðlun í ferðaþjónustu

Margmiðlun hefur haldið innreið sína í ferðaþjónustu og á hvers kyns söfnum. Gerbreytt mynd blasir við gestum safna, unnt er að upplifa söfn og ferðamannastaði með nýjum hætti með margmiðlunartæki og sífellt fleiri sjá viðskiptamöguleika í því að bjóða ferðalöngum upp á sérstaka upplifun með hjálp tölvutækninnar. Þarna má nefna tæknisafnið að Skógum og Eldheima í Vestmannaeyjum svo dæmi séu tekin. Fyrirtækin Gagarín og Locatify eru meðal þeirra sem haslað hafa sér völl á þessu sviði með einhverjum hætti.[31]

Hver voru áhrif bankahrunsins á Íslandi á upplýsingatækni?

Þegar litið er á áhrif bankahrunsins á sögu upplýsingatækni er útilokað að draga upp svarthvíta mynd af því sem gerðist. Nokkur atriði koma upp í umræðum oftar en önnur: Þegar fyrirtæki, stofnanir og almenningur þurftu að spara í þrengingum var auðvelt að slá á frest kaupum á tölvubúnaði, bæði vélbúnaði og hugbúnaði. Hins vegar varð skyndilega stóraukið framboð af vel menntuðu fólki í hugbúnaðargerð, þar sem bankarnir höfðu sogað til sín mikið vinnuafl en sögðu nú upp stórum hluta starfsfólks síns. Bankarnir höfðu sprengt upp laun hugbúnaðarfólks, jafnvel í enn ríkari mæli en netbólan um árþúsundamótin, og þetta gekk að einhverju leyti til baka. Loks skipti það máli hvort fyrirtækin voru á heimamarkaði eða alþjóðlegum markaði. Gjaldeyrishöftin sem sett voru á höfðu áhrif, til dæmis lög um skilaskyldu á gjaldeyri. Þau komu einkum við fyrirtæki sem voru mest á erlendum markaði. Áhrif haftanna voru bæði mikil og flókin, bæði á þau fyrirtæki sem voru háð aðföngum frá útlöndum og einnig á þau sem seldu vörur sínar erlendis. Breytingar á gengi höfðu líka áhrif. Hin huglægu áhrif, traustið sem viðskiptavinir erlendis höfðu á vöru frá landi þar sem bankakerfið hafði hrunið, voru eitt af því sem sumir stjórnendur fyrirtækja fundu fyrir.[32]

Sala hugbúnaðar og vélbúnaðar hrynur

Innflutningur vélbúnaðar fyrstu misserin eftir hrun stöðvaðist nánast. Fyrirtæki og einstaklingar endurnýjuðu ekki hjá sér tölvubúnað á þessu tímabili. Eitt af því fáa sem hélt fyrirtækjunum á floti var sala á þjónustu.[33] Í ársskýrslum stórra fyrirtækja í hugbúnaðargerð og vélbúnaðarsölu mátti glöggt sjá að aðstæður voru erfiðar. Í ársskýrslu Nýherja fyrir árið 2009 segir meðal annars um það ár og er eflaust dæmigert fyrir flest fyrirtæki á þessu sviði:

Aðstæður á markaði einkenndust af miklum samdrætti í eftirspurn vegna minni fjárfestinga en áður í tæknibúnaði og uppsetningu hugbúnaðarkerfa. Vörusala dróst saman um tugi prósenta, reiknað í erlendri mynt og samhliða því minnkuðu verkefni tæknimanna og sérfræðinga við uppsetningu á tæknibúnaði og innleiðingu á tengdum hugbúnaði. Þrengingar í íslensku atvinnulífi valda því að fjárfesting fyrirtækja í nýjum hugbúnaðarleyfum og uppsetningu hugbúnaðarkerfa hefur verið í lágmarki, auk þess sem mikill samdráttur er í verkefnum og vinnuráðgjöf sérfræðinga í því sviði.[34]

Jákvæðu áhrifin á upplýsingatækni

Sveiflurnar í framboði á hugbúnaðarfólki á Íslandi hafa oft orðið snöggar, en þó sjaldan eins og eftir efnahagshrunið árið 2008. Þá var Hjálmar Gíslason að hugleiða að byggja upp þróunarstarf fyrirtækis síns, DataMarket, í Úkraínu, þar sem nánast útilokað var að fá þann fjölda hæfs íslensks hugbúnaðarfólks til starfa sem hann sóttist eftir. Í kjölfar hrunsins urðu miklar uppsagnir í bönkunum og skyndilega var talsverður fjöldi reynslumikils fólks á lausu og tilbúið til starfa annars staðar í hugbúnaðargeiranum. Af starfsemi DataMarket í Úkraínu varð aldrei[35] og ekki er ósennilegt að viðlíka hafi átt sér stað annars staðar á íslenska markaðnum.

Arnheiður Guðmundsdóttir framkvæmdastjóri Ský sér þessa þróun í víðu samhengi er hún lítur til baka með viðskiptablaði Morgunblaðsins árið 2011 í viðtali sem bar yfirskriftina „UT-geirinn styrktist við bankahrunið“:

„Upp úr kreppuárinu 2008 sjáum við […] spretta fjölda sprotafyrirtækja sem einbeita sér að hugbúnaði fyrir snjallsíma.“

Arnheiður segir þróunina árið 2008 hafa verið athygliverða fyrir margra hluta sakir. Margir hafi átt von á því versta en raunin hafi orðið sú að upplýsingatæknigeirinn styrktist ef eitthvað er. Hluta skýringarinnar segir Arnheiður að sé að leita í því að samkeppni við bankana um hæfileikafólk hafi minnkað. „Og þegar kreppa skellur á fer fólk einfaldlega að reyna að bjarga sér og finna upp eitthvað nýtt,“ segir hún.[36]

Vefiðnaðurinn og vefsöfnun

Á nýrri öld fór hugbúnaður að færast í auknum mæli yfir á vefinn. Það var því engin tilviljun að SVEF, Samtök vefiðnaðarins, fagsamtök fólks í vefþróun, voru stofnuð í desember árið 2005 og tóku þá meðal annars við því hlutverki að veita árleg vefverðlaun, sem veitt hafa verið frá árinu 2000. Fyrir var faghópur um árangursríka vefstjórnun innan Ský, sem stofnaður var árið 2004.

Um hlutverk samtakanna segir á vefsíðu þeirra:

Samtök vefiðnaðarins (SVEF) eru fagsamtök þeirra er starfa að vefmálum á Íslandi. Samtökin hafa það að markmiði að miðla þekkingu og efla fagleg vinnubrögð í greininni, vera samræðuvettvangur félagsmanna og andlit stéttarinnar út á við.

SVEF sér árlega um framkvæmd Vefverðlaunanna, en fyrsta verðlaunaafhendingin var haldin árið 2000. Félagið stendur árlega fyrir ráðstefnunni IceWeb, sem er metnaðarfull alþjóðleg ráðstefna um vefmál, auk fjölda smærri fyrirlestra, umræðufunda og mannfagnaða fyrir félagsmenn.

Félagar í SVEF eru um þrjú hundruð og meðal þeirra er fagfólk á sviði upplýsingatækni svo sem forritarar, prófarar og vefarar, ásamt markaðsfólki, stjórnendum og hönnuðum.

Ragnheiður H. Magnúsdóttir hjá Hugsmiðjunni, sem var formaður SVEF um skeið (2010–2014), segir að upphaflega hafi samtökin einkum verið virk grasrótarsamtök fólks með þekkingu á vefmálum. Hist hafi verið og spjallað saman á bjórkvöldum þar sem tveir eða þrír sáu um að fræða hina um ýmislegt sem gagnlegt var í vefmálum. Þörfin hafi verið knýjandi því litla hefðbundna menntun hafi verið hægt að sækja sér í viðmótsforritun á þessum tíma. Það hafi hins vegar lagast mjög á árunum eftir 2010 þegar ljóst var að ekki hafi verið hægt endalaust að útskrifa bara bakendaforritara úr íslenskum skólum.[37]

Vefverðlaun mæla árangur

Vefverðlaunin eru veitt í mörgum flokkum og að miklu að keppa. Þau eru því mikið aðhald fyrir fyrirtækin, jafnt þau stóru sem hin smærri, sem eiga góða möguleika í sumum flokkunum og hafa unnið til verðlauna sem tvímælalaust hafa komið þeim betur á kortið. Verðlaunin eru líka ágæt leið til að mæla árangur fyrirtækjanna frá ári til árs.[38]

Þrátt fyrir mikla samkeppni milli fyrirtækja í vefiðnaðinum er jafnframt mikið samstarf með þeim og fólk innan greinarinnar hefur verið örlátt á að miðla þekkingu sinni til annarra í sama fagi. Þetta hefur gert íslenskan vefiðnað sterkari en ella að mati Ragnheiðar H. Magnúsdóttur hjá Hugsmiðjunni.[39] 

Vefforritarar verða eftirsóttari

Flestir þeir sem starfa við hugbúnaðargerð eru sammála um að áherslan í hugbúnaðargerð hefur færst mjög mikið yfir á vefinn frá því sem áður var. Framboð á öppum, forritum fyrir símtæki og spjaldtölvur, er orðin allsráðandi en þau voru tiltölulega fátíð í hugbúnaðargerð fyrr en snjallsímarnir og spjaldtölvurnar komu til sögunnar.

Sigrún Eva Ármannsdóttir, forstöðumaður veflausnasviðs hjá Advania, hefur lengi fylgst með þróun vefmála og verið stjórnandi í fyrirtækjum sem einkum hafa verið á því sviði tölvutækni. Hún telur að mikil umskipti hafi orðið á viðhorfi til hugbúnaðarlausna á vefnum, ekki síst meðal tölvunarfræðinga, frá því kringum 2010. „Þegar maður var að ráða fólk til starfa í vefforritun um 2010 var ekki auðvelt að finna fólk með menntun á sviði tölvunarfræði, sem kunni að forrita fyrir vef. Þetta hefur breyst algjörlega, nú leggja bæði Háskóli Íslands og Háskólinn í Reykjavík, þar sem ég hef verið að kenna, talsverða áherslu á vefforritun.“ Og hún sér fleiri breytingar: „Það sem hefur einnig breyst er að hugbúnaðarsvið bankanna eru farin að sækja í þessa þekkingu, en það gerðu þau ekki áður nema í tengslum við markaðsdeildir, sem höfðu vefsíður bankanna á sínum snærum. Lengi vel var gat í mörgum hugbúnaðardeildum hvað varðaði vefþekkingu.“ Sigrún Eva segir að hugsa þurfi högun upp á nýtt: „Flest er hægt að nálgast gegnum nettengingu, venjuleg notendaforrit á borð við Excel og Word til dæmis. JavaScript er orðin mikilvæg þekking en það brýtur hefðbundna þriggja laga hönnun.“[40] Nokkuð vanti hins vegar upp á að kaupendur hugbúnaðar geri sér grein fyrir því að það getur til að mynda verið alveg jafndýrt að setja upp vefverslun eins og venjulega búð.

Það þarf starfsfólk til að setja búðina upp, stilla upp vörum og sinna þeim. Öll bisnesslógík þarf að vera hin sama og í venjulegri búð. Það þarf að hafa bókhaldskerfi fyrir vefverslunina og sinna útstillingum og rétt eins og venjuleg búð þarf á kassakerfi að halda þá þarf sams konar afgreiðslukerfi að vera til staðar á vefverslun. [41]

Að mati Sigrúnar Evu voru stærstu tímamótin um árþúsundaskiptin þegar aðgengið að netinu var orðið almennt og tæknin hætt að vera fyrirstaða. Hún telur einnig að kringum árið 2011 hafi orðið önnur mikilvæg umskipti.

Mantran mín er sú að það hafi orðið ákveðin umskipti þá, þá var eins og allt breyttist, snjallsímarnir voru orðnir mjög öflugir og notendurnir búnir að læra á rándýru símana sína. Skyndilega var fólk komið með tölvuna sína í vasann. Og þá var upplýsingatæknigeirinn ekki alveg tilbúinn. Það tekur sinn tíma að þjálfa fólk upp í nýju umhverfi.

Það hafa orðið svo mikil umskipti, núna er hægt að vera staddur í búð, taka mynd á símann, senda hana gegnum Wi-Fi-tengingu eða 4G og spyrja fólkið heima: Hvernig líst þér á?[42]

Sigrún Eva er sannfærð um að framhald verði á yfirstandandi byltingu, fræðilega séð hafi gagnaflutningsgeta verið grundvöllur þessara umbreytinga, en afleiðingin sé verulega breytt notendahegðun. Nú sé hægt að gera allt gegnum netið, þjónustan bjóði upp á allt frá geymslu á gögnum í skýinu, í stöðluðum lausnum eins og Dropbox eða allt öðrum, til þess að sækja um fæðingarvottorð eða fara í bankann, og svo sé hægt að versla og bera sama verð. „Window-shopping hefur fengið allt aðra merkingu en áður, fólk tekur gluggarúntinn núna bara á símanum sínum.“[43]

Ragnheiður hjá Hugsmiðjunni er ánægð með að Háskólinn í Reykjavík bjóði nú upp á nám í vefforritun. „Ég held það sé kominn tími á það almennt í hugbúnaðariðnaðinum að fá fleiri tegundir af fólki til starfa, konur og karla, einstaklinga með ólíkar áherslur. Það er ef til vill annað fólk sem sækir í vefforritun en hefðbundna bakendaforritun og það sem hefur verið vinsælast til þessa. Þetta er líka spurning um ímynd fagsins. Nördaímyndin með þykku gleraugun hefur verið sterk, en kannski fer fagið að laða að sér hipsterana líka.“[44] Ari Kristinn Jónsson rektor HR er sammála því að vefforritun sé góð viðbót við valkosti í náminu í HR en segir þó að það sé mjög krefjandi að kenna fólki að þróa hugbúnað í vefumhverfi og það krefjist ekki síður góðs grunns í grunnatriðum tölvunarfræði, forritun, gagnameðhöndlun og slíku en aðrar leiðir í tölvunarfræðinámi. Þetta nám þurfi því að þróa enn frekar.[45]

Á framhaldsskólastigi er það einkum Tækniskólinn sem hefur boðið upp á nám sem tengist vefhönnun og árið 2014 var farið að undirbúa nýtt nám á vegum skólans en þá var unnið að því að bjóða upp á diplómanám á vegum skólans í vefþróun.

Vefumsjónarkerfi – hröð þróun á vefnum

Vefumsýslukerfi eða vefumsjónarkerfi (CMS – content management system) fóru að koma á markað hér á landi í þeirri mynd sem við þekkjum upp úr árþúsundamótum. Um 2005 höfðu þau náð verulegri útbreiðslu á Íslandi og tvö kerfi sem enn eru mjög útbreidd fyrir stærri viðskiptavini voru þá komin á markað, Eplica frá Hugsmiðjunni og LiSA frá INNN (síðar Eskli og Advania). Smærri fyrirtæki og jafnvel einyrkjar sjá hins vegar um þarfir þeirra sem þurfa einfaldari og umfangsminni vefi og hefur verið nokkuð mikil sátt í greininni um þetta fyrirkomulag. Nokkur fyrirtæki hafa einnig sinnt flóknari lausnum í vefumsýslu og oft með nokkurri sérhæfingu.

Stutta lýsingu á vefumsjónarkerfi má lesa í ritinu Bókin um vefinn eftir Sigurjón Ólafsson. Hann segir um vefumsjónarkerfi að þau séu:

[…] nauðsynlegt verkfæri fyrir alla vefstjóra. Kerfin gera honum auðvelt að vinna við vef án þess að hafa djúpa tækniþekkingu. Þau gera kleift að vinna með texta, setja inn greinar, fréttir skjöl og myndir. Í mörgum þeirra er boðið upp á stýringar á réttindum notenda sem og stillingar fyrir vefþjóna og leitarvélar svo fátt eitt sé nefnt.

Sá fyrirvari er þó settur að ekkert vefumsjónarkerfi er það fullkomið að engin þörf sé á lágmarksþekkingu á HTML og tækni vefsins.[46]

Vefumsjónarkerfin hafa gengið í gegnum svipuð stig þróunar og önnur fyrirtæki á hugbúnaðarsviði. Sigrún Guðjónsdóttir, sem kom til starfa hjá INNN snemma á fyrsta áratug 21. aldar, mætti til leiks með viðskiptaáætlun, sem hún vann að í átakinu FrumkvöðlaAuði. Hún lýsir fyrstu árunum hjá INNN sem kaótískum tímum, þar sem fólk var sett í sölumennsku og verkefnastjórnun án mikils fyrirvara. Forritarar unnu mestalla sína vinnu hjá viðskiptavinum úti í bæ. Hún reyndi sitt besta til að koma aðeins meiri böndum á vinnufyrirkomulagið þegar hún fékk tækifæri til þess, en hún var framkvæmdastjóri INNN í nokkur ár um miðbik fyrsta áratugar aldarinnar.[47] Þróun vörunnar, LiSA, gekk þrátt fyrir allt vel og varð aðalvara Eskils þegar fyrirtækin sameinuðust og hélt síðan áfram inn í Advania.

Ókeypis stöðluð alþjóðleg vefumsýslukerfi á borð við Joomla, Drupal og WordPress hafa í seinni tíð orðið útbreidd en íslensku vefumsýslukerfin hafa í æ ríkari mæli verið notuð í flóknari og stærri vefi, bæði vefverslanir og fyrir stærstu einka- og opinberu aðilana. Þá hefur fjöldi smærri aðila sinnt vefsmíðum og vefhönnun og sumir þróað kerfi kringum sína hönnun en aðrir boðið upp á aðstoð við að nýta ókeypis, stöðluð vefumsýslukerfi.

Á UT-vefnum er fjallað um helstu þarfir sem góð vefumsýslukerfi þurfa að uppfylla, viðmiðin eru fyrir opinber fyrirtæki og stofnanir. Þessi viðmið eru unnin út frá þarfagreiningu, aðgengismálum, notenda- og öryggissjónarmiðum.[48]

Það hefur breytt nokkuð þróun vefumhverfis hve mikill hraði er í allri þróun á vefnum. Vafrar breytast í hverjum mánuði og það þarf að hafa sig allan við að halda í við þessa þróun. Sumir hafa brugðið á það ráð að gefa út fleiri og smærri uppfærslur á vefumsýslukerfum en þörf var á fyrstu árin[49] sem þau voru á markaði hér á landi og er sú þróun alþjóðleg. Þetta krefst líka aukinnar teymisvinnu því möguleikar vefumsjónarkerfanna verða sífellt fjölbreyttari og alls konar nýrri þekkingu þarf að miðla.[50]

Vefsöfnun – að efnið á vefnum týnist ekki um aldur og ævi

Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn hefur um árabil staðið fyrir því að safnað sé saman öllum íslenskum vefsíðum sem settar eru á veraldarvefinn. Haustið 1996 hófu þrír aðilar að safna vefsíðum til varðveislu, hver á sínum forsendum. Internet Archive safnaði vefsíðum frá öllum heiminum, Þjóðbókasafn Ástralíu safnaði veftímaritum gefnum út á ástralska vefnum og Þjóðbókasafn Svía safnaði öllum sænskum vefsíðum. Framtak Svía varð til þess að þjóðbókasöfn Norðurlanda hófu haustið 1997 samstarf um þróun forrita til að safna vefsíðum, leita í söfnunum og birta vefsíðurnar. Þetta gekk erfiðlega en lagði grunninn að því að Norðurlöndin urðu 2003 stofnaðilar að alheimssamtökum um söfnun og varðveislu veraldarvefsins (International Internet Preservation Consortium IIPC – www.netpreserve.org). Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn hefur alla tíð tekið mjög virkan þátt í samtökunum bæði hvað varðar tækniþróun og stjórnun.

Skylduskil til bókasafna breyttust er núverandi lög tóku gildi árið 2003, og gera ráð fyrir því að efni á vefsíðum lúti sömu skylduskilum og önnur útgáfa. Á vef safnsins er nánar fjallað um hvernig þetta er í framkvæmd:

Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn er þjóðbókasafn Íslendinga. Eitt meginhlutverk þjóðbókasafna er að safna til hins ýtrasta öllu efni sem út er gefið í viðkomandi landi, varðveita þetta efni til framtíðar og gera það aðgengilegt öllum sem vilja nota það til fróðleiks og rannsókna. […]

Skylduskil til Landsbókasafns ná yfir allt efni útgefið á pappír, örgögn og skyggnur, hljóðrit, stafrænt efni, efni útgefið á almennu tölvuneti og samsett efni. Skylduskil á rafrænu efni ná meðal annars yfir vefsíður, en safninu ber að safna þeim og varðveita á sama hátt og annað efni.[51]

Safnið stefnir að því að framkvæma árlega þrjár heildarsafnanir af öllum íslenska vefnum og er þá er tekið afrit af þjóðarléninu .is, en forrit eru undanskilin. Jafnhliða heildarsöfnunum er stöðugt safnað sérstökum völdum vefsíðum sem breytast ört. Helstu viðmið varðandi val á þessum vefjum eru að þeir geymi efni sem telst áhugavert í þjóðfélagslegri umræðu hér á landi, svo sem fréttaefni, stjórnmálaskrif, fregnir af menningaratburðum, tíðindi af landsbyggðinni og fleira. Þegar sérstakir merkisviðburðir eiga sér stað í þjóðfélaginu, til dæmis kosningar á landsvísu, er framkvæmd samfelld söfnun á lénum sem varða slíka viðburði, en söfnunin verður tímabundin. Til viðbótar íslenska vefnum er safnað efni sem varðar Ísland eða Íslendinga og er til á öðrum lénum en .is.[52]

Þorsteinn Hallgrímsson fyrrverandi aðstoðarlandsbókavörður hefur áhugaverða kenningu um það hvers vegna farið var að safna íslenskum vefsíðum með þeim hætti sem gert er. „Vefsöfnunin varð til út frá þessari áráttu bókasafnsfólks að missa ekki af neinu og sleppa engu. Það var mjög mikið af efni sem eingöngu var til á vefnum og þetta efni gat horfið, yrði ekki til um aldur og ævi.“ Hann telur að það hafi verið gæfa bókasafnanna á öllum Norðurlöndum að þar var framsækið fólk í forsvari, sem skildi tæknina, tölvunarfræðingar og annað tölvufólk sem vildi miðla því efni sem á boðstólum var.

Notendur geta leitað að eldri vefsíðum með því að fara inn á síðuna vefsafn.is og slá inn vefslóð ákveðinnar síðu. Þar er hægt að velja dagsetningu og sjá hvernig vefurinn leit út á þeim tíma. Þannig er tekið skjáskot af flestum vefjum á Íslandi og hægt að sjá hvernig tiltekinn vefur hefur þróast.

Í árslok 2014 var fjöldi íslenskra léna um 50.000 og vefsafnið um 60 terabæti að stærð. Þess ber að geta að þegar talað er um fjölda skjala í vefsafninu þá er átt við fjölda tilvika þar sem ákveðin slóð hefur verið heimsótt á ákveðnum tíma. Hafi sama slóðin verið heimsótt oft, sem oftast er, þá telst hver heimsókn vera sjálfstætt afrit. Venjuleg „vefsíða“ samanstendur yfirleitt af nokkrum fjölda slóða, þar sem myndir, stílsnið og fleira á síðunni hafa eigin slóðir. Þá er einnig um nokkurt magn „tæknilegra“ skjala í kerfinu, til dæmis uppflettingar á IP-tölum léna.

Tími sprota- og nýsköpunarfyrirtækjanna

Sprota- eða nýsköpunarfyrirtæki hafa verið hluti af íslenskri hugbúnaðarsögu nánast frá því hún hófst, í mismiklum mæli þó. Þá hefur hlutverk sumra þessara fyrirtækja breyst í áranna rás. Frumkvöðlafyrirtæki stofnað árið 1971 getur haft meiri einkenni nýsköpunarfyrirtækis ennþá árið 2005 heldur en nýstofnað fyrirtæki sem fæst ekki við neina nýsköpun. Dæmi er lýsing á stöðu stoðtækjafyrirtækisins Össurar frá árinu 2005. Um það leyti fór fram mikil nýsköpun á vegum fyrirtækisins en jafnframt var það að kaupa upp ýmis önnur fyrirtæki á sama sviði og var stórt og öflugt, þannig að umfang og eðli fyrirtækisins var ólíkt sprotafyrirtækjum. Engu að síður var fyrirtækið frumkvöðull í mikilli nýsköpun, bæði á hug- og vélbúnaðarsviði.[53] Marel er annað leiðandi fyrirtæki á Íslandi sem stóð fyrir mikilli nýsköpun í hug- og vélbúnaði án þess að tilheyra hug- eða vélbúnaðargeiranum. Í auglýsingu frá árinu 2011 segir: „Framsæknar tækja- og hugbúnaðarlausnir okkar byggja á hugviti, verkþekkingu og nánu samstarfi við matvælaiðnaðinn í meira en aldarfjórðung. Með stöðuga nýsköpun að leiðarljósi hefur Marel umbreyst úr sprotafyrirtæki í heimsleiðtoga á sínu sviði.“[54] Skilgreiningar hér lúta þessum fyrirvara.

Í umfjöllun um tvö hundruð áhugaverð sprotafyrirtæki á Íslandi í Frjálsri verslun sumarið 2009 er einmitt komið inn á þennan skilgreiningarvanda:

Listinn, sem var byggður á gagnagrunni Samtaka iðnaðarins og tilnefningum fjárfesta og ráðgjafa, vakti mikla athygli enda einskorðaðist umræðan um sprotafyrirtæki á Íslandi oftast um Össur, Marel og CCP. Þessi fyrirtæki hafa verið góðir fánaberar nýsköpunar og vaxtarfyrirtækja á Íslandi en geta varla talist til sprotafyrirtækja lengur. Þau eru vaxin upp úr þeim fasa.[55]

Það að hugbúnaðarfyrirtæki sé lítið og nýtt á markaðnum gerir það ekki sjálfkrafa að nýsköpunarfyrirtæki, að minnsta kosti ekki í augum fjárfesta, sem hafa augun opin fyrir slíkum fyrirtækjum. Þar getur skipt sköpum hvort fyrirtækin haldi skarpri sýn á þróun nýsköpunarhugbúnaðar og séu ekki að dreifa kröftum sínum um of í tilfallandi verkefni, sem hafa ekkert með þróun hugbúnaðarins að gera.[56]

Á lista Frjálsrar verslunar yfir hundrað áhugaverð sprotafyrirtæki sumarið 2008, rétt fyrir efnahagshrunið, er langstærsti einstaki hópur fyrirtækja á listanum hugbúnaðarfyrirtæki og mörg þeirra enn í rekstri, einhver reyndar undir nýju nafni.[57]

100sprotar
100 áhugaverðustu sprotafyrirtækin árið 2008 að mati tímaritsins Frjálsrar verslunar

Sprotar, englar og Gullegg

Fjármögnun sprotafyrirtækja hefur tekið breytingum og haustið 2008, nokkrum dögum fyrir bankahrunið, var nýr fjárfestingarsjóður, Frumtak, stofnaður og starfaði í óbreyttri mynd í rúm fjögur ár. Um svipað leyti var kynnt til sögunnar hugtakið „viðskiptaenglar“ í íslensku viðskiptalífi, en íslensk samtök þeirra, Iceland Angels, höfðu meðal annars verið til umfjöllunar í Viðskiptablaðinu í júní 2008:

Íslensku viðskiptaenglasamtökin Iceland Angels fagna komu Viðskiptasmiðjunnar. Viðskiptasmiðjan er hraðbraut nýrra fyrirtækja sem gefur [svo] frumkvöðlum kleift að stofna fyrirtæki, þróa það og prófa með aðstoð leiðbeinenda, ráðgjafa og ráðgjafarstjórna sem hafa mikla reynslu af rekstri sprotafyrirtækja og víðtæka viðskiptaþekkingu. […]

Í tilkynningu vegna þessa segir: „Það er gríðarlega mikilvægt að ný og öflugri fyrirtæki verði til á Íslandi. Íslenskir viðskiptaenglar fagna því að með tilkomu Viðskiptasmiðju Klaks og Háskólans í Reykjavík er hægt að auka fagmennsku á fyrstu skrefum fyrirtækja,“ segir talsmaður íslensku englasamtakanna, Dr. Eggert Claessen. Eggert bætir við að það er mikilvægt að „topp fólk komi að því að móta ný fyrirtæki og hjálpa til við virðissköpun. […]“

Íslensku englasamtökin Iceland Angels hófu starfsemi fyrr á árinu og eru nú sex sprotafyrirtæki í leit að fjármagni búin að skrá sig hjá samtökunum. …Uppbygging Iceland Angels er í höndum Klaks – Nýsköpunarmiðstöðvar atvinnulífsins.[58]

Í tímaritinu Tölvumálum 2009 er einnig ítarleg umfjöllun um sprotafyrirtæki. Júlía Pálmadóttir Sighvats segir þar meðal annars í grein sinni að nokkuð vel sé hlúð að nýsköpun á landinu um þær mundir: „Á Íslandi er margvíslegt stuðningsumhverfi fyrir nýsköpun og hægt er að sækja námskeið, fá ráðgjöf og handleiðslu sem og að sækja um styrki eða annars konar fjármögnun til framkvæmdar nýsköpunar.“ [59] Annar greinarhöfundur, Andri Heiðar Kristinsson, ber í sinni umfjöllun stuðningsumhverfið á Íslandi saman við hvað gerist á heimsmælikvarða. Hann vísar til ýmissa atriða, svo sem veitingar Gulleggsins í frumkvöðlakeppni Innovit:

Ef horft er til fremstu stuðningsumhverfa nýsköpunar í heiminum s.s. hjá MIT háskóla, Stanford, í Kísildalnum og víðar þá eiga þessi svæði það sameiginlegt að ekki er byggt á miðstýrðum stuðningi til fyrirtækja – heldur fjölbreyttum aðgerðum ólíkra aðila sem frumkvöðlarnir sjálfir sjá að miklu leyti um að móta. Það er því frábært að sjá umhverfið á Íslandi vera að fara í þessa átt, en undanfarið hafa sprottið upp fjölmargir mismunandi aðilar sem vinna að þessum málum. Má t.d. nefna Hugmyndaráðuneytið, Nýsköpun.org, Viðskiptasmiðjuna hjá Klakinu, Hugmyndahús HR og Listaháskólans, frumkvöðlasetur í gömlu bönkunum og svo mætti áfram telja. Þessum fjölbreytileika þarf að viðhalda og efla.[60]

Með grein Júlíu birtist mjög forvitnilegur listi um stuðningsumhverfið sem hún vísar til.

nyskopunarfyrirtaeki
Yfirlit yfir stuðning við sprotafyrirtæki í Tölvumálum 2009[61]

Reynslusögur fulltrúa sprotafyrirtækja eru ágæt heimild um það hvernig kerfið virkar í framkvæmd. Dæmi af slíkri reynslusögu er fyrirtæki sem spratt sem afurð í námi nemanda í Háskólanum í Reykjavík og hér er stutt saga um það ferli sem fjármögnunin gekk í gegnum:

Háskólinn í Reykjavík lagði til verkefnisins hvers kyns aðstöðu, búnað og sérfræðinga, en auk þess var rannsóknarverkefnið styrkt af Rannsóknarsjóði í fimm ár. Þá tók Tækniþróunarsjóður við og styrkti sprotafyrirtækið við vöruþróunina. Því til viðbótar hafa fengist ýmsir smærri styrkir frá Nýsköpunarsjóði, Rannsóknarnámssjóði og fleiri aðilum.

[…]

Sprotafyrirtækið Eff2 Technologies er gott dæmi um hvernig öflug háskóladeild, eins og tölvunarfræðideild HR, með aðgang að rannsóknarfé gegnum samkeppnissjóði, getur orðið uppspretta kraftmikilla og mikilvægra sprotafyrirtækja. Því miður er það samt svo að styrkjakerfið er hlutfallslega of lítið á Íslandi og því eru slík dæmi, eins og áður var sagt frá, alltof fá. Þrátt fyrir að Ísland leggi hlutfallslega mikið fé til rannsókna og þróunar á alþjóðavísu, samkvæmt opinberum tölum, fer aðeins lítill hluti þess fjár til samkeppnissjóða. […]

Þessi takmörkun á rannsóknarfé í samkeppnissjóðum hefur haft þrjár meginafleiðingar gegnum tíðina, sem allar eru alvarlegar fyrir nýsköpun og sprotafyrirtæki. Í fyrsta lagi eru of fáir styrkir veittir á ári hverju. … Í öðru lagi eru styrkirnir alltof smáir og ná yfir of skamman tíma.[62]

Listar yfir sprotafyrirtæki voru áfram fastur liður í umfjöllun Frjálsrar verslunar um nokkurra ára skeið kringum 2010 auk annarrar og mikillar umfjöllunar um sprotafyrirtæki í blaðinu. Það var í takt við það að orðið var í margra huga lausnarorð á tíma kreppu og það endurspeglast í forsíðugrein blaðsins sumarið 2009:

Í rannsókn á sprotafyrirtækjum, sem gerð var sumarið 2009, kemur fram að mikil gróska er í íslenska sprotaumhverfinu.

Á heildina litið virðist sem sprotafyrirtækjum vegni vel á Íslandi. Það tekur að jafnaði nýtt fyrirtæki fjögur til fimm ár að ná hagnaði frá því það er stofnað, samkvæmt rannsókninni. Þetta er eðlilegur tími miðað við erlendar rannsóknir.[63]

Árið 2011 var árleg umfjöllun Frjálsrar verslunar um sprotafyrirtæki á fjörutíu síðum. Enn eru hugbúnaðarfyrirtæki áberandi en breiddin í tegundum fyrirtækja er meiri en fyrr. Það ár var í fyrsta sinn stutt umsögn um fyrirtækin hvert fyrir sig um hvað geri þau áhugaverð. Ef litið er á upplýsingatækni og tengdar greinar má sjá athugasemdir á borð við þessar:

„Hátækni húðarinnar í brjálaðri útrás“ (Orf), „Þróar flottar veflausnir fyrir tónlistariðnaðinn“ (grapewire.com), „Grafík og gervigreind mótar ævintýraheim“ (katrin-olina.com), „Bestir í bestun á birgðum“ (AGS), „Eru að taka yfir heimilisbókhaldsmarkaðinn“ (Meniga), „Vilja gera gögn að uppfræðandi upplýsingum“ (DataMarket), „Uppáhaldsstaður ferðalanga sem vilja hoppa út í heim“ (Dohop), „Myndgreiningar sem gera lögregluna margfalt skilvirkari“ (Videntifier), „Skjalastjórnun á sterum“ (Gagnavarslan) og „Eru að gera vefinn gemsagóðan … á verulegri siglingu“ (Mobilitus).[64]

Á þessu ári, 2011, voru margir farnir að líta til baka til hrunsins og umfjöllun Frjálsrar verslunar er engin undantekning:

Fyrsta sprotablaðið var gefið út korter í bankakreppu. Hugmyndin var að það gæti markað nýja tíma þar sem þjóðin gæti þá ekki lengur stólað á að þverrandi auðlindir og að kaup- og sölusamningar gætu skapað hagsæld til lengri tíma. … Kjaftshögg kreppunnar virtist eitt augnablik hafa vakið þjóðina af værum blundi. Þrátt fyrir að pappírsauðurinn hefði þurrkast út á skömmum tíma var von, jafnvel vor, í loftinu. Svigrúm var fyrir nýja hugsun og aðferðafræði. … Þremur árum síðar hefur þjóðin sjaldan verið sundraðri. Það er engin sameiginleg uppbygging í gangi, … Óvissan er enn mikil og fáir taka áhættu. …

Í ljósi þess hve sorglegt er hvað hefði verið hægt að gera, og er enn hægt að gera, er aðdáunarvert að enn sé gróska í fyrirtækjasköpun á Íslandi. Enn er hægt að finna 100 flott sprotafyrirtæki. … Þörf er á meiri nýsköpun, frumkvöðla og ný og umbreytt fyrirtæki.[65]

Sprotafyrirtæki fengu aðstöðu víðar – viðskiptasetur Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, Torgið við Austurvöll, auglýsti eftir umsóknum eftir aðstöðu og fékk sjötíu slíkar sem voru kynntar snemma árið 2009 og þar var hugbúnaður og vefir áberandi.[66] Í maí sama ár var umfjöllun um ástæður þess að sprotar væru vænlegur kostur í kreppu:

Þrátt fyrir djúpa efnahagslægð hafa sprotafyrirtæki náð góðum árangri að undanförnu. Þar ræður mestu að ráðdeild einkenndi reksturinn í eignabólunni á undanförnum árum og skuldir reynast þeim ekki fjötur um fót nú, þegar verðmæti hafa gufað upp í stórum stíl.

Davíð Lúðvíksson, forstöðumaður stefnumótunar og nýsköpunar hjá Samtökum iðnaðarins (SI), segir sprotafyrirtæki hafa meiri möguleika til þess að blómstra nú en fyrir bankahrunið. „Það hafa einkum þrjú atriði staðið í vegi fyrir frekari sókn sprotafyrirtækja. Skortur á fjármagni, erfið samkeppnisstaða varðandi starfsfólk og erfið samkeppnisstaða vegna gengisskráningar. Tvö af þessum atriðum hafa stórlega lagast, þrátt fyrir erfiðleikana í efnahagslífinu. Eftir sem áður er aðgengi að fjármagni afleitt. En flest þessara fyrirtækja hafa lært að það borgar sig ekki að skuldsetja sig á meðan uppbyggingin stendur yfir. Þau eru flest í góðum málum, með stöðugar tekjur og eru að byggja upp flókna tækni, oft einkaleyfisvarða. Þetta skapar mikil tækifæri til framtíðar og það hafa mörg fyrirtæki verið að ná eftirtektarverðum árangri að undanförnu, þrátt fyrir heimskreppuna,“ segir Davíð.[67]

Nýsköpunarmiðstöðin setti upplýsingaveituna sprotar.is í loftið í október 2012. Þar var að finna yfirlit yfir þau fyrirtæki sem skilgreind eru sem sprotafyrirtæki. Á því ári voru þau 135 talsins og tekið fram að listinn væri ekki tæmandi. Þar er líka að finna skilgreiningu á sprotafyrirtækjum sem fá inni á síðunni: Að fyrirtækin séu lítil eða meðalstór, sem reyndar á við um flest íslensk fyrirtæki, en áskilið er að þau séu íslensk og starfi á íslenskri kennitölu. Fyrirtækin starfi í nýsköpun í einhverri mynd og séu vaxandi fyrirtæki í rannsóknum og þróun eða leiðandi tæknifyrirtæki í sinni grein. Þær greinar sem eiga heima á þessum vef, sprotar.is, falla í eftirtalda flokka:

  • Afþreying – leikjatækni
  • Byggingartækni
  • Efnistækni
  • Framleiðslutækni
  • Heilbrigðistækni
  • Líftækni
  • Menntatækni
  • Nanótækni
  • Orkutækni
  • Sjávarútvegstækni
  • Umhverfistækni
  • Upplýsingatækni

Eins og sjá má er nýsköpun víðar en í tölvugeiranum en þó má gera ráð fyrir því að flestir þessir flokkar nýti sér tölvutækni.[68]

Stóru fyrirtækin á upplýsingatæknisviði 2014

Auk fjölbreyttrar flóru sprotafyrirtækja eru allmörg öflug fyrirtæki á talsvert eldri grunni starfandi á Íslandi undir lok tímabilsins sem þessi fimmtíu ára saga upplýsingatækni spannar. Flest eiga þau bakgrunn í sameiningarferli, en þó eru til dæmi um annars konar fyrirtæki, svo sem þau sem hafa vaxið eftir að hafa verið klofin frá móðurfyrirtækjum.

Hér verður stiklað á því helsta um stærstu upplýsingatæknifyrirtæki landsins um 2014, með fleiri en sjötíu starfsmenn, og greint frá síðustu stóru sameiningu upplýsingatæknifyrirtækja á tímabilinu.

Nýherji eftir 2007

Nýherji varð til á grunni IBM á Íslandi árið 1992 eins og fram hefur komið. Félagið fór á Opna tilboðsmarkaðinn árið 1995 og tveimur árum síðar á Verðbréfaþing Íslands. Það er enn sem fyrr meðal stærstu upplýsingatæknifyrirtækja á Íslandi og á allmörg dótturfélög bæði hér á landi og erlendis. Það eru einkum kaup sem fram fóru á árinu 2007 sem styrktu stöðu fyrirtækisins á Íslandi. Þá keypti fyrirtækið ráðandi eignarhlut í TM Software hf. og dótturfélögum þess, eMR heilbrigðislausnum ehf., Vigor ehf. og Skyggni ehf. Skyggnir og Nýherji voru sameinuð undir nafni Nýherja árið 2011 en eMR og TM Software hins vegar undir nafni TM Software. TEMPO, verkefnaumsjónar- og tímaskráningarlausn TM Software, var tekið út úr þeirri samsteypu árið 2014. Vigor og Applicon voru sameinuð undir nafni Applicon árið 2011, en Applicon í Danmörku var selt árið 2014.

Nýherji var, líkt og mörg önnur stærri fyrirtækja á íslenskum upplýsingatæknimarkaði, virkur gerandi í þeim umskiptum sem orðið hafa hjá upplýsingatæknifyrirtækjum.[69] Fyrirtækið vinnur að alhliða þjónustu í upplýsingatækni og er skráð í Kauphöllinni (2014).

Breytingar á eignarhaldi í aðdraganda sameininga og uppskipta

Advania varð til eftir umfangsmikið sameiningarferli sem fór fram á árunum 2009–2010 og lyktaði þannig að stórt fyrirtæki varð til, fyrst undir hinu gamalkunna nafni Skýrr. Ýmsar eignabreytingar, sumar eldri en aðrar nýrri, urðu í aðdraganda þessarar sameiningar. Hér verða raktar nokkrar þeirra.

Hluthafafundur Símans í árslok 2005 hafði þá samþykkt að Skipti og Íslenska sjónvarpsfélagið rynnu inn í samstæðu Símans og hafði nú augastað á því að ná undirtökunum í Kögun, en Síminn var síður en svo einn um hituna og varð að lokum undir. Framvindan var nokkuð flókin. Árið 2004 keypti Kögun Opin Kerfi Group og þar með Skýrr og EJS og frá áramótum 2005 var fyrirtækið undir nafni Kögunar.

Þótt vöxtur Kögunar […] sem hafði frá aldamótum sameinað fjölda fyrirtækja í upplýsingaiðnaði og hugbúnaðargerð á Íslandi, […] hafi verið mikill á árinu 2004 var ævintýraleg útþensla Kögunar með yfirtökum á erlendum fyrirtækjum rétt byrjuð. Í febrúar 2006 keypti Síminn 27% í Kögun og í mars keypti Exista 10%. Þegar kom að aðalfundi Kögunar áttu Síminn og Exista samtals 39%. Straumur - Burðarás og stjórnendur Kögunar sem áttu 56% atkvæða stóðu hins vegar saman gegn Exista og Símanum og skömmu eftir aðalfundinn keypti Skoðun, dótturfélag Dagsbrúnar, fjárfestingarfélag á vegum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, hlutabréf Kögunar af Straumi og stjórnendum félagsins alls 51% og gerði í framhaldi öðrum hluthöfum yfirtökutilboð. Kaupin voru skuldsett, fjármögnuð með lánsfé og útgáfu nýs hlutafjár í Dagsbrún. Í maí var Kögun skráð úr Kauphöllinni.[70]

Á bak við þessa sögu voru fleiri atburðir. Fljótlega eftir yfirtöku Kögunar á Opin Kerfi Group voru gerðar breytingar á Skýrr og hópur fólks hætti hjá Skýrr og réði sig til Símans.

Frá Skýrr til Advania

Þórólfur Árnason tók við stjórnartaumum í Skýrr árið 2006 og var þar til ársins 2009 þegar miklar breytingar urðu, í einni stærstu sameiningu sem orðið hefur á íslenskum upplýsingatæknimarkaði. Í þeim áfanga sameiningarferlisins voru einnig fleiri upplýsingatæknifélög.[71] Svofelld fréttatilkynning var gefin út af því tilefni:

Eskill, Kögun, Landsteinar Strengur og Skýrr hafa verið sameinuð í eitt fyrirtæki, sem mun starfa undir nafni þess síðastnefnda. […]

Sameining fyrirtækjanna undir nafni Skýrr var tilkynnt starfsfólki á hádegisfundi nú í dag, miðvikudaginn 18. nóvember, og tekur gildi nú þegar. Starfsfólk sameinaðs fyrirtækis er um 320 talsins og áætlaðar tekjur 2009 eru tæplega 5 milljarðar króna.[72]

Sameiningin kom í kjölfar bankakreppunnar og efnahagshrunsins og kom sumum stjórnendum ekkert sérlega á óvart, þótt þeir hafi ekki allir verið með í að undirbúa og skipuleggja ferlið frá upphafi.[73] EJS bættist í hópinn um það bil ári síðar og var starfsmannafjöldi hins sameinaða fyrirtækis þá orðinn um 470. Skýrr keypti Thor Data Center í nóvember 2011. Í kjölfarið fylgdi stækkun gagnaversins og kaup á ofurtölvu til vísindarannsókna á Norðurlöndum.

Stofnanir sem hafa yfirumsjón með háhraðatölvum til vísindarannsókna í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Íslandi hafa í sameiningu fjárfest og gangsett nýstárlega háhraðatölvu á Íslandi, sem hýst er í gagnaverinu Advania Thor Data Center í Hafnarfirði. Nýnæmið við þessa ofurtölvu felst í hugmyndinni, staðsetningunni og rekstri tölvunnar, frekar en í tækninni. Umræddur tölvubúnaður er frá HP og Opnum kerfum.

Í byrjun árs 2012 var fyrirtækinu valið nýtt nafn, Advania, og undir því nafni sameinuðust Skýrr, HugurAX og norræn dótturfyrirtæki. Þá var Advania orðið eitt stærsta upplýsingatæknifyrirtæki Norðurlanda með 1100 starfsmenn í fjórum löndum, þar af um 600 á Íslandi.[74]

Nýir eigendur, sænska félagið AdvInvest AB, keypti hlutafé Framtakssjóðs Íslands í Advania um mitt ár 2014.

Opin kerfi aftur til stofnandans 2007

Ekki urðu þó öll fyrirtækin í þessari samsteypu hluti af þeirri stóru sameiningu sem lyktaði með því að Advania varð til. Síðla árs 2007 keypti OK2, eignarhaldsfélag í eigu Frosta Bergssonar, Opin kerfi ehf. af Opin Kerfi Group hf. Fyrirtækið var sameinað upplýsingatæknifyrirtækinu Titan ehf. í mars 2008, en eigendatengsl voru milli félaganna. Er Titan hóf starfsemi árið 2006 voru það Frosti Bergsson, starfsmenn frá Opnum kerfum og Síminn hf. sem komu að því og áttu hver um sig þriðjungshlut.[75]

Í frétt um fyrirtækið frá því í september það ár segir:

Frosti Bergsson, fyrrum stjórnarformaður Opinna kerfa, og Síminn hf. hafa gengið til liðs við upplýsingatæknifyrirtækið Titan ehf., sem tekur til starfa á næstum vikum og ætlar sér stóra hluti á upplýsingamarkaði.

Titan mun í fyrstu einbeita sér að söluráðgjöf á miðlægum lausnum fyrir stærri fyrirtæki […][76]

Saga Opinna kerfa frá þeim tíma hefur verið viðburðarík, áherslan var áfram lögð á sölu vélbúnaðar en einnig fetað nýja stigu. Einna stærsta skrefið var árið 2012 með samstarfi Opinna kerfa og Verne Global. Verne opnaði eitt fullkomnasta gagnaver heims að Ásbrú í Reykjanesbæ. Þetta olli nokkrum breytingum á starfsemi Opinna kerfa eins og greint var frá á vef fyrirtækisins:

Samsetning viðskiptavina fyrirtækisins hefur tekið nokkrum breytingum síðustu misseri og þar hefur samstarfið við Verne Global aukið vægi þjónustu við erlenda viðskiptavini […] og má þar nefna stórfyrirtækið BMW. Starfsemin í gagnaverinu og umfang þessa hluta rekstrarins er af áður óþekktum skala hérlendis hvað varðar reiknigetu, afköst og geymslupláss.[77]

Stærsti viðskiptavinurinn í þessari samvinnu er þýski bifreiðaframleiðandinn BMW. Fyrirtækin hafa þurft að sanna sig gagnvart þessum kröfuharða viðskiptavini, sem vill fá allt vottað í samræmi við ISO-staðla og gerir miklar kröfur varðandi skjölun og prófanir, meðal annars gagnvart gagnaflutningi um FarIce-strenginn. „Vinnubrögð þeirra eru til fyrirmyndar og góður prófsteinn á okkar vinnu og tækjabúnað.“[78]

LS Retail – seldi Microsoft AX-hugbúnaðarlausnina

Fyrirtækið LS Retail varð hluti af ALMC árið 2009 þegar allar eigur gamla Straums-Burðaráss fóru í nýja félagið í kjölfar nauðasamninga. Fyrirtækið á rætur sínar í Landsteinum-Streng (LS-hluti nafnsins er arfur frá því) og stærsti hluti hugbúnaðarframleiðslu fyrirtækisins eru viðbætur fyrir smásöluverslun og veitingarekstur, byggðar ofan á viðskiptahugbúnaðinn Microsoft Dynamics NAV (með rætur í Navision). Fyrirtækið seldi LS Retail AX-hugbúnaðarlausn sína til Microsoft árið 2009[79] og hefur auk þess þróað eigin hugbúnaðarlausn fyrir smærri smásölufyrirtæki.

Markaður fyrirtækisins hefur lengi verið að mestu leyti erlendis en fyrirtækið hefur selt lausnir sínar til samstarfsaðila víða um heim og hefur sterka stöðu á sínu sviði á ýmsum fjarlægum mörkuðum, meðal annars er fyrirtækið með skrifstofu í Bandaríkjunum og Dúbaí, en sú síðarnefnda var opnuð kringum áramótin 2013–2014:

LS Retail hefur náð mjög góðri fótfestu í þessum heimshluta og hefur í hyggju að auka útbreiðslu hugbúnaðar síns fyrir verslanir, veitingarekstur og snjalltæki,“ segir Magnús Norðdahl, forstjóri LS Retail, […]. „Meira en helmingur smásöluverslana í Miðausturlöndum notar nú þegar lausnir frá LS Retail og við höfum þannig tekið þátt í uppgangi Dubai í alþjóðasamhengi og hyggjumst styrkja stöðu okkar til framtíðar með þessari skrifstofu.[80]

Lengst af hefur sala til samstarfsaðila, sem löguðu lausnir LS Retail að kröfum á sínu svæði, verið ráðandi mynstur í starfsemi fyrirtækisins.

Meniga – stórt nýsköpunarfyrirtæki

Meniga er nýtt fyrirtæki og ekki með rætur í eldri fyrirtækjum. Það var enn á lista vefsins sprotar.is fimm árum eftir stofnun þess snemma árs 2009 en var þó orðið æði stórt með hátt í hundrað manns í vinnu og veltu upp á milljarð árið 2014. Þroskað nýsköpunarfyrirtæki[81] frekar en sprotafyrirtæki að mati Georgs Lúðvíkssonar framkvæmdastjóra fyrirtækisins. [82] Nýsköpun Meninga er á sviði heimilisfjármála og það er einnig að feta sig í áttina að markaðs- og greiningarvinnu á fjármálasviði.

Nokkuð vel hefur gengið að fá fjárfesta að fyrirtækinu og var staðan árið 2015 að mati Georgs gerbreytt frá því um árþúsundamótin, en um það leyti stofnaði hann fyrsta nýsköpunarfyrirtækið sem hann kom að, Dímon. Fagfjárfestar hafa komið til sögunnar, en áður voru það fyrirtæki í öðrum rekstri, Síminn, Flugleiðir, Eimskip og fleiri aðilar sem voru umsvifamiklir í fjárfestingum, auk örfárra sjóða. Þessi mikla breyting hefur verið til hins betra að mati Georgs. Þegar fyrirtækið var stofnað var talsvert framboð af vel menntuðu fólki á sviði hugbúnaðargerðar og það sem kom Meniga einkar vel var að margt af því fólki sem kom frá bönkunum hafði talsverða þekkingu á starfsemi og innviðum bankanna. Um 90% af innkomu fyrirtækisins eru vegna erlendra viðskipta en auk íslensku bankanna þriggja eru vel yfir tuttugu bankar í Evrópu og víðar um heim að nota hugbúnað frá Meniga. Hinn hraði vöxtur fyrirtækisins er engin tilviljun, stofnendurnir ætluðu sér að ná þeim árangri enda er hraður vöxtur stærsti einstaki áhrifavaldurinn í velgengni nýsköpunarfyrirtækja.[83] Þótt bankamarkaðurinn sé í eðli sínu hægur og íhaldssamur er yfirleitt hægt að reikna með föstum viðskiptum áfram þegar ísinn hefur verið brotinn.

Önnur stór fyrirtæki

Leikjafyrirtækin CCP og Novomatic (áður Betware) falla bæði í þennan hóp, en þegar hefur verið fjallað nokkuð um þau. Þá er starfsmannafjöldi Reiknistofu bankanna einnig vel yfir sjötíu. Loks má nefna stórar tölvudeildir fyrirtækja og þá ekki síst bankanna, sem voru aftur farnir að ná til sín starfsmönnum í hugbúnaðargeiranum þegar kom fram á árið 2014, rétt eins og fyrir bankahrunið. Flest ríkisfyrirtæki eru komin aftur með eigin tölvudeildir, eftir samdrátt á árunum eftir efnahagshrunið 2008. 

Tölvutæknin ekki aðeins á skrifborðinu

Spjaldtölvur og lesbretti

Spjaldtölvur eru engin ný bóla, en vinsældir þeirra urðu þó ekki umtalsverðar fyrr en um og upp úr árinu 2010 með tilkomu iPad. Síðan hafa þær slegið í gegn í ýmsum útfærslum og frá mörgum framleiðendum. Nokkrum árum fyrr komu lestölvurnar (lesbretti) til sögunnar, sú fyrsta frá Sony 2004. Útbreiddust þeirra er Kindle frá Amazon sem kom fram árið 2007. Sony-lestölvan hélt velli en bæði Kindle og Nook frá Barnes & Noble bókabúðunum skutust fram fyrir hana í vinsældum.

Saga spjaldtölvanna er þó ögn eldri. Ein fyrsta spjaldtölvan er talin vera Newton MessagePad 100 frá árinu 1993, sem var, eins og iPad-inn síðar, frá Apple. Framleiðslu hennar var hætt fimm árum síðar, 1998. Tími spjaldtölvunnar var ekki runninn upp.

Orðrómur hafði verið um að slík vara væri á leiðinni er iPad-inn kom á markað í Bandaríkjunum í janúar 2010. Útbreiðslan um allan heim var hafin og iPad-inn oft fréttaefni. Til að mynda segir í frétt í Morgunblaðinu 26. apríl að Bretar séu að búa sig undir að fá iPad á sinn markað og þykir það tíðindum sæta.[84]

Um leið og spjaldtölvan iPad kom á markað í Evrópu fór umfjöllun um hana að aukast í íslenskum fjölmiðlum. Skortur á samhæfingu við Flash frá Adobe í fyrstu útgáfum iPad var gagnrýndur í dómi um tölvuna hjá rýnanda Fréttablaðsins. [85] Síðar varð það minna atriði og fundnar voru leiðir fyrir þá sem enn vildu geta notað Flash. Í mati á spjaldtölvunni var horft um margt á aðra þætti en þá sem nú þykja mikilvægastir. Rýnandi Fréttablaðsins telur einn helsta kost hennar vera þann að hún henti vel til lesturs bóka og tímarita. Hann nefnir líka netráp og tölvupóstskrif, Facebook-stöðuskrif og „annað lítilræði“. Hins vegar telur hann skorta á samkeyrslu nokkurra forrita og að lyklaborð sé nauðsynlegt fyrir meiri vinnslu. Kvikmyndir og tónlist megi kaupa og leigja á iTunes, þrátt fyrir að þetta sé fremur dýr þjónusta.[86]

20120920 114211
Menntavísindafólk framtíðarinnar að læra að nýta sér spjaldtölvur í starfi sínu. Framhaldsnemar á Menntavísindasviði Háskóla Íslands í menntabúðum haustið 2012 á námskeiðinu Upplýsingatækni í menntun og skólaþróun. Á myndinni sjást frá vinstri til hægri Ingibjörg Anna Arnarsdóttir, Hugrún Elísdóttir, Þorbjörg St. Þorsteinsdóttir, Berglind S. Harðardóttir, Hildur Heimisdóttir og Bryndís Steina Friðgeirsdóttir. Nýtt spjaldtölvusett sem keypt hafði verið við Menntavísindasvið var tekið í gagnið við þetta tækifæri.

Lestölvurnar eða lesbrettin, sem komu á markað aðeins fyrr, voru allt annars konar tæki. Þær voru eingöngu ætlaðar til lestrar rafbóka og tímarita. Mörg tímarit buðu upp á áskriftir fyrir lestölvur og Kindle, sem varð fljótlega þeirra útbreiddust, var framleidd fyrir bóksöluvefinn Amazon og bauð upp á gríðarlegan fjölda titla. Þær voru með svarthvítum skjá og augljóslega verið að líkja eftir bókum í stærð og letri. Þessi einfaldleiki varð líka til þess að hægt var að bjóða upp á rafhlöðuendingu í allt að mánuð, með hóflegri notkun og stuttum tengitíma við netið.

Rafbækur á netinu – fyrstu íslensku tilraunirnar

Skammt var öfganna á milli í umræðu hérlendis að minnsta kosti um það hvort lestölvurnar myndu ganga af bókum dauðum. Sumir spáðu því að svo yrði en aðrir voru ósammála og töldu að bækur myndu halda velli. Þeir sem höfðu reynt að lesa bækur á tiltölulega þungum fartölvum áranna kringum 2010 töldu að spjald- og lestölvurnar myndu breyta miklu. „Þrátt fyrir mýgrút af lesefni á Netinu hef ég aldrei enst heilan kafla í tölvu – ef frá er talið sýnishorn síðustu bókar rithöfundarins Dan Brown á rafrænu formi, […] [meira] af forvitni en áhuga. Þreytan yfir leiðitömu efni og þungi fartölvunnar í kjöltunni sagði fljótt til sín.“ Þetta segir rýnandi Fréttablaðsins og bendir á að öðru máli gegni um lestur bóka á iPad, þrátt fyrir of hátt verð bóka fyrir tækið. Hann nefnir að vísu Kindle-lestölvuna til sögunnar en hefur ekki prófað hana[87] og var ekki sá eini sem virtist á því að iPad frekar en Kindle yrði ofan á við bóklestur. Edda útgáfa gerði samning við Apple um dreifingu á rafrænum bókum á árinu 2010.[88]

Notkun spjaldtölva í skólum vakti snemma áhuga skólafólks og ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að útbúa íslenskt kennsluefni fyrir slíkar tölvur. Vogaskóli var líklega fyrstur íslenskra skóla til að kaupa Kindle fyrir hóp nemenda sína og var það tilraunaverkefni sem fór í gang veturinn 2011–2012. Kanna átti hvort tækið ýtti undir lesáhugann og svo þótti mikill kostur að tækið kæmi í staðinn fyrir þungan bókastafla. [89] Gagnrýnt hefur þó verið að allt viðmót flestra lestölva er á ensku. Samtök blindra og sjónskertra bentu einnig á að notkun slíkra tölva væri brot á jafnrétti til náms því þær nýttust aðeins sjáandi. 

Rafbækur hafa verið að skjóta upp kollinum á almennum markaði á Íslandi og hafa bæði bóksalar og forlög hugað að þessu en þróunin hefur verið hæg. Eymundsson fór að selja rafbækur haustið 2011 en í fyrstu aðeins erlenda titla. Bókatíðindi byrjuðu að auglýsa íslenskar rafbækur árið 2012 og voru þá 94 titlar í boði en fækkaði nokkuð tvö næstu árin.[90]

Snjallsímar, DoCoMo í Japan og iPhone úti um allt

Snjallsímar hafa á örfáum árum orðið að þeim öflugu tölvum sem flestir bera með sér í vasanum og grípa til þegar þeim hentar. Stundum er tengingin gegnum þráðlaust net, Wi-Fi, en stundum gegnum símann sjálfan með 3G eða 4G.

Fyrsti snjallsíminn til að ná almennri útbreiðslu var DoCoMo, japanskur snjallsími sem varð mjög vinsæll þar í landi kringum árþúsundamótin, en náði ekki útbreiðslu utan Japans. Líklega er það BlackBerry-síminn sem komst næst því að vera fyrirboði þess sem koma skyldi á árinu 2003, en snjallsímabyltingin hófst fyrir alvöru með tilkomu iPhone um mitt ár 2007 og um svipað leyti voru keppinautar tilbúnir með sínar útfærslur.

Snjallsímarnir þróuðust hratt í að geta það sama eða meira en margar almenningstölvur og þannig var staðan árið 2014. Stærstu tölvur landsins fyrstu áratugi upplýsingatækni á Íslandi höfðu minni vinnslugetu en símar nútímans. En geta hinna ljúfu risa, tölva fyrri tíma, var nýtt með slíkri útsjónarsemi og hugmyndaauðgi að ósennilegt er að snjallsímarnir gætu fetað í öll fótspor þeirra. Einkum ef litið er til þeirra margvíslegu verkefna sem þær leystu. Hlutverkið er líka ólíkt, snjallsímarnir eru vissulega til gagns fyrir hvern og einn notanda en ekki síður til gamans og afþreyingar. Tölvuvæðing fyrri ára hafði hins vegar oftast þann tilgang að leysa flókin viðfangsefni, sem ekki var kostur á að leysa fyrr. Umfang úrlausnarefnanna og flækjustig, svo og sá hraði sem fékkst með tilkomu tölvanna, var einfaldlega bylting í starfi fyrirtækja, stofnana, opinberra aðila og einstaklinga. Bylting ólík öðrum byltingum.

Snjallsímarnir hafa breytt tölvunotkun og aðgangi að upplýsingum á þann hátt að erfitt er að hugsa sér heim án þeirra og dómur sögunnar mun ákvarða hvort þessar byltingar eru hliðstæðar.

Hátæknisímar sem komu á undan eiginlegum snjallsímum þóttu ekki endilega mjög aðlaðandi kostur. Tveimur árum áður en iPhone kom á markaðinn frá Apple sendi fyrirtækið einmitt frá sér hátæknisíma. Þá var ritaður pistill í Tímarit Morgunblaðsins, og endurspeglar kannski tíðaranda þessa tíma, ársins 2005.

Ég á síma sem er þeim kostum búinn að hægt er að taka á honum ljósmyndir og hreyfimyndir, taka upp hljóð og spila mp3-skrár, senda margmiðlunarskeyti, lesa gögn þráðlaust í og úr tölvu, samstilla dagbók og heimilisfangaskrá, skrifa niður minnipunkta, spila leiki, lesa WAP-síður, senda SMS-skeyti og lesa vefsíður, svo fátt eitt sé talið, en hann er reyndar orðinn gamall og því ekki mjög fullkominn. Já, og meðan ég man; það er líka hægt að hringja úr honum. […]

Þarfaþing eða tískuvarningur? Þegar fyrstu farsímarnir komu á markað fyrir rúmum tveimur áratugum var aðalkosturinn við þá að hægt var að nota þá til að hringja nánast hvar sem maður var staddur. […] með tímanum hafa farsímar breyst úr því að vera þarfaþing í að vera tískuvarningur og veigamikið stöðutákn fyrir yngra fólk […] Aðrir markhópar hafa aftur á móti eiginlega setið á hakanum, til að mynda eldra fólk, en þeir eru líka fjölmargir meðal yngra fólks sem engan áhuga hafa á flóknum hátæknisímum - þeir vilja bara síma til að hringja og senda SMS-skeyti.[91]

Svarið við þessum vangaveltum margra var að framleiða síma sem voru einfaldir og sumir báru einfaldleikann í nafninu, svo sem síminn Simply. Þetta voru einfaldir símar sem buðu upp á fáar aðgerðir. Um útbreiðslu þeirra fer fáum sögum því fljótlega lá í loftinu að snjallsímarnir myndu taka yfir markaðinn en umfjöllun um þessa síma afhjúpar margs konar vangaveltur sem enn eimir eftir af:

Annað sem ýmsir hafa átt erfitt með að sætta sig við er hve farsímar hafa minnkað og þá um leið lyklaborð þeirra og skjáir. Simply-símarnir eru aftur á móti stærri en gengur og gerist og lyklaborðið því stærra líka. Símanum er líka stjórnað að mestu með hnöppum á tólinu sjálfu, til dæmis þarf ekki að fara í sérstaka valmynd til að lækka í símanum eða læra takkarunu - á símanum er einfaldlega hnappur til að hækka og lækka í hringingunni. Á símanum er líka hnappur til að læsa lyklaborðinu, þegar rafhlaða hans er við það að tæmast blikka á skjánum boð um að hlaða þurfi símann, ljós blikkar á símanum þegar SMS-skeyti hefur borist og honum fylgir kví til að geyma hann í og hlaða líkt og með þráðlausan heimilissíma.[92]

iPhone frá Apple kom á markaðinn í júní 2007 og notaði stýrikerfið iOS. Árið eftir komu á markaðinn símar með öðru stýrikerfi, Android, sem einnig náðu mikilli útbreiðslu og Windows-símar eru einnig í hópi þeirra sem eru áberandi á markaðnum í lok þess tímabils sem þessi saga greinir frá, 2014–2015.

Möguleikar snjallsímanna eru miklir, ekki síst í hugbúnaðargerð. Innlendur eða aðlagaður hugbúnaður, aðallega smáforrit (öpp), er til fyrir margs konar þjónustu svo sem bankaþjónustu, greiðslur fyrir vörur og þjónustu og leiki, og er þá fátt eitt nefnt. 

Útbreiðsla snjallsíma hefur verið ævintýraleg. Í umfjöllun Margrétar Rósar Einarsdóttur í tímaritinu Tölvumál var staðan tekin árið 2014. Í greininni er góð úttekt á því hver staða snjallsíma var orðin og spáð í framtíðina.   

Eru snjalltækin að taka yfir heiminn? Það er ekki að furða að þessari spurningu sé velt upp, þar sem 45% aukning var á notkun snjallsímtækja árið 2014. […]

Með tilkomu þráðlausra tækja á borð við snjallsíma og spjaldtölva hafa möguleikar notenda í fjarskiptatækni gjörbreyst. Umrædd tæki eru í raun alhliða samskiptatæki […] nýtast allt í senn sem sími, tölva, myndavél, myndbandstæki, staðsetningartæki, tónlistarspilari o.fl. Tækin gera notendum kleift að gera nánast hvað sem er óháð staðsetningu. …

… neytendahegðun fólks á Netinu [er] búin að taka mjög hröðum breytingum. Fólk er ekki lengur háð því að tengjast Netinu í gegnum gömlu góðu borðtölvuna. Með tækjum eins og snjallsímum og spjaldtölvum er fólki nú til dags kleift að sækja sér stafrænt efni og upplýsingar eða sinna helstu erindum nánast hvar sem er og hvenær sem er.[93]

Allir á samfélagsmiðlana

Það var ekki fyrr en á vordögum 2015, rétt eftir að það tímabil sem er viðfang þessarar sögu var liðið, að gerð var marktæk könnun á notkun Íslendinga á samskiptamiðlum. Gallup gerði könnunina og vakti það undrun margra þegar í ljós kom að sambærileg könnun hafði ekki verið gerð fyrr.

„Þetta er fyrsta mælingin á notkun Íslendinga á samfélagsmiðlum. Það hefur aldrei verið almennilega skoðað hversu vinsælt Facebook er á Íslandi, hvað þá hinir samfélagsmiðlanir,“ segir Andri Már Kristinsson, sérfræðingur í markaðsmálum á netinu hjá Landsbankanum.[94]

gallup
Notendur samfélagsmiðla, skipting samkvæmt gögnum frá Gallup, tölur birtar í Nútímanum í ársbyrjun 2015.[95]

Þar af leiðandi verður hér notast við þessa könnun þótt hún hafi strangt til tekið komið nokkrum mánuðum of seint til að passa inn í tímaramma sögunnar. Nútíminn birti myndrænt yfirlit yfir niðurstöður könnunarinnar byggt á gögnum frá Gallup og sýnir það glöggt hversu stór hluti þjóðarinnar notaði þessa miðla.

Snapchat og Instagram, hvort tveggja nýrri miðlar en Facebook, raðast í annað og þriðja sætið og það er ekki fyrr en í fjórða og fimmta sæti sem samfélagsmiðlar ögn eldri í hettunni komast að. Twitter hafði ekki náð sömu útbreiðslu hér á landi og víða annars staðar. Þessir þrír eldri samfélagsmiðlar tilheyra tímanum fyrir 2014, en Snapchat er einungis skoðað lítillega í samhengi við Twitter. LinkedIn hefur nokkra sérstöðu og er meira notað í tengslum við vinnumarkaðinn; fólk og fyrirtæki nota vefinn til að kynna sig og fylgjast með félögum sínum og fyrirtækjum.

Raunar höfðu áður verið gerðar kannanir á samfélagsmiðlum, en þá í markaðsskyni, til að kanna hverjir þeirra væru útbreiddastir á Íslandi, meðal annars könnun fyrir matvælaframleiðandann Kellogg’s sem vefmarkaðsstofan Hálendið gerði haustið 2013. Niðurstöðurnar varðandi Facebook voru svipaðar, en þá var það Instagram sem var í öðru sæti og Snapchat að taka flugið. Þótt þessi könnun sé ólík hinni fyrri er áhugavert að skoða aðeins þær upplýsingar sem mátti lesa í fréttatilkynningu um könnunina:

In­sta­gram er næst vin­sæl­asti sam­fé­lags­miðill Íslend­inga. Face­book trón­ir sem fyrr á toppn­um, seg­ir í frétta­til­kynn­ingu.

„Twitter, sam­skiptamiðill sem bygg­ir á stutt­um texta­skila­boðum og hef­ur náð mikl­um vin­sæld­um víða um heim, hef­ur ekki slegið jafn dug­lega í gegn hér á landi. […]

Í könn­unni var einnig spurt um viðhorf fólks til ým­issa sam­skiptamiðla. 81% sögðu að Face­book og Insta­gram væri góð leið til að miðla eig­in lífi. 82% sögðu að notk­un þess­ara tveggja sam­skiptamiðla skapi aukna nánd í sam­skipt­um við vini og ætt­ingja. 77% sögðu þá vera góða leið til að mynda ný tengsl og 94% sögðu þá nýt­ast við að viðhalda tengsl­um. 35% segja þessa tvo sam­skiptamiðla vera hent­ugt hjálp­ar­tæki í maka­leit.[96]

Fleiri en fólk í makaleit og markaðsmenn hafa áhuga á samfélagsmiðlunum. Alls kyns hópar og starfsstéttir nýta þá. Forvitnilegt er að skoða umræðu frá Læknadögum sem haldnir voru rétt upp úr áramótum 2014–2015. „Læknar mega ekki vera of varkárir gagnvart netinu, við þurfum að vera til staðar,“ er haft eftir Davíð B. Þórissyni bráðalækni í Pressunni í tilefni af erindi sem hann hélt um málefnið:

Davíð segir marga þekkja hinn svokallaða Google-sjúkling; þann sem finnur fyrir sjúkdómseinkennum og sjúkdómsgreinir sjálfan sig í kjölfarið með hjálp netsins. Þá fari margir og leiti ráða í hópum á Facebook eða á síðum á borð við bland.is og fái þar misgóð ráð frá fólki sem hafi aldrei lært læknisfræði. „Þessir einstaklingar verða alltaf til staðar og þess vegna þurfum við að vera þetta Google fyrir sjúklingana,“ segir Davíð.

Hann segir samfélagsmiðlana geta verið einfalt en jafnframt öflugt tæki fyrir lækna til að miðla upplýsingum bæði til einstaklinga og almennings. […] Þetta spari læknum tíma og veiti bæði læknum og sjúklingum öryggi. Sjúklingurinn verður ekki eins háður lækninum.[97]

Í þessari umræðu meðal lækna var áhersla á að fara ekki yfir mörkin með tilliti til laga og siðareglna lækna. En engu að síður tóku fleiri undir með Davíð og Jón Snædal öldrunarlæknir sagði: „Það er skynsamlegra að nota þá [samfélagsmiðlana] en forðast þá. Þessi miðlar gefa okkur meira tækifæri til dreifingar á upplýsingum en nokkru sinni áður.“[98]

Facebook: 89% útbreiðsla á Íslandi upp úr 2014

Facebook hefur verið í sókn frá því það kom fyrst fram og Ísland er ekki aðeins á sama róli og önnur lönd, heldur hefur Facebook náð að verða miðill þorra þjóðarinnar, þvert á alla aldurshópa. Væntanlega hefur það gerst smátt og smátt og þau 89% þjóðarinnar sem voru á Facebook 2015 hafa ekki verið þar frá upphafi. 

Markaðssetning á Facebook er alltaf að verða umfangsmeiri og ekki alltaf skynsamlega notuð eins og Andri Már Kristinsson fjallaði um í tengslum við könnun Gallup á samfélagsmiðlum:

[…] minntist Andri á svokallaða Like-leiki á Facebook þar sem fólk þarf að „læka“ ákveðnar síður fyrirtækja til þess að eiga möguleika á að fá vinning. […]

„Fyrirtæki eru að fara ansi ódýra leið í því að afla sér vinsælda. […] Þau eru ekki að fá einstaklinga til að fylgja þeim vegna áhuga á fyrirtækinu, heldur bara til að vinna verðlaun. Fyrirtæki þurfa að horfa til lengri tíma til að koma á innihaldsríku sambandi, svo að fólk hafi áhuga á því sem þau hafa að segja.“[99]

YouTube og Myspace – mikil tónlist, margt fleira

Skemmtimiðlar á netinu voru ekki raunhæf hugmynd í upphafi veraldarvefsins. Til þess var gagnaflutningur alltof hægur og bæði vinnslu- og geymsluminni tölva alltof lítið. En fólk sá í hillingum að í framtíðinni yrði unnt að spila tónlist og horfa á kvikmyndir og sjónvarpsefni á netinu. Snemma á 21. öldinni var farið að undirbúa ýmsar leiðir til að miðla skemmtiefni og einhverjum fróðleik í bland gegnum netið umfram það sem gerðist þegar fólk skiptist á mynd- og hljóðskrám gegnum tölvupóst, ef póstveitan leyfði svo stórar sendingar, eða gegnum irkið.

Það voru þrír fyrrum starfsmenn greiðslumiðlunarinnar PayPal sem skópu YouTube, sem var opnað fyrir upphleðslu efnis í febrúar 2005. Rétt rúmu ári fyrr höfðu tveir félagar í Los Angeles opnað Myspace-vefsvæðið, sem hafði einkenni bæði YouTube og Facebook. Þessar tvær leiðir í að miðla efni voru í eðli sínu nokkuð ólíkar. Á Myspace miðlaði fólk aðallega eigin efni á vefsvæði. Myspace náði mikilli útbreiðslu um tíma, einkum í hópi yngra fólksins. Margir notuðu Myspace til að koma list sinni á framfæri. Í ágúst 2006 var Myspace enn helmingi stærra en YouTube á alþjóðavísu[100]

Lítið var vitað um stöðuna á Íslandi um þetta leyti, en þó má geta þess að Myspace var vinsælasti skemmti- og samfélagsmiðillinn í könnun eins framhaldsskóla á Íslandi, MA, veturinn 2007­–2008. Myspace hafði þá vinninginn yfir Facebook, 71,3% nemenda notfærðu sér Myspace en aðeins 21,6% Facebook. Aðrir miðlar voru ekki skoðaðir í þeirri könnun.[101]

Á YouTube var umgjörðin látlaus, þangað var hægt að hlaða inn myndskeiðum, skoða, deila og ræða. Tónlistarmyndbönd voru og eru langfyrirferðarmest á YouTube og með tíð og tíma leysti það líklega ýmsar mislöglegar videó- og tónlistarveitur af hólmi, svo sem Napster og LimeWire.

Vöxtur YouTube var ævintýralegur og í grein Árna Matthíassonar í Morgunblaðinu 2. september 2006 bendir hann á að 70.000 myndskeið séu sett inn á YouTube á hverjum sólarhring! Íslendingar áttu sinn hlut á efnisveitunni því fljótlega bárust fréttir af því að þekktir íslenskir tónlistarmenn á borð við Björk og Sykurmolana væru vinsæl á YouTube.[102]

Árið 2006 keypti Google YouTube og 2008 rann Myspace inn í Facebook-veldið. Þessi fyrstu ár samfélagsvefsvæðanna voru því um margt lýsandi, en næsti áratugur, 2005–2014, var hinn raunverulegi áratugur samfélagsmiðlanna og efnisveitanna.

Twitter seint í gang á Íslandi

Twitter hefur náð mikilli útbreiðslu víða erlendis, en hafði einhverra hluta vegna ekki slegið í gegn hér á landi fyrir 2014. Ef aftur er litið til umfjöllunar Andra Más Kristinssonar þá er haft eftir honum í Vísi í framhaldi af fyrrnefndri könnun Gallup um samfélagsmiðla vorið 2015:

Andri segist hafa búist við því að Twitter væri vinsælli hér á landi en raun ber vitni og að Snapchat nyti minni vinsælda. „Snapchat virðist vera miðill sem hefur hitt í mark, sérstaklega hjá ungu fólki. […] spurning hvernig fyrirtæki geta nýtt sér þennan vettvang, því þarna eru engar auglýsingar.“

Fyrirtæki hafa brugðið á það ráð að búa til efni á Snapchat eins og hver annar notandi […]

Hvað Twitter varðar segir hann að ákveðinn hópur sem er þar inni sjáist síður á Facebook. Tækifæri gætu falist í því fyrir markaðsfólk. „Menn þurfa að átta sig á því hverjir eru á hvaða samfélagsmiðlum og hvers konar samband menn eiga á hverjum miðli fyrir sig.“ [103]

Margs konar virkni

Skilin milli skilaboðamiðla, samfélagsmiðla og tölvusíma urðu sífellt óskýrari þegar á leið. Skype-síminn hélt leiðandi stöðu en bætti við sig skilaboðavirkni og samfélagsmiðillinn Facebook varð smátt og smátt einnig skilaboðamiðill og loks einnig með tölvusímavirkni.

Mörkin milli sjónvarps og internets verða óskýrari

Alllangt er síðan farið var að gera tilraunir með það að láta sjónvarp og tölvur renna saman og ýmsar leiðir hafa verið farnar í því skyni. Þessar tilraunir hafa verið misvel heppnaðar, til að mynda voru flestar eldri tilraunir til að taka internetið inn í sjónvarpið andvana fæddar einfaldlega vegna mikils munar á upplausn sjónvarpa annars vegar og tölvuskjáa hins vegar. En í grein í Tölvumálum árið 2011 fjallaði Ágúst Valgeirsson um nýjar lausnir sem voru að ryðja sér til rúms og síðan hefur þróunin verið ör.

Símafyrirtækin hafa kynnt IP sjónvarpslausnir sem æ fleiri heimili nota enda mikill gangur í ljósleiðara og ADSL væðingu hérlendis. Í sjónvarpi er talað um línulega dagskrá, sem er þegar við setjumst fyrir framan sjónvarpið og horfum á áður auglýsta dagskrá á þeim tíma sem tilgreindur er og svo er ólínuleg dagskrá, sem er þegar áhorfandinn velur sjálfur hvenær hann vill horfa á efnið. Gott dæmi um þetta er aðgangur að tveggja vikna efni helstu sjónvarpsstöðva á IP sjónvarpskerfum hérlendis. Annað sem mikið er rætt um í sjónvarpsheimum er sjónvarp númer tvö sem í dag er tölvan/spjaldatölvan eða snjallsíminn en ekki annað sjónvarp. [104]

Efnisveitur koma til sögunnar

Erlendis hafa efnisveitur á borð við Netflix (1997) og Hulu (2007) sífellt orðið stærri hluti af sjónvarpsnotkun fólks. Netflix hefur gengið í gegnum nokkrar tæknibyltingar, leigusíðu fyrir sjónvarpsefni á netinu, efni í áskrift og DVD-leigu, áður en hún varð að eiginlegri efnisveitu þar sem notendur streymdu sjónvarpsefni og kvikmyndum. Útbreiðsla Netflix til landa utan Bandaríkjanna hófst á fyrsta áratug aldarinnar og náði meðal annars til margra landa Suður-Ameríku og Evrópu 2014. Þá hafði Netflix líka hafið gerð eigin efnis. Efnisveitan Hulu býður upp á aðgang að ýmsu sjónvarpsefni í áskrift, meðal annars frá bandarísku sjónvarpsstöðvunum ABC og NBC, sem eru meðal eigenda Hulu, auk Disney-fyrirtækisins. Þessu efni er streymt um internetið og auglýsingar standa undir kostnaði við ókeypis hluta veitunnar. Í áskriftarhlutanum sleppa notendur við auglýsingar. Hulu var í byrjun árs 2015 eingöngu fáanlegt í Bandaríkjunum og Japan og á bandarískum yfirráðasvæðum víða um heim, en formlega séð er aðgangur annars staðar frá varinn með því að skoða frá hvaða IP-tölu notandinn er og þar með frá hvaða landi.

OZ enn á ný

Fyrirtækið OZ komst aftur í sviðsljósið Íslandi eftir nokkurra ára hlé og þá á sviði gagnvirkrar dreifiveitu sjónvarpsefnis. OZ bauð þá þjónustu sem streymir sjónvarpsefni gegnum netið, líkt og aðrar efnisveitur, og notaðist við skýjalausnir. OZ þróaði hugbúnað og vélbúnað fyrir gagnvirka dreifiveitu sjónvarpsefnis. Þjónustan streymir sjónvarpsefni gegnum netið og gerir notendum kleift að stýra sinni dagskrá sjálfir, taka upp sitt uppáhaldsefni til einkanota sem geymt er á tölvuskýi, horfa á beina útsendingu, gera hlé á afspilun og spóla til baka óháð staðsetningu. OZ-appið kom á markað í júní 2013 í þessu skyni.[105]  

Skýið og áhrif þess

Skýið eða tölvuskýið hefur verið til umræðu lengi, en það var varla fyrr en um eða eftir 2010 að notkun þess varð útbreidd. Sumir hafa líkt skýinu við gömlu stórtölvurnar, þar sem allt var aðgengilegt á einum stað, forrit, vinnsla og gögn.

Ýmir Vigfússon fjallaði um tölvuskýið árið 2011 í Tölvumálum. Þar segir hann frá ýmsum byrjunarörðugleikum sem við er að etja í notkun tölvuskýja, en einnig frá möguleikunum og því hvernig þetta allt saman fór af stað:

Árið 2006 hóf Amazon.com að leigja út sýndarvélar undir nafninu Elastic Compute Cloud (EC2) – fyrsta tölvuskýið. Notendur tiltaka hversu margar sýndarvélar þeir þurfa og hvaða stýrikerfi eigi að keyra á þeim, og fá í staðinn IP tölur þar sem unnt er að tengjast sýndarvélunum í gegnum Secure Shell. Ef búist er við mörgum fyrirspurnum má fjölga sýndarvélum, eða fækka þeim sé þess þörf. Leigan er nokkrar krónur fyrir hvern klukkutíma sem örgjörvakjarni er notaður, og svipuð verðskrá fyrir minnisnotkun, geymslurými og nettraffík. Helsti kosturinn við EC2 er því kostnaðarlíkanið: Þú borgar fyrir það sem þú notar. Þetta er ekki ósvipað því hvernig við borgum fyrir aðgang að raf- og vatnsdreifikerfum.[106]

Þar sem allmargir höfðu einhverja reynslu af notkun ýmiss konar sýndarvélalausna, ekki síst hjá hugbúnaðarfyrirtækjum, var þessi hugsun þeim síður en svo framandi, þótt hýsingin væri komin í skýið margumtalaða.

Í skýjunum

Um mitt ár 2011 var grein í viðskiptablaði Morgunblaðsins um möguleika skýsins. Guðmundur Arnar Þórðarson, lausnaráðgjafi hjá Nýherja, fjallaði þá um hvaða möguleika skýið byði upp á. Yfirskrift greinarinnar var: „Skýið veitir meira frelsi“ og þar var kostum skýsins lýst þannig: „Með nokkrum smellum er starfsmaðurinn kominn með sína vinnustöð og forrit í hvaða tölvu sem er. Er líka hægt að nota hana þó ekki sé hægt að komast í netsamband, t.d. á flugi eða úti á ströndinni.“[107] Þarna er augljóslega verið að kitla, og ekki í fyrsta sinn, þær kenndir að hægt sé að sitja í góðu veðri, á framandi slóðum, og vinna vinnuna sína þar. Og í sjálfu sér alveg með réttu. Öryggi gagnanna sem unnið er með er einnig tekið fyrir. „Guðmundur segir skýið geta skapað aukið öryggi. Ef vinnutölvan glatast hverfa ekki með henni gögn og vinna starfsmannsins. Halda má áfram að vinna órofið í næstu tölvu.“[108] Forsendan er að treysta þeirri skýjahýsingu sem notuð er. Þegar þetta var ritað var vinnsla í skýinu ekki orðin eins útbreidd árið 2014, þótt aðeins þrjú ár hefðu þá liðið. Umræða um skýið hafði verið í gangi um allmargra ára skeið. Margir voru farnir að skutla myndum inn á Facebook, bloggið sitt eða Dropbox og rit- og tölvuvinnsla á skýinu, til dæmis í Google Docs og Sheets var að verða æ fleirum töm. Guðmundur lýsir því hvernig þessi vinnubrögð mátti færa inn á skrifstofurnar:

„Í sinni einföldustu mynd snýst skýið um að útstöð og forrit starfsmannsins eru sýndarvædd. Það þýðir að svo lengi sem hægt er að tengjast netinu getur hvaða tölva sem er orðið að vinnustöð,“ segir hann. „Ég get sest við tölvuna hans afa gamla og með nokkrum smellum byrjað að vinna og haft öll sömu forrit og gögn til taks og ég er vanur.“

Hægt er að tvinna saman lausnir í skýinu og hefðbundin forrit í hverri tölvu. Þannig getur t.d. ritvinnsla farið fram í ský-forriti, eða í dæmigerðu ritvinnsluforriti, og starfsmaður flutt og sótt gögn þar á milli eins og hann þarf. Guðmundur nefnir Facebook sem dæmi um ský-lausn, enda fer engin gagnavinnsla fram hjá notandanum né þarf hann að hlaða niður forritum; hann þarf bara að slá inn lykilorð og hefur þá aðgang að allskyns samskiptaleiðum, gögnum og tæknilegum lausnum til að létta sér lífið.[109]

Alltaf í vinnunni eða alltaf í fríi?

Í þessari grein er gengið út frá því að öllum, bæði starfsmönnum og fyrirtækjum, þyki það jákvæð þróun að unnt sé að ná sambandi við starfsmenn og stjórnendur hvar og hvenær sem er, jafnvel í fríum. Og þarna er bent á þætti sem ótvírætt hafa ýtt undir notkun ýmissa skýjalausna:

Með því að nota skýið á að vera hægt að auðvelda starfsmönnum og stjórnendum að halda sambandi og sinna verkefnum í fríinu, að ekki sé talað um að auðvelda fólki að vinna heima. Þar segir Guðmundur m.a. komna skýringuna á því hvers vegna ský-lausnir séu meira notaðar af fyrirtækjum erlendis, enda geti það t.d. sparað starfsmönnum ferðir til og frá vinnu, og eins hentað vel þar sem starfsfólkið þarf mikið að vera á ferðinni milli ólíkra markaðssvæða.

Ef ekki er hægt að tengjast netinu, t.d. um borð í flugvélum, þarf það ekki að þýða glataðar vinnustundir. „Hægt er að taka verkefni eða hugbúnað út úr sýndarútstöð tímabundið, og vinna áfram án netsambands ef þess þarf.“ [110]

Kostir og gallar þess að vera alltaf til taks hafa löngum verið efni skiptra skoðana, ekki síst með aukinni tæknivæðingu. Á UT-vefnum er að finna hugleiðingar frá árunum 2011–2014 um notkun tölvuskýja.

Með tilkomu tölvuskýja hefst þróun á nýju viðskiptalíkani fyrir tölvuþjónustu þar sem stefnt er að því að hægt verði að kaupa upplýsingatækniþjónustu á svipaðan hátt og rafmagn þ.e. að greitt sé í samræmi við notkun. […]

Tölvuský er tiltölulega nýtt hugtak. Í því felst aðferð til að lækka kostnað, auka nýtingu búnaðar og auka afköst tölvudeilda. Það er gert með því að kaupa aðgang að gagnageymslum, hugbúnaði og þjónustu þar sem aðeins er greitt fyrir það gagnarými sem nýtt er eða fyrir hugbúnað og þjónustu í samræmi við notkun, svo dæmi sé tekið. Lítil umræða hefur farið fram um tölvuský fyrir opinbera aðila á Íslandi og almennt má segja að opinberi geirinn á Norðurlöndum hafi hingað til helst horft til svokallaðra einkaskýja eða opinberra skýja sem ná aðeins til opinbera geirans.[111]

Tölvumennina úr húsi?

Notkun skýjalausna breytti umhverfi hins almenna notanda jafnt sem fyrirtækja, þar sem skýið hýsir bæði gögn og forrit. Hýsingin var á stórum tölvum, rétt eins og í árdaga tölvutækni á Íslandi þegar stórtölvurnar réðu ríkjum, en munurinn var sá að nú var hún einhvers staðar á óþekktum stað. Fyrir venjulegt fyrirtæki gat þetta þýtt eftirfarandi, eins og Halldór Kristjánsson verkfræðingur bendir á: „Við erum með öflugar vélar sem hýsa bókhaldskerfi úti í bæ, þar fer bankaþjónustan fram og geymsla á ljósmyndum. Allt er þetta komið í skýið.“[112] Hann bætir því við að stjórnendum fyrirtækja finnist afskaplega gott að þurfa ekki að leiða hugann of mikið að tölvuvinnslunni. Möguleiki sé fyrir hendi, jafnvel hjá stórum fyrirtækjum, að sleppa alveg við að vera með tölvumenn innanhúss, sem stundum komi með tillögur um eitthvað sem stjórnendur skilja ekki eða vilja ekki. Með því að vera með alla vinnslu utan fyrirtækisins, á skýinu eða úti í bæ (sem getur verið það sama) er hægt að vera laus allra mála og borga bara ákveðið gjald fyrir það. Þá er Office-pakkinn keyrður annars staðar, þar er bókhaldið líka og fyrirtækið er laust við flest það sem gert er í tölvunni. Ókosturinn er hins vegar sá að það þarf að reka hugbúnaðinn og ef eitthvað kemur upp á, prentari stöðvast til dæmis, þá er enginn á staðnum til að bregðast við. Því verður þó varla á móti mælt að ákveðin hugsanabreyting hefur átt sér stað varðandi notkun hugbúnaðar. Það er ekki lengur gert ráð fyrir því að fyrirtæki þurfi að láta sérsmíða eða laga allt að sínum þörfum, heldur sé raunverulega hægt að nota það sem til er. Eins og Halldór bendir á eru almennir starfsmenn yfirleitt vel tölvulæsir og geta því auðveldlega nýtt sér staðlaðan hugbúnað og átt samskipti vegna bókhalds, og söludeildir nota söluforrit á borð við salesforce.com sér að ágætu gagni. Halldór segir það hafa komið sér á óvart hversu útbreidd notkun þess konar hugbúnaðar er orðin, en hann hefur fylgst vel með þróun tölvumála hjá íslenskum fyrirtækjum.[113]

Viðskiptagreind

Viðskiptagreind (Business Intelligence) er hugtak sem hefur sett æ ríkari svip á gerð hugbúnaðar og notkun hans á árunum eftir árþúsundamótin. Hugtakið er ekki nýtt af nálinni en þau tæki og tól sem notuð eru til að greina og vinna með alls kyns gögn til að gera þau nýtileg í viðskiptum verða sífellt fjölbreyttari og öflugri. Viðskiptagreind felst meðal annars í því að nýta tæki og ferli til að greina og birta gögn, oft úr stórum gagnagrunnum eða vöruhúsum gagna, og á seinni árum hefur athyglin beinst í æ ríkari mæli að því að vinna með gríðarlegt magn gagna (Big Data). Markmiðið er að nýta þessi gögn og birta á þann hátt að þau geti gefið fólki færi á að taka sem allra skynsamlegastar ákvarðanir, byggðar á öflugum grunni gagna sem sett eru fram á auðskilinn hátt.

Einn af mikilvægum þáttum viðskiptagreindar er þekking á þörfum viðskiptavina (Customer Intelligence). Hún hefur meðal annars verið skilgreind sem leið 21. aldarinnar til að herma eftir kaupmanninum á horninu þar sem markmiðin eru:

  • Að koma á tengslum við viðskiptavininn – með rauntímasamskiptum.
  • Bera kennsl á hann – með persónumiðuðu markaðsstarfi.
  • Bjóða gildi sem eiga erindi – með réttu vöruframboði og samkeppnishæfu verði.
  • Þróa skilning á viðskiptavininum – með því að flokka hann, dýpka þekkingu á honum, uppfylla væntingar og nýta viðeigandi gögn, greiningar og sjálfvirkni í þessu skyni.[114]

Mörg íslensk fyrirtæki bjóða upp á gagnleg tól til nýtingar viðskiptagreindar, bæði innlend og erlend. DataMarket, sem stofnað var árið 2008, byggðist á því að safna saman margvíslegum gögnum af ólíkum uppruna á einn stað og gera þau aðgengileg á samræmdan hátt. Fyrirtækið náði talsverðri útbreiðslu á þessu sviði hér á landi og erlendis. Árið 2014 var fyrirtækið selt til fyrirtækisins Qlik sem er eitt af þekktustu fyrirtækjum á sviði viðskiptagreindar í heiminum. Viðskiptalausnir Qlik eru vel þekktar hér á landi og af stórum viðskiptavinum fyrirtækisins hérlendis má nefna Reykjavíkurborg og Samskip.

Meðal annarra fyrirtækja sem hafa sérhæft sig í því að þróa og nýta lausnir viðskiptagreindar má nefna Wise, íslensku bankana og Marorku, sem hefur notað slíkar lausnir til hagnýtingar upplýsinga við rekstur skipaflota.

Þau íslensku fyrirtæki sem hafa sérhæft sig í viðbótum við Microsoft Dynamics-hugbúnaðinn NAV og AX hafa mörg hver einnig einbeitt sér að hugbúnaðarlausnum sem byggja á viðskiptagreind.

Fyrirtæki á sviði viðskiptagreindar hafa með sér ýmiss konar samstarf. IcePro er einn vettvangurinn. IcePro skilgreinir sig sem hlutlausan vettvang fyrir opinbera aðila, einkafyrirtæki og lausnaraðila, þar sem kostur gefst á því að sitja við eitt borð, miðla af reynslu, setja stefnu, skilgreina ferli og sannreyna tækni. IcePro hefur það hlutverk að safna þekkingu innanlands sem erlendis og miðla henni til aðildarfyrirtækja í formi verkefnaþátttöku, ráðstefnuhalds og ýmiss konar kynninga.[115]

Orkan og umhverfið á Íslandi: Umræða og veruleiki

Oft hefur komið upp umræða um að nýta orkuna á Íslandi í þágu upplýsingatækni og hátæknifyrirtækja á því sviði. Einn sterkasti angi þeirrar umræðu hefur verið spurningin um gagnaver á Íslandi, sem orðin eru að veruleika nú þegar.

Gagnaverið Thor Data Center

Gagnaverið Thor Data Center var sett á laggirnar í Hafnarfirði árið 2010 en fyrirtækið var stofnað ári fyrr. Stærsti viðskiptavinur þess var frá upphafi Opera Software í Noregi. Byrjunarerfiðleikar einkenndu fyrstu starfsárin og árið 2011 skrifaði Landsbankinn undir fjármögnunarsamning við fyrirtækið til að fjármagna nýjan gagnagám. Í frétt á viðskiptasíðum Morgunblaðsins segir af þessu tilefni:

Gagna­ver Thor Data Center bygg­ist á sér­út­bún­um& gáma­ein­ing­um sem hýsa gögn og gagna­vinnslu fyrirtækja. Fram kem­ur í til­kynn­ingu, að eft­ir að nýi gám­ur­inn verður kom­inn í gagnið hafi af­kasta­geta gagna­vers­ins marg­fald­ast og muni fé­lagið geta annað hýs­ing­arþörf fleiri stórra fyr­ir­tækja. […]

Thor Data Center er eina gagna­verið sem starf­rækt er á Íslandi og bygg­ir þjón­usta þess á umhverfisvænni raf­orku.[116] 

Skýrr, síðar Advania, keypti fyrirtækið og rann það inn í samsteypuna árið eftir, eða síðla árs 2011. Advania Thor Data Center keypti ofurtölvu til vísindarannsókna á Norðurlöndum á árinu 2012. Notagildi tölvunnar er margvíslegt en einkum í þágu vísinda:

Stofnanir sem hafa yfirumsjón með háhraðatölvum til vísindarannsókna í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Íslandi hafa í sameiningu fjárfest og gangsett nýstárlega háhraðatölvu á Íslandi, sem hýst er í gagnaverinu Advania Thor Data Center í Hafnarfirði. Nýnæmið við þessa ofurtölvu felst í hugmyndinni, staðsetningunni og rekstri tölvunnar, frekar en í tækninni. Umræddur tölvubúnaður er frá HP og Opnum kerfum.[117]

Opera Software stórjók svo viðskipti sín við gagnaverið á árinu 2013. Fyrirtækið tengist Íslandi á þann hátt að Opera-vafrinn er upphaflega sprottinn frá þeim tíma er Íslendingurinn Jón von Tetzchner var enn í forsvari fyrir fyrirtækið. Það var nýr vafri, Opera Mini-vafrinn fyrir tölvur, snjallsíma, sjónvörp og önnur nettengd tæki, sem var ástæða þessarar miklu aukningar á umsvifum Opera hér á landi. Aukningin leiddi af sér stóraukna internetumferð til Íslands og mikla orkuþörf, eða sem svaraði 2–3 þúsund manna bæjarfélagi á Íslandi. Aðaláherslan í markaðssetningu gagnaversins var „að markaðssetja Ísland sem umhverfisvænan valkost sem hefur þá sérstöðu að byggja á endurnýjanlegri orku. Gagnaverin geta skapað þjóðinni miklar gjaldeyristekjur,“ eins og Gestur G. Gestsson forstjóri Advania orðaði það árið 2013.[118]

Advania hafði á þessum tíma hafið samstarf við Verne Global um stækkun gagnavers á Ásbrú.[119] Árið 2014 var í framhaldi af því farið að undirbúa stækkun gagnavera Advania og sjónum beint að Reykjanesbæ. Þá voru viðskiptavinir fyrirtækisins orðnir áttatíu, og enn var Opera stærstur þeirra.[120] 

Gagnaver Verne – Suðurnesjarokið kælir þúsundir tölva

Innkoma Verne Holdings hófst á áformum um að reisa gagnaver á svæði gamla varnarliðsins á Suðurnesjum og var stefnt að því að opna það um áramótin 2008–2009, eða um svipað leyti og efnahagshrunið á Íslandi varð. Í kjölfarið urðu allnokkrar tafir á opnuninni. Í umfjöllun um framkvæmdirnar í DV haustið 2009 er farið yfir áformin í viðtali við Björgólf Thor Björgólfsson, eiganda fjárfestingarfélagsins Novator, sem átti Verne Holdings að stórum hluta.

Gagnaverið mun hýsa rafræn gögn fyrir ýmis alþjóðleg fyrirtæki og veita þeim ýmiss konar þjónustu við þessi gagnasöfn. […]

Lykilatriði í starfsemi gagnaversins eru tveir sæstrengir til og frá landinu sem notaðir verða til að flytja gögnin. Annar þessara strengja, Danice, var tekinn í notkun í gær [skrifað í byrjun september 2009] en framkvæmdir við hann hófust í ágúst í fyrra. […]

Lykilforsenda í rekstri gagnaversins er að tengslin við Evrópu séu tryggð með tveimur sæstrengjum, bæði Danice og Farice, ef annar skyldi bila því viðskiptavinir gagnaversins verða að hafa tryggt aðgengi að gagnasöfnum sínum hér á landi.[121]

Það var síðan í febrúar 2012 að Verne hóf formlega starfsemi sína á Ásbrú. Á forsíðu Víkurfrétta fimmtudaginn 9. febrúar 2012 segir: „Suðurnesjarokið kælir þúsundir tölva.“[122] Þar kemur fram að þetta sé fyrsta alþjóðlega gagnaverið í heiminum sem knúið sé með grænni orku og pláss sé fyrir fimm þúsund netþjóna í fyrsta áfanga. Stærsti einstaki viðskiptavinur gagnaversins var bílaframleiðandinn BMW í samstarfi við Opin kerfi, en aðrir aðilar voru smærri.

Verne Global […] valdi Opin kerfi sem sinn þjónustuaðila hérlendis við þau fyrirtæki sem vilja hýsa sitt umhverfi í gagnaverinu. […] hefur tekist í góðri samvinnu við erlenda lykil birgja að byggja upp viðskiptasambönd við fyrirtæki eins og BMW sem reka tölvuumhverfi sitt í gagnaverinu. […]

Tækifæri hvað varðar gagnaversiðnaðinn og tækni eru því óþrjótandi og tíminn er núna til að gera sem mest úr stöðunni, skilgreina verkefnin, fjárfesta í spennandi vegferð og skapa forskot í alþjóðlegri samkeppni. […] flest í okkar umhverfi, byggir meira og meira á tækjum sem tengjast saman gegnum háhraðanet og upplýsingum sem er miðlað í gegnum með þjónustu sem hýst er í skýinu eða miðlægt.[123]

Samfélagsumræða á nýrri öld

Samfélagsáhrif samfélagsmiðla

Notkun samfélagsmiðlanna hefur orðið uppspretta umræðu og vangaveltna um áhrif þeirra á samfélagið, bæði hér á Íslandi og í alþjóðlegu samhengi. Ljóst er að margt af því sem hefur mótað bæði mannkynssöguna og Íslandssöguna á 21. öldinni má rekja beint til áhrifa samfélagsmiðlanna. Í upphafskaflanum um áratuginn 2005­–2014 er drepið á áhrif samfélagsmiðlanna í búsáhaldabyltingunni svokölluðu og hið svokallaða arabíska vor um og upp úr 2010 og framhald þess er gott dæmi um mátt samfélagsmiðlanna í alþjóðlegu samhengi.

Frelsi og jafnrétti

Opinn hugbúnaður
Íslendingar hafa lengi tekið þátt í þróun svokallaðs „opins hugbúnaðar“ (open source), sem byggist á því að kóði frá einum sé opinn öðrum til notkunar, aðlögunar og breytinga. Stefna stjórnvalda í þessum málaflokki er kynnt á UT-vefnum (upplýsingatæknivefnum):

Ríkisstjórnin samþykkti í mars 2008 stefnu um frjálsan og opinn hugbúnað. Verkefnisstjórn um rafræna stjórnsýslu vann stefnuna og studdist m.a. við skýrslu um opinn hugbúnað sem gerð var fyrir forsætisráðuneytið 2005, stefnur annarra þjóða og margvíslegt efni frá Evrópusambandinu. […] Í stefnunni kemur fram að þess skuli gætt að gefa frjálsum og opnum hugbúnaði sömu tækifæri og séreignarhugbúnaði þegar tekin er ákvörðun um kaup á nýjum búnaði og ávallt skuli leitast við að gera sem hagstæðust innkaup.[124]

Í tímaritinu Tölvumálum 2011 er sagt frá notkun frjáls hugbúnaðar í Menntaskólanum í Reykjavík. Fyrrverandi nemendur skólans tókum höndum saman ásamt skólayfirvöldum, ráðuneyti og einkaaðilum og uppfærðu tölvukerfi skólans og byggðu alfarið á frjálsum hugbúnaði við þá uppfærslu. Um markmiðið með þessari aðgerð er sagt í blaðinu:

Þegar verkefnið hófst var MR skuldbundinn til að greiða umtalsverð hugbúnaðarleyfisgjöld á ári hverju, til þess eins að halda óbreyttu kerfi gangandi. Megnið af þessum gjöldum runnu beint úr landi, en með frjálsum hugbúnaði vonast skólayfirvöld til að geta haldið þessu fé innan landssteinana og nýtt til uppbyggingar eða kennslu.

Annar mikilvægur eiginleiki frjáls hugbúnaðar er að hann gerir yfirleitt hóflegar kröfur til vélbúnaðar og gamlar tölvur nýtast betur en ella. Frá sjónarmiði notenda virðast „Linux tölvur“ hraðari, en frá sjónarmiði þeirra sem halda utan um buddustrenginn lengir frjáls hugbúnaður líftíma hverrar tölvu og frestar útgjöldum. Til samanburðar hefði þurft að kaupa yfir 100 nýjar tölvur ef MR hefði kosið að uppfæra í nýlega útgáfu af Windows eða Mac OS X. […] Einungis tíminn getur leitt í ljós hver heildarniðurstaðan verður, en frjáls hugbúnaður var hagkvæmasta leiðin til að uppfæra tölvukerfi skólans á þessum tímapunkti.[125]

Kynjaumræðan
Á einstökum tímabilum hefur hlutur kvenna verið nokkuð stór í tölvunarfræðinámi og útskriftarárgangurinn 1984 frá Háskóla Íslands var til að mynda með nokkuð jöfnum kynjahlutföllum.[126] Um svipað leyti var líka vinsælt að fara til Danmerkur í kerfisfræðinám og þangað sóttu konur frá Íslandi enn frekar en karlarnir.[127]

Hlutur karla í greininni hefur þrátt fyrir framansagt löngum verið mun stærri en kvenna. Spurt hefur verið hvernig unnt sé að jafna hlut kynjanna í upplýsingatækni, meðal annars árið 2011 í Tölvumálum. Bilið milli kynjanna virtist lítið haggast. Um árin frá 1997–2010 segir:

Svo virðist sem minnkandi umræða um mikilvægi upplýsingatækninnar hafi að einhverju leyti orðið til þess að draga úr áhuga nemenda á að sækja nám í greininni, því eftirspurn eftir menntuðu fólki á þessu sviði er svo sannarlega til staðar. […] Þegar tölvunarfræðin er skoðuð sérstaklega má sjá gríðarlegan samdrátt í nemendafjölda frá árinu 2000 (fyrir utan örlitla aukning á fjölda karlmanna síðustu tvö árin, 2009-2010). Þessi skortur á áhuga á upplýsingatækni virðist hafa átt frekar við um kvenþjóðina. Á árinu 2001 voru nær 30% nemenda í tölvunarfræði konur en á árinu 2010 voru konur aðeins 12,5% af heildarnemendafjölda. Þetta hlutfall hefur farið nær stöðugt minnkandi og í einstökum árgöngum hefur það farið allt niður í 5%. Til samanburðar var 51% í nemenda í viðskiptafræði kvenkyns á árinu 2010 og ríflega 62% af heildarfjölda nemenda á háskólastigi.[128]

NOTA.KVENNA
Hér má sjá sveiflur í aðsókn nemenda, kvenna og karla, að tölvunarfræðinámi við Háskólann í Reykjavík á árunum 1998 til 2003. Á þessum árum var mikil eftirspurn eftir nemendum með einhverja þekkingu í forritun og tölvunarfræði. Mikil uppsveifla er í aðsókn að náminu fram að árinu 2000. Það ár var einnig metfjölgun á umsóknum kvenna í tölvunarfræði. Eftir aldamótin og eftir að netbólan sprakk dalaði aðsókn beggja kynja að náminu. Í kaflanum um fyrstu háskólanemana í tölvunarfræði má sjá yfirlit yfir útskriftarnemendur skipt eftir kynjum á árunum 1976-2014.[129]

Netkaffihús og netaðgangur á bókasöfnum

Á tíunda áratug síðustu aldar voru tölvur og nettengingin ekki endilega aðgengilegar fyrir alla. Þá spruttu upp fjölmörg netkaffihús (internet café) þar sem unnt var að komast í tölvur og nettengingu að vild, yfirleitt gegn greiðslu. Samhliða þessu var mjög víða farið að bjóða upp á aðgang að tölvum og interneti á almenningsbókasöfnum fyrir notendur safnanna, yfirleitt ókeypis. Fyrsta netkaffihúsið á Íslandi var sett á laggirnar í Reykjavík árið 1995 og nefndist það Síbería sem eflaust hefur vísað til alþjóðaorðsins „cyber“, sem mörg erlend netkaffihús kenndu sig við. Einar Örn Benediktsson var stofnandi Síberíu.[130] Í kjölfarið spruttu upp netkaffihús úti um allt land[131] en á nýrri öld og með smærri tækjum varð þróunin sú að boðið var upp á nettengingar víða, fyrst gegn gjaldi en með tímanum varð fátítt að rukkað væri fyrir tengingu.

 

[1] Bergþóra K. Ketilsdóttir, ábendingar í tölvupósti apríl 2016.

[2] Skýrsla Rannsóknarnefndar alþingis. Rv. 2010.

[3] „Betri Reykjavík“ er gott dæmi um virka notkun þessarar hugmyndafræði. Sjá meðal annars http://www.citizens.is/

[4] http://www.hagstofa.is/talnaefni/atvinnuvegir/upplysingataekni/upplysingataekninotkun/ Sótt 21.11.2015.

[5] http://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__fyrirtaeki__fjoldi__fyrirtaeki/FYR01001.px/table/tableViewLayout1/?rxid=fa8a12dc-9ce2-4cbd-8395-d03aea17476b Sótt 21.11.2015.

[6] Örn Kaldalóns og Hjálmtýr Guðmundsson. Viðtal tekið 24.9.2015.

[7] http://www.sky.is/index.php/16-lidhnir-atburdhir/1403-opinn-hugbunaeur

[8] Birgir Björn Sigurjónsson: Ávinningur Reykjavíkurborgar af rafrænum viðskiptalausnum. Tölvumál, 1. tbl. 36. árg. 2011, bls. 32. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf . Sótt 14.11. 2015.

[9] Sama heimild.

[10] http://eldri.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-761/940_read-396

[11] Ólafur Andri Ragnarsson: Leikaiðnaðurinn er alvöru iðnaður. Tölvumál 1. tbl. 34. árg. 2009. Bls. 40.

[12] Hagstofa Íslands: Upplýsingaiðnaður. Fjöldi fyrirtækja og fjöldi starfandi 1998-2008.

[13] Varkár spilamaður. Frjáls verslun, 73. árg. 7. tbl. (01.07.2011), bls. 43. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380126&pageId=6247847&lang=is&q=sprotafyrirtæki Sótt 13.11. 2015.

[14] Ari Kristinn Jónsson. Viðtal tekið 27.11.2015.

[15] Útgerðarmaður í ímynduðum heimi. Frjáls verslun, 4. tbl. 70. árg. 01.04. 2008, bls. 88.

[16] Hilmar Veigar Pétursson. Viðtal tekið 20.10. 2015.

[17] https://notendur.hi.is/jrg4/Leikur_sem_kennsluafer/Tolvuleikir.html Sótt 3.11.2015.

[18] Symbol6 Redux: viðtal við leikjaframleiðandann Írisi Andrésdóttur hjá Gogogic. http://www.pressan.is/Leikjapressan/Skoda_Adrir_leikir/symbol6-redux-vidtal-vid-leikjaframleidandan-irisi-andresdottur-hja-gogogic

[19] Upplýsingar frá Deepa Iyengar framkvæmdastjóra og einum af stofnendum MindGames. Tölvupóstur 2. september 2016.

[20] Nýr íslenskur tölvuleikur. Viðskiptablaðið, 22. júlí 2013. http://www.vb.is/frettir/nyr-islenskur-tolvuleikur/93792/; http://www.pressan.is/Leikjapressan/Skoda_Adrir_leikir/nyr-islenskur-leikur-fyrir-iphone

[21] Nýr íslenskur leikur fyrir Iphone. http://www.pressan.is/Leikjapressan/Skoda_Adrir_leikir/nyr-islenskur-leikur-fyrir-iphone Sótt 3.11.2015.

[22] Stefán Hrafnkelsson segir frá slíkum hótunum frá íslenskum athafnamanni. Viðtal tekið 21.10. 2015.

[23] Stefán Hrafnkelsson. Viðtal tekið 21.10. 2015 og glærur: http://www.ut.is/media/ut-dagurinn-2010/Betware.pdf Sótt 19.11. 2015.

[24] http://www.businesswire.com/news/home/20100519005824/en/Betware-Receives-License-Market-Microgaming-Casino-Games Sótt 19.11. 2015.

[25] Handan við öppin. Frjáls verslun, 74. árg. 7. tbl. (01.07.2012), bls. 55. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=379035&pageId=6218920&lang=is&q=Plain Vanilla. Sótt 15.11.2015.

[26] http://sport.moi.is/tol-og-taeki/2011/11/03/islenski-tolvuleikurinn-the-moogies-fer-i-solu-a-apple-app-store-i-dag/

[28] Setja 300 miljónir í íslenska leikjaframleiðandann Plain Vanilla. visir.is, 9. apríl 2013. http://www.visir.is/setja-300-milljonir-i-islenska-leikjaframleidandann-plain-vanilla/article/2013130409186 Sótt 15.11.2015.

[29] Reynslusaga: Sprotalíf. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 20. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[30] Gogogic hættir rekstri – „Við reyndum“. visir.is. 19. september, 2015. http://www.visir.is/gogogic-haettir-rekstri----vid-reyndum-/article/2013130918938 Sótt 17.11.2015.

[31] http://gagarin.is/ og https://locatify.com/; Steinunn Anna Gunnlaugsdóttir, spjall á UTmessu í febrúar 2016.

[32] Hilmar Veigar Pétursson sagði að viðskiptavinir, til dæmis Kínverjar, hefðu gert kröfur um að fyrirtækið væri með fé til reiðu fyrir rekstri CCP í Kína eftir hrunið.

[33] Viðtal við Sigrúnu Evu Ármannsdóttur, 28.10.2015.

[34] Nýherji. Ársskýrsla 2009, bls.2. http://www.nyherji.is/servlet/file/store718/item36628/Arsskyrsla_Nyherja_hf._2009.pdf Sótt 16.11.2015.

[35] Hjálmar Gíslason. Viðtal tekið 1.10. 2015.

[36] UT-geirinn styrktist við bankahrunið. Morgunblaðið – viðskiptablað. 10. mars, 2011. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1370525/?item_num=61&searchid=4ccae7f8674791400c0a3195991688878ad779f2 Sótt 22.11.2015.

[37] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[38] Sama heimild.

[39] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[40] Sigrún Eva Ármannsdóttir. Viðtal tekið 28.10. 2015.

[41] Sama heimild.

[42] Sama heimild.

[43] Sama heimild.

[44] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[45] Ari Kristinn Jónsson. Viðtal tekið 27.11.2015.

[46] Sigurjón Ólafsson: Bókin um vefinn. Sjálfshjálparkver fyrir metnaðarfulla vefstjóra. Rv. 2015, bls. 162.

[47] Sigrún Guðjónsdóttir. Viðtal tekið 20.9.2015.

[48] http://www.ut.is/vefhandbok/yfirlit/val/mat/nr/3142 Sótt 17.11.2015.

[49] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[50] Sama heimild.

[51] http://landsbokasafn.is/index.php/markhopatenglar/utgefendur/skylduskil Sótt 4.11. 2015.

[52] Sjá http://vefsafn.is/index.php?page=um-vefsafnid

[53] Háþróuð tækni og háleit markmið. Fréttablaðið, 20. mars 2005, bls. 12. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=265573&pageId=3759553&lang=is&q=Össur Sótt 12.11.2015.

[54] Með hugvit að vopni. Auglýsing frá Marel. Hér: Frjáls verslun, 73. árg. 8.-9. tbl. (01.08.2011) Bls. 133. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380127&pageId=6248060&lang=is&q=sprotafyrirtæki Sótt 11.11.2015.

[55] Dr. Eyþór Ívar Jónsson: 200 áhugaverð sprotafyrirtæki. Frjáls verslun, 71. árg. 7. tbl. (01.07.2009), bls. 23. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380213&pageId=6252515&lang=is&q=sprotafyrirtæki Sótt 12.11.2015.

[56] Þetta viðhorf kom fram í viðtali við Vilhjálm Þorsteinsson 9.9.2015.

[57] Dr. Eyþór Ívar Jónsson: 100 áhugaverð sprotafyrirtæki. Frjáls verslun, 70. árg. 7. tbl. (01.07.2008), bls. 18-19. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380212&pageId=6252400&lang=is&q=SPROTAFYRIRTÆKI Sótt 11.11.2015.

[58] http://www.vb.is/frettir/viskiptaenglar-vilja-meiri-nyskopun-a-islandi/16896/ Sótt 11.11.2015.

[59] Júlía Pálmadóttir Sighvats: Stuðningsumhverfi nýsköpunar á Íslandi. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 6. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=388614&pageId=6621617&lang=is&q=P%E1lmad%F3ttir%20Sighvats Sótt 14.11.2015.

[60] Andri Heiðar Kristinsson: Stuðningsumhverfi sprotafyrirtækja í heimsmælikvarða. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 8. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[61] Júlía Pálmadóttir Sighvats: Stuðningsumhverfi nýsköpunar á Íslandi. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 7. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[62] Reynslusaga: Um tilurð sprotafyrirtækis. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 18. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[63] Dr. Eyþór Ívar Jónsson: Áhugaverðustu sprotafyrirtæki Íslands: Sprettur á Íslandi. Frjáls verslun, 71. árg. 7. tbl. (01.07.2009), bls. 20-22.

[64] 100 áhugaverðir sprotar. Frjáls verslun, 73. árg. 7. tbl. (01.07.2011), bls. 32-33. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380126&pageId=6247847&lang=is&q=sprotafyrirt<æki/a>. Sótt 12.11.2015.

[65] Eyþór Ívar Jónsson: Byggjum upp þekkingar- og nýsköpunarhagkerfi. Frjáls verslun, 73. árg. 7. tbl. (01.07.2011), bls. 34. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380126&pageId=6247847&lang=is&q=sprotafyrirtæki

[66] 70 umsóknir um aðstöðu fyrir ný sprotafyrirtæki í kjölfar kreppu. Morgunblaðið, 9. janúar 2009. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1263437/

[67] Sprotasókn í kreppu. Morgunblaðið, 7. maí 2009. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1281711/

[68] http://www.sprotar.is . Ef aðeins er hakað í Upplýsingatækni og Afþreyingu – leikjatækni voru 251 fyrirtæki sýnd 12.11. 2015.

[69] Af vef Nýherja: http://www.nyherji.is/nyherji/fyrirtaekid/saga/ Sótt 22.11.2015.

[70] Magnús Sveinn Helgason: Íslenskt viðskiptalíf – breytingar og samspil við fjármálakerfið. Viðauki 5 við skýrslu Rannsóknarnefndar alþingis. Rv. 2010, bls. 145-146.

[71] Sjá kafla um þá sameiningu.

[72] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2009/11/18/Sameining/ Sótt 21.11.2015.

[73] Sigrúnu Evu Ármannsdóttur framkvæmdastjóra Eskils, sem var meðal smærri fyrirtækja í sameiningunni, kom þessi þróun ekki á óvart og taldi að hún hafi legið í loftinu.

[74] Af vef Advania: https://www.aDVania.is/um-aDVania/fjolmidlar/frettir/frett/2012/01/20/ADVania/

[75] Frosti Bergsson. Tölvupóstur 7.12.2015.

[76] Titan hefur senn starfsemi. Fréttablaðið, 15. september 2006, bls. 21. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=272512&pageId=3916120&lang=is&q=Titan Titan. Sótt 5.12. 2015.

[77] Af vef Opinna kerfa: https://opinkerfi.is/opin-kerfi/opin-kerfi-fyrirtaekid/saga-ok/. Sótt 24.2.2018.

[78] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 13.10. 2015.

[79] Pressan, 22.september 2009. http://www.pressan.is/Vidskipti/Lesavidskiptafrettir/microsoft-kaupir-islenskan-hugbunad---risastor-samningur-a-islenskan-maelikvarda Sótt 21.11.2015.

[80] LS Retail opnar nýja skrifstofu í Dubai. Morgunblaðið – viðskiptafréttir. 24. janúar 2014. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1495662/?item_num=12&searchid=15b31ede9ad1eda7279aa1e9008010c1ebf351f1&t=657089679&_t=1448281933.13 Sótt 23.11.2015.

[81] Mature startup.

[82] Georg Lúðvíksson. Viðtal tekið 23.11.2015.

[83] Sama heimild.

[84] Bretar búa sig undir iPad. Morgunblaðið 26.apríl 2010. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=337994&pageId=5320267&lang=is&q=spjaldt%F6lv Sótt 18.11.2015.

[85] Heitasta sófatæki í heimi. Fréttablaðið 1. maí 2010, bls. 76. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=323646&pageId=5075659&lang=is&q=spjaldt%F6lv Sótt 18.11.2015.

[86] Sama heimild.

[87] Sama heimild.

[88] Bókaþjóðin orðin nettengd. Fréttablaðið, 16. nóvember, 2010, bls. 30. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=325868&pageId=5102099&lang=is&q=spjaldt%F6lv Sótt 17.11.2015.

[89] Kampakátir með Kyndilinn. Morgunblaðið 11. janúar 2012. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1406841/?item_num=0&searchid=ddd5a3fe80c9aed65930acbcc2c1f5dd8fdb773c Sótt 18.11.2015.

[90] Sala á rafbókum ólík eftir efni og útgáfum. Morgunblaðið 13. janúar 2015. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1538296/?t=330380809&_t=1447901356.28 Sótt 18.11.2015.

[91] Sælir eru einfaldir símar. Tímarit Morgunblaðsins, 18. desember 2005. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1056252/ Sótt 22.11.2015.

[92] Sama heimild.

[93] Margrét Rós Einarsdóttur: Snjallsíma öldin. Tölvumál, 19. febrúar 2015. http://www.sky.is/index.php/toelvumal/item/1748-snjallsima-oeldin Sótt 22.11.2015.

[94] 89 prósent Íslendinga nota Facebook. DV. 29. maí 2015. http://www.dv.is/frettir/2015/5/30/89-prosent-islendinga-nota-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[95] Nánast helmingur þjóðarinnar notar Snapchat: Eiginlega allir Íslendingar á Facebook. Nútíminn. 29. maí, 2015. http://nutiminn.is/nanast-helmingur-thjodarinnar-notar-snapchat-eiginlega-allir-islendingar-a-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[96] Facebook vinsælust og Instragram er í öðru sæti. Mbl.is 20.9.2013. http://www.mbl.is/frettir/taekni/2013/09/20/81_prosent_islendinga_a_facebook_2/ Sótt 17.11.2015.

[97] Íslenskir læknar nýja sér samfélagsmiðla í auknum mæli. Pressan. 22. janúar 2015. http://www.pressan.is/(X(1)S(-1%20OR%202+28-28-1=0+0+0+1%20--%20p1p0e55jc00rh2bg2uejczu))/Frettir/Lesafrett/islenskir-laeknar-nyta-ser-samfelagsmidla-i-auknum-maeli Sótt 18.11.2015.

[98] Íslenskir læknar nýja sér samfélagsmiðla í auknum mæli. Pressan. 22. janúar 2015. http://www.pressan.is/(X(1)S(-1%20OR%202+28-28-1=0+0+0+1%20--%20p1p0e55jc00rh2bg2uejczu))/Frettir/Lesafrett/islenskir-laeknar-nyta-ser-samfelagsmidla-i-auknum-maeli Sótt 18.11.2015.

[99] 89 prósent Íslendinga nota Facebook. DV. 29. maí 2015. http://www.dv.is/frettir/2015/5/30/89-prosent-islendinga-nota-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[100] https://blog.compete.com/2006/10/18/youtube-vs-myspace-growth-google-charts-metrics/

[101] 3 af hverjum 4 eiga MySpace eða Facebook. Muninn, 81. árg., 2. tbl. 2007-2008, bls. 89.

[102] 70.000 myndskeið á sólarhring. Morgunblaðið. 237. tbl 94. árg. 2. september 2006, bls. 53.

[103] 89 prósent Íslendinga nota Facebook. DV. 29. maí 2015. http://www.DV.is/frettir/2015/5/30/89-prosent-islendinga-nota-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[104] Ágúst Valgeirsson: Hvar er sjónvarpið mitt og hvert er það að fara? Tölvumál, 1. tbl. 36. árg, 2011, bls. 30. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf Sótt 14.11.2015.

[105] www.visir.is/paper/serblod/SD130717.pdf Sótt 24.2.2018.

[106] Ýmir Vigfússon: En hvað eru tölvuský? Tölvumál, 15. september 2011. http://www.sky.is/index.php/toelvumal/item/1596-en-hva%C3%B0-eru-t%C3%B6lvusk%C3%BD?

[107] Skýið veitir meira frelsi. Morgunblaðið – Viðskiptablað. 30. júní 2011. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1383770/?item_num=59&searchid=4ccae7f8674791400c0a3195991688878ad779f2

[108] Sama heimild.

[109] Sama heimild.

[110] Sama heimild.

[111] http://www.ut.is/fraedsla/tolvusky/ Sótt 21.11.2015.

[112] Halldór Kristjánsson. Viðtal tekið 16.9.2015.

[113] Sama heimild.

[114] Helgi Ö. Viggósson: Viðskiptagreind. Þekking nýtt í rauntíma. ­„Er greind í gögnunum?“ Hádegisfundur hjá Ský 9. maí 2012. http://www.sky.is/images/stories/2012_SkjolOgMyndir/14_Vidskiptagreind/Vidskiptavinagreind.pdf

[115] http://www.mbl.is/greinasafn/grein/73023/ Sótt 30.4.2016.

[116] Landsbankinn fjármagnar Thor Data Center. Morgunblaðið, 26.4.2011. http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2011/04/26/landsbankinn_fjarmagnar_thor_data_center/ Sótt 21.11.2015.

[117] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2012/04/17/Norraen-ofurtolva-hja-Advania-Thor-Data-Center/

[118] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2013/04/30/Opera-storeykur-vidskiptin-vid-gagnaver-Advania/ Sótt 21.11.2015.

[119] Verne Global og Advania gera samning upp á 1,5 milljarða. Víkurfréttir, 35.tbl. (19.09.2013) 34.árg, bls. 1.

[120] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2014/05/05/Advania-undirbyr-nytt-gagnaver-i-Reykjanesbae/ Sótt 21.11.2015.

[121] Gagnaverið tafðist vegna hrunsins. Dagblaðið VísirDV. 121. tbl. (02.09.2009), bls. 26.

[122] Suðurnesjarokið kælir þúsundir tölva. Víkurfréttir. 6. tbl. 33. árgangur 2012.

[123] http://ok.is/is/um-okkur/frettir/464-30-ara-afmaelisradhstefna-opinna-kerfa

[124] http://www.ut.is/fraedsla/opinn_hugbunadur/

[125] Bjarni R. Einarsson: Frjáls hugbúnaður í Menntaskólanum í Reykjavík. Tölvumál, 1. tbl. 36. árg. 2011, bls. 28. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf

[126] Ágúst Guðmundsson. Viðtal tekið 25.11.2015.

[127] Arnheiður Guðmundsdóttir. Viðtal tekið 15.10. 2015.

[128] Þórhildur Hansdóttir Jetzek: Hvernig fáum við fleiri konur í upplýsingatækni? Tölvumál 1. tbl. 36. árg. 2011, bls. 23. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf

[129] Sama heimild.

[130] http://eldri.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-3410/4398_view-3716/ Sótt 22.4.2016.

[131] Dæmi um frétt um netkaffihús úti á landi frá 2003 er þegar netkaffi var opnað á Stöðvarfirði: http://www.mbl.is/greinasafn/grein/739792/

Á áratugnum 1975–1984 fór tölvuvæðing stofnana og atvinnulífs að festast í sessi þar sem nýjar tölvur hentuðu smærri aðilum betur en fyrstu stórtölvurnar. Farið var að nota tölvuskjái og sívinnslu við almenn skrifstofustörf.[1]

Hugbúnaðargerð í núverandi mynd hófst á Íslandi um þetta leyti. Formlegt háskólanám í tölvunarfræði var tekið upp og allt spilaði þetta saman með þeim samfélagsbreytingum sem urðu á tímabilinu. Framhaldsskóla- og háskólamenntun efldist á öllum sviðum, útskrifuðum nemendum fjölgaði og fleiri valkostir buðust í námi. Atvinnulíf þróaðist í átt til meiri fjölbreytni. Uppgangur en óstöðugleiki var í samfélaginu, tíðar gengisbreytingar og átök á vinnumarkaði. Tekin var upp vísitölutrygging lána vegna verðbólguspretta sem urðu af og til. Myntbreyting sem varð undir lok þessa tímabils var tilraun til þess að koma á meiri stöðugleika en á sama tíma urðu afdrifaríkar breytingar á högum fólks. Hlutfallið milli verðlags, verðtryggðra lána og óverðtryggðra launa, sem reynt hafði verið að halda stöðugu, raskaðist. Í þessu andrúmslofti fólust bæði tækifæri og hindranir og óhætt er að fullyrða að þau mörgu nýju fyrirtæki sem urðu til á þessum árum hafi fengið sinn skerf af því að glíma við margs konar ytri aðstæður. Í lok þessa tímabils komu PC-tölvurnar á markað á Íslandi en það var ekki fyrr en um og eftir 1985 að notkun þeirra náði fyrst útbreiðslu. Stórtölvurnar og miðtölvurnar áttu markaðinn. Í raun var þetta áratugur miðtölvanna. Nettenging margra PC-tölva varð ekki útbreidd fyrr en talsvert síðar.

Vélbúnaður, forritunarmál, gagnagrunnar og stýrikerfi 1975­–1984

Vélbúnaður: Tölvum fjölgaði verulega og voru þær settar upp um allt land. Nokkrar stórtölvur voru frá IBM, aðallega 370/xx-tölvur, en miðtölvur urðu fjölmargar og voru af ýmsum gerðum. Miðtölvur voru upphaflega áþekkar stórtölvum en minni, ódýrari og meðfærilegri og hægt að nota þær í skrifstofurými – þróuðust síðar í aðra átt en stórtölvur. Á síðari hluta þessa tímabils komu smátölvur (minicomputers) og einkatölvur til sögunnar.

Stýrikerfin voru að mestu bundin tölvugerðum. Á IBM 360/370-tölvum voru DOS VSE, og VM/370. Á IBM[2] S/3x- og S/3x-tölvum var innbyggt stýrikerfi. Á Digital-tölvum var VMS-stýrikerfið og á einkatölvum ber einkum að nefna PC DOS, Apple DOS og Apple OS. Að auki komu ýmis Unix-stýrikerfi til sögunnar.

Runuvinnsla var allsráðandi í fyrstu en nokkuð var um fjarvinnslu þar sem færslur voru sendar um símalínu og niðurstöður vinnslu til baka á sama hátt. Beinlínuvinnsla hófst en fyrstu skjáirnir komu um 1975–1976 og voru tengdir við stórtölvur, til dæmis hjá Samvinnutryggingum sem voru fyrstar hér á landi til að taka notendaskjái í notkun[3] (IBM setti fyrstu skjáina á markað um 1964). Í stórtölvu- og miðtölvuumhverfinu voru margir notendur sem voru líka viðskiptamenn og tenging skjástöðva var æ algengari. Töflureiknar, ritvinnsla, tölvugrafík.

Gögn voru á gataspjöldum, diskum og segulböndum en gataspjöldin hurfu fljótlega og disklingar urðu aðalskráningartækið. Lyklaðar diskaskrár voru algengar og fyrstu vensluðu gagnagrunnarnir komu fram á sjónarsviðið, innbyggt í IBM S/38-tölvunum en í stórtölvunum var ADABAS-kerfið ráðandi.

Forritunarmál: Í stórtölvum og miðtölvum voru forritunarmálin Fortran IV, BASIC, APL, RPG, PL/I og ALGOL ríkjandi en Basic í smátölvum og einkatölvum.

Miðtölvur koma til sögunnar

Þegar áratugur var liðinn frá því að fyrstu rafeindareiknarnir komu til landsins hafði tölvutækninni fleygt mikið fram og verð á vélunum jafnframt lækkað verulega. Opinberar stofnanir og fyrirtæki af stærri gerðinni gátu keypt sinn eigin tölvubúnað og annast verkefni sem eingöngu reiknistofurnar stóru, Reiknistofnun Háskólans, SKÝRR og Reiknistofa bankanna réðu við áður.

IBM var sem fyrr stærst á markaðnum og frá fyrirtækinu komu tölvur af nýrri kynslóð, sem fékk auðkennið IBM System/3x. IBM forritaði launa-, fjárhags-, viðskipta- og gjaldendabókhald fyrir þessar tölvur. Forritin voru seld um allt land. Keppinautar tóku þó að rísa upp og ný vörumerki tölva komu sem óðast á markaðinn: Burroughs, Digital PDP, Quantel og Wang.

Á þessu tímabili áttuðu menn sig óðum á mikilvægi tölvutækninnar og því að í henni lægju gríðarlegir framtíðarmöguleikar. Kennsla hófst við Háskóla Íslands í nýrri fræðigrein, tölvunarfræði, sem stuðlaði að því að upp reis ný atvinnugrein á Íslandi: hugbúnaðariðnaður. Hver uppfinningamaðurinn af öðrum tók að nýta sér hina nýju tækni ýmsum atvinnugreinum til hagsbóta, ekki síst sjávarútveginum.

Einkatölvur koma til landsins

Einkatölvur bárust til landsins undir lok tímabilsins og áhugi á tölvum og þeim óendanlegu möguleikum sem í þeim voru fólgnir breiddist hratt út meðal almennings. Tölvuskólar spruttu upp og farið var að undirbúa tölvuvæðingu skólakerfisins. Líkja má fyrsta áratug tölvuvæðingar á Íslandi, frá 1964–1974, við fæðingarhríðir og ef til vill má teygja þá samlíkingu lengra og líkja næsta tímabili við unglingsár. Þá ólgaði ýmislegt undir niðri sem fáir vissu hvað úr yrði og í lok tímabilsins varð sú sprenging sem leiddi með ógnarhraða til þess tölvuveruleika sem við búum við nú. Margt gerðist samtímis.

Haustið 1975 hóf Þorsteinn Hallgrímsson verkfræðingur, starfsmaður IBM á Íslandi, að setja upp beinlínuvinnslukerfi, sem tengdi móðurtölvu við útstöðvar (skjái og prentara) með mótaldi og símalínum. Fjarvinnslukerfi voru engin nýlunda hér á landi en þetta var fyrsta beinlínukerfið þar sem notaðir voru skjáir og skrárnar sem unnið var með uppfærðar jafnóðum, og kvittanir sendar til baka. Þetta gaf möguleika á gagnkvæmum samskiptum og var nýtt af margs konar fyrirtækjum og stofnunum, meðal annars fjármálastofnunum ýmiss konar og opinberum stofnunum, háskólum og rannsóknastofnunum, og menn tóku að flytja gögn fram og til baka um símalínurnar. Fyrstu kerfin voru sett upp veturinn 1975–1976 hjá SKÝRR og Sambandi íslenskra samvinnufélaga (SÍS) og haustið 1976 hófst beinlínuvinnsla hjá SÍS þar sem umboðsmenn Samvinnutrygginga voru tengdir kerfinu og vorið 1977 hjá ýmsum viðskiptavinum SKÝRR, þar á meðal Rafmagnsveitunni, Bifreiðaeftirlitinu og Gjaldheimtunni.[4] Næsta ár bættist Veðurstofan við.

Það merkilega var að fjölmiðlar virðast ekki hafa áttað sig fyllilega á þýðingu fjarvinnslu og beinlínuvinnslu og ekki er að sjá að neinn þeirra hafi beinlínis sagt frá því að unnið væri að uppsetningu þess, hvað þá hlutverkinu sem því væri ætlað. Í tímaritinu Frjálsri verzlun var þó sagt frá tölvuvæðingu KEA á Akureyri haustið 1975 og nefnt að Kaupfélagið hefði leigt símalínu til að senda gögn til úrvinnslu í höfuðstöðvum Sambandsins í Reykjavík, og fá niðurstöðurnar til baka.[5]

Tölvutæknin breiðist út

Á útmánuðum 1976 var tölvutæknin farin að breiðast um sveitarfélög utan Reykjavíkur. Tekið var í notkun staðlað forritakerfi til að vinna gjaldendabókhald, sem auðveldaði alla vinnu við innheimtu og skráningu útsvars og fasteignagjalda (sjá sérkafla). Tölvutæknin var útbreiddust í bönkunum en stór fyrirtæki eins og samvinnuhreyfingin, stóru sjávarútvegsfyrirtækin, olíufélögin, tryggingafélögin, Flugleiðir, Krabbameinsfélag Íslands, Póstur og sími og Mjólkursamsalan höfðu einnig tekið tölvutæknina í sína þjónustu og tölvur höfðu verið settar upp víða um land: í Bolungarvík, Stykkishólmi, Vestmannaeyjum, á Egilsstöðum, Akureyri, Siglufirði, Norðfirði, Seyðisfirði og víðar. Um svipað leyti komst einnig á fyrsta fjarvinnslusambandið við útlönd, milli tölvu Flugleiða á Íslandi og móðurtölvu í Atlanta í Bandaríkjunum, sem tók við bókunum farmiða.

Í úttekt á stöðunni í tölvumálum í tímaritinu Frjálsri verzlun, sem áður var vísað til, bendir greinarhöfundur á að árin fimm á undan hafi vinnsluhraðinn í minni venjulegra tölva aukist allt að því þrjátíufalt og verð á tölvum jafnframt lækkað. Hann taldi að þróunin yrði sú að fyrirtæki og stofnanir, sem þá höfðu aðgang að sameiginlegum, stórum tölvum, myndu koma sér upp litlum tölvum og „rauntímavinnsla“ og „beinlínuvinnsla“ myndu ryðja sér mjög til rúms. Sú tækni var þá þegar orðin mjög algeng erlendis, til dæmis á skattstofum, í bönkum og hjá bifreiðaeftirlitum og greinarhöfundurinn taldi að hinn íslenski markaður héldi „með miklum hraða inn í þróunina og eftir 3–4 ár mun [íslenski markaðurinn standa] jafnfætis öðrum þjóðum hvað tölvuþróun snertir.“ [6]

Þá er að geta smátölva, minicomputers. Árið 1979 voru til að mynda 35 Burroughs-tölvusamstæður í gangi á Íslandi og flokkuðust flestar undir stórar smátölvur. Mjólkursamsalan í Reykjavík var með stærstu tölvuna en Íslenska járnblendifélagið á Grundartanga var einnig með stóra vél í notkun. Þessum tölvum er lýst þannig: „Þær eru sambyggðar í einum ramma, tölva, prentari, diskdrif, skermur og lyklaborð.“[7]

Í miðju skammdeginu veturinn 1976 skrifaði ungur maður, Reynir Hugason, pistil í dagblaðið Vísi undir yfirskriftinni „Framfarir og tæknimál“. Þar upplýsti hann að svonefndum „upplýsingabönkum“, þar sem upplýsingar væru geymdar í „elektrónísku formi“, á segulböndum eða seguldiskum, hefði fjölgað verulega á undanförnum árum. „Almennt er búist við gífurlegum framförum í upplýsingamálum á næstkomandi áratug vegna þessarar tækni“, segir í grein Reynis Hugasonar, en hann átti svo sannarlega eftir að láta að sér kveða á þessum vettvangi, sem síðar verður nefnt.[8]

Hundrað kílómetrar í næstu tölvu

Fjölmargir einstaklingar létu til sín taka í þeirri þróun sem komin var af stað og jók stöðugt skriðþungann. Vonlaust verk er að gera öllu því fólki einhver skil sem þar kom við sögu en reynt verður að nefna örfáar lykilpersónur, í viðbót við þær sem þegar hafa verið nefndar.

Einn þeirra Íslendinga sem höfðu aflað sér menntunar sem nýttist í tölvufræði og hófu að láta til sín taka í íslensku samfélagi er Jón Þór Þórhallsson eðlisfræðingur. Hann nam eðlisfræði fyrst í Þýskalandi en stundaði síðan rannsóknir við Háskólann í Alberta í Kanada og loks við Háskólann í Vancouver í Bresku Kólumbíu. Hann kom heim til Íslands árið 1974.

Þegar Jón Þór vann að doktorsritgerð sinni í fræðilegri eðlisfræði við Háskólann í Gießen í Hessen í Þýskalandi um og upp úr sjöunda áratugnum var langt í frá sjálfsagt að unnt væri að fá aðgang að tölvum til að létta sér róðurinn. En hann þurfti að reikna heilmikið vegna ritgerðarinnar og ákvað að fá að grípa til tölvu. Sá hængur var þó á að ekki var nema ein virkilega afkastamikil tölva í Þýskalandi um þær mundir og til hennar þurfti hann því að aka með öll sín skjöl, um hundrað kílómetra leið. Að fenginni doktorsgráðu í Þýskalandi hélt Jón Þór til Kanada til að stunda rannsóknir og kennslu. Hann tók meðal annars þátt í að móta afnot stúdenta og kennara af tölvum við nám og kennslu, en um þær mundir var víða komið á tölvuverum við háskóla vestra. Jón Þór rifjar upp þessa tíma:

Þetta var á þeim tíma, upp úr 1970, þegar allir skólar vildu fara að kenna tölvunarfræði en enginn vissi eiginlega hvað það var. Tölvunarfræði varð til úr tveimur greinum, annars vegar voru það stærðfræðimenntaðir menn, hinsvegar verkfræðimenntaðir. Þeir sögðu við mig: Þú veist meira um þetta en við, það er best að þú kennir þetta. Þannig fór ég að kenna tölvunarfræði og við settum af stað tölvuþjónustu, sem ég var í forsvari fyrir. Og það er sá vinkill sem ég kem með heim til Íslands; bæði í Bresku Kólumbíu og Alberta rákum við þetta sem þjónustu, þetta var eins og bókasafnið, nemendur og kennarar gátu komið þarna og fengið þjónustu.[9]

Reiknistofa Raunvísindadeildar

Þegar Jón Þór Þórhallsson kom heim til Íslands eftir fimmtán ára vist í útlöndum, árið 1974, tók hann við starfi forstöðumanns Reiknistofnunar Háskólans af Oddi Benediktssyni. Stöðu stofnunarinnar innan Háskólans hafði þá verið breytt og hún færð undir Raunvísindastofnun. Það fyrirkomulag gafst ekkert sérlega vel, sem sést á því að forstöðumaðurinn kom strax með tillögu um að Reiknistofu Raunvísindadeildar, eins og hún hét þá, yrði skipt í reiknifræðistofu og reikniþjónustu en þriðja hlutverkið sem stofnuninni var fengið var fyrirlestra- og námskeiðahald til þess að kynna nýjungar.[10]

Jóni Þóri þótti starfsemi Reiknistofnunar einkennast um of af lélegri þjónustulund því sú regla ríkti að kennarar Háskólans hefðu forgang að tölvunni en nemendur mættu afgangi. Þessu vildi hann breyta, í samræmi við þann anda sem ríkti í kanadísku háskólunum. Hann fékk meðal annars góðan stuðning Halldórs Guðjónssonar, kennslustjóra Háskólans, til þess að bæta alla aðstöðu og gera stofnunina að þjónustustofnun fyrir nemendur og vísindamenn. Næsta skref var stigið árið 1976 þegar gamli rafeindaheilinn vék fyrir nýrri tölvu, IBM 360/30. Þetta var raunar ekki ný vél heldur „gamla“ vélin, sem SKÝRR lagði af þegar sú stofnun fékk nýja vél. Gerður var sérstakur samningur milli Háskólans og IBM á Íslandi um þessi viðskipti, og að Háskólinn fengi tölvuna endurgjaldslaust til þriggja ára, sem urðu raunar fjögur.

Ekki voru allir hrifnir. Til var „starfshópur um auðhringi“ sem taldi þetta misráðið, í honum voru „nokkrir kunnáttumenn“ eins og það var orðað í Þjóðviljanum. Þeir töldu að tölvan væri úrelt, illseljanleg og dýr í rekstri og því eðlilegt að greitt væri með henni. Niðurstaða þeirra var „að menntunaraðstaða Háskóla Íslands megi aldrei miðast við hagsmuni utanaðkomandi aðila og fjölþjóða fyrirtæki, svo sem IBM, gefi ekki slíkar gjafir, nema það samræmist hagsmunum þeirra.“[11]

Um líkt leyti og RHÍ fékk tölvuna gaf menntamálaráðuneytið út reglugerð um starfsemi Reiknistofnunar þar sem hlutverk hennar er skilgreint í fjórum liðum: Hún skyldi annast rekstur reiknimiðstöðvar við Háskóla Íslands, úrvinnslu verkefna kennara, nemenda og annarra starfsmanna, annast reikniþjónustu fyrir aðila utan Háskólans og gangast fyrir námskeiðum og fyrirlestrum til að kynna nýjungar.

Gamla tölvan var enn í kjallara Raunvísindahússins en Reiknistofnun fékk inni með þá „nýju“ í Verkfræðihúsi 1, sem þá var risið í grennd við Árnagarð. Hún þurfti annað atlæti en sú gamla, meðal annars varð að setja upp loftkælingu fyrir hana og hækka upp gólfið þar sem henni var komið fyrir. Á nýja staðnum komust í framkvæmd hugmyndir Jóns Þórs um þjónustuhlutverkið við nemendur og kennara. Með breytingum og umbótum gátu þeir sem nýttu sér þessa þjónustu einfaldlega gatað sín spjöld, farið svo með þau suður í Reiknistofnun, sett þau í lesarann og ýtt á takka. Þá fór lesarinn í gang, og menn gengu að prentaranum og sóttu útskriftina.

Nokkru síðar var keyptur Calcomp-tölvuteiknari ásamt teikniforriti, og tölva af gerðinni PDP-11/34 frá Digital Equipment Corporation, DEC, til að stýra honum. Þetta var fyrsta tölva Reiknistofnunar sem búin var skjá sem setið var við meðan slegið var inn það efni sem tölvunni var ætlað að vinna úr. Annað sem telja má markvert við þessi tölvukaup er að Reiknistofnun átti ekki viðskipti við IBM á Íslandi heldur fyrirtæki sem hafði nýverið haslað sér völl á þessum vettvangi, Kristján Ó. Skagfjörð.[12]

Eins og rafmagn úr veggnum og vatn úr krana

Hér virðast hafa orðið nokkur tímamót í tölvuvinnslu á Íslandi er rétt rúmur áratugur var liðinn frá komu fyrstu tölvunnar til Íslands: afkastameiri tölvur en áður, þægilegri og einfaldari í notkun en verið hafði fram að því, hin nýja skilgreining á stöðu Reiknistofnunar Háskólans og það viðhorf forstöðumannsins að stofnunin væri fyrst og fremst þjónustustofnun, fyrir nemendur jafnt sem kennara og utanaðkomandi viðskiptavini. Stöðugt fleiri nýttu sér þessa þjónustu og jókst þá þörfin fyrir kennslu á þessu sviði. Tölvunarfræði var í mótun sem sérstakt fag og tók við af stærðfræði og reiknifræði, sem mörgum þóttu óaðgengileg fög. Þess í stað var megináhersla lögð á forritunina, sem allir þurftu að kunna skil á til að geta nýtt sér tölvutæknina, hvort sem það voru verkfræðingar, viðskiptafræðingar eða jafnvel félagsfræðingar. „Þetta var árið [1975] sem það að nota tölvutæknina byrjaði að verða þjónusta, eins og að fá rafmagn úr veggnum og vatn úr krananum,“ segir Jón Þór Þórhallsson, sem hvarf raunar eftir þetta frá Reiknistofnun, og tók við sem forstjóri SKÝRR 1. apríl 1977.[13]

Almennt má segja að stofnanir og fyrirtæki í ýmiss konar starfsemi og rekstri hafi á þessum tíma séð tækifæri í að taka tölvutæknina í notkun. Þar sem útreikninga var þörf mátti vænta þess að fólk liti tölvutæknina hýru auga. Verkfræðistofan Hnit fékk tölvu árið 1976 og hefur sennilega verið fyrsta verkfræðistofan sem það gerði. Guðmundur Björnsson sem þá var framkvæmdastjóri Hnits segir svo frá tölvukaupunum:

Hnit keypti fyrstu tölvuna, Data General, árið 1976 og var fyrsta verkfræðistofan til þess að taka tölvu í gagnið. Tölvan kostaði að mig minnir 19.476 USD og var hún 19 kg og án harðra diska. Seinna keyptum við sérstakan skáp sem var jafnstór og sjálf tölvan undir lausa harða diska sem voru 5 MB hver. Tölvan var með sérstaka stærð af diskettum sem við urðum að panta frá Data General í Danmörku. Tveimur árum seinna keyptum við svo fyrsta flat bed plottarann sem kom til landsins. Hann keyptum við frá litlu fyrirtæki í Freilassing í Þýskalandi á landamærum Austurríkis og Þýskalands.[14]

IBM og fjarvinnslan

Fjarvinnsla varð snar þáttur í starfi IBM á Íslandi, fyrirtækið þjónaði ýmiss konar samtökum og fyrirtækjum, stórum og smáum, opinberum og einkafyrirtækjum, á ýmsum sviðum atvinnulífsins. Mestanpart var þetta runuvinnsla, upplýsingarnar voru slegnar inn og síðan keyrðar út í samfelldri lotu, eins og gert var þegar gömlu gataspjaldavélarnar voru notaðar. Ekki var farið út í beinlínuvinnslu í neinum mæli fyrir aðra en IBM sjálft.

Fyrsti formlegi samningurinn sem gerður var við IBM um úrvinnsluþjónustu var við Almennar tryggingar, um útgáfu á endurnýjunarkvittunum bifreiða- og brunatrygginga. Af öðrum stórum fyrirtækjum sem IBM vann fyrir má nefna Eimskip, Flugfélag Íslands, Útvegsbankann, Búnaðarbankann og Landsbankann, Sænska frystihúsið, Kaupmannasamtök Íslands og Olíuverslun Íslands; einnig má telja ýmis smærri fyrirtæki á ýmsum sviðum: Erfðafræðinefnd og ýmsa vísindamenn eins og dr. Stefán Aðalsteinsson, Sigurjón Björnsson sálfræðing og prófessor Jón Steffensen, Borgarspítalann og Ríkisspítala, Tryggingastofnun ríkisins, Íslenska álfélagið, Morgunblaðið og ýmis bifreiðaumboð. En þegar kom fram á seinni hluta níunda áratugarins hafði mjög dregið úr þessari vinnsluþjónustu enda hafði þeim fyrirtækjum fjölgað mjög sem höfðu eigin tölvudeildir og til sögunnar voru komin gagnanet og gagnabankar víða um heim, þótt internetið væri ekki fætt.[15]

Margvísleg vandamál leyst

Nýkrónan
Þegar skipt var yfir í nýkrónur árið 1981 og 100 gömlum krónum var breytt í eina nýja með því að fella tvö núll aftan af öllum upphæðum þurfti að leysa ýmiss konar vanda. Það var ekki nóg að breyta forritum; öll kerfi í gömlum tölvum geymdu gömlu krónuna. Þannig þurfti að búa til algilt kerfi. Lausnin fól bæði í sér leit að „pökkuðum“ tölum og meðhöndlun á undantekningum, meðal annars út af íslenskum stöfum. Heiðurinn af því að þróa þessa lausn átti Jón Vignir Karlsson hjá IBM en síðan þurfti að senda mann til að setja inn leiðréttingar út um allt land.[16]

Brennivínsvélin
Notendur IBM-tölvanna höfðu mismunandi þarfir og stundum þurfti að ganga nokkuð langt til að bjarga málum. Meðal viðskiptavina IBM var ÁTVR. Í verslun þeirra í Borgartúni kringum árið 1979 var sett upp vél, Series/1, til að hafa yfirlit yfir lagerinn. Ýmis mál þurfti að leysa til að hægt væri að nota þessa vél og hún var alls ekki rétta vélin í sum þau verkefni sem á henni hvíldu. Fyrstu árin var ekki hægt að hækka verð á áfengi án þess að breyta forritinu, því ekki var hægt að breyta tölustöfum í kerfi vélarinnar. Örn Kaldalóns hafði séð um að bjarga málum sem tengdust vélinni, en þegar hann flutti til Kanada nokkrum árum eftir að hún var tekin í notkun þurfti að búa svo um hnútana að unnt væri að hækka verðið án hans aðkomu. Eitt skiptið fékk Örn þó símtal til Kanada og hafði þá vélin bilað, en hún var ein þeirra sem þurftu alltaf að vera í gangi. Í ljós kom að enginn vissi almennilega hvar vélin var staðsett. Loks fannst hún í kompu og hafði ofhitnað. Eftir að hún hafði verið ryksuguð gekk hún aftur án vandkvæða. Þessi vél var í notkun í níu ár og var kölluð brennivínsvélin.[17]

Burroughs – annar brautryðjandi

Fyrirtækið Burroughs International var með starfsemi á Íslandi frá árinu 1965 fyrir bandaríska flugherinn á Íslandi. Starfsmaður Burroughs var Áki Jónsson, og fékk hann þjálfun hjá Burroughs í Sviss til að sjá um viðhaldsþjónustu á tölvukerfi bandaríska flughersins á Keflavíkurflugvelli. Hann fylgdi Burroughs til H. Benediktssonar hf. sem fékk Burroughs-umboðið um hríð. Árið 1974 stofnaði hann eigin fyrirtæki, ACO hf., ásamt Garðari Karlssyni og var einnig með Burroughs-vélbúnað. „Við vorum fyrst með þjónustu við Burroughs-tölvurnar en tókum síðan við umboðinu. Starfsemin vatt tiltölulega fljótt upp á sig því á þessum tíma var ný tækni að ryðja sér til rúms hjá prentsmiðjunum, þ.e. blýið var að detta út og tölvur að koma inn,“ er haft eftir Áka í viðtali við Morgunblaðið 1997.[18]

Samkeppnin eykst, Digital keppir við IBM 

Bein afleiðing af örri útbreiðslu tölvutækninnar var mikil þörf fyrir sérsmíðaðan hugbúnað af ýmsu tagi því ekki var í öllum tilfellum fullnægjandi að fá hugbúnaðinn tilbúinn frá útlöndum. Það skapaði ungum og tæknifróðum mönnum, körlum jafnt sem konum, ný tækifæri. Mörg hugbúnaðarfyrirtæki spruttu upp á þessum árum. Mörgum þeirra vegnaði vel en öðrum miður. Hér verða rakin fáein dæmi um það sem var að gerast og reynt að draga upp mynd af því helsta sem við var að glíma.

Kristján Ó. Skagfjörð (KÓS) – ungir stjórnendur breyta mörgu

KÓS var virt og gamalgróið innflutningsfyrirtæki af gamla skólanum, stofnað árið 1912, og flutti inn margs konar vörur eins og þá tíðkaðist: Matvörur, byggingarefni, vélar og tæki. Um 1970 hafði ný kynslóð tekið við rekstrinum og stjórnendur fóru að gæla við þá hugmynd að stofna tæknideild, sem byði upp á fjarskiptatæki fyrir skip og báta.[19] Árið 1975 var sérstök tölvudeild stofnuð hjá Kristjáni Ó. Skagfjörð. Deildin var undir stjórn Frosta Bergssonar, ungs tæknifræðings sem átti eftir að láta mjög að sér kveða á þessum vettvangi. Hann náði samkomulagi við stóran bandarískan tölvuframleiðanda, Digital Equipment Corporation, um innflutning á tölvum og bauð viðskiptavinum hvort tveggja: viðgerðaþjónustu á sjálfum vélunum og hugbúnaðarþjónustu.[20]

365 fyrirtæki Kristján O Skagfjörð 2
Frosti Bergsson við tölvuviðgerðir hjá KÓS. DV, 1979. Ljósmyndari: Einar Ólason. Ljósmyndasafn Reykjavíkur.

Fyrsta tölvan sem Reiknistofa Háskólans keypti sem var ekki frá IBM var Digital frá Kristjáni Ó. Skagfjörð (KÓS). Tölva Reiknistofnunar var ekki fyrsta Digital-tölvan sem kom til Íslands. Fyrsta Digital-tölvusamstæðan frá Skagfjörð var afhent Almennu verkfræðistofunni snemma árs 1976. Þetta var öflug tölva (PDP 11/04) eftir því sem gerðist á þeim tíma og sérstaklega sniðin fyrir vísindastarfsemi. Hún hafði 32 kílóbæta minni, tvöfalda diskettustöð, myndskjá, lyklaborð og prentara, sem einnig hafði lyklaborð. Stýrikerfið var þannig úr garði gert að mögulegt var að nota algengustu forritunarmálin sem þá voru í notkun: Fortran IV, BASIC, APL og ALGOL. Almenna verkfræðistofan varð þannig fyrsta verkfræðistofan á Íslandi sem tók fullbúna tölvu í sína þjónustu til verkfræðilegra útreikninga, ásamt bókhaldsverkefnum, og því markaði þetta nokkur tímamót í íslenskri tölvuvæðingu.[21]

Önnur tölva var hermir í Sjómannaskóla Íslands, var hann notaður við kennslu fyrir stýrimenn. Tölvan, Digital PDP 8, gegndi hlutverki hermis og gegnum hana var hægt að stýra skipi og sjá kort af landi.[22]

Síðan tókst hinum ungu stjórnendum nýrrar tölvudeildar KÓS að fá hverja ríkisstofnunina á fætur annarri til að kaupa Digital-tölvur: Vegagerðina, Póst & síma, Seðlabankann, Borgarspítalann, RARIK, Landsvirkjun. Eina tölvusamstæðu keypti Lífeyrissjóður verslunarmanna og Reykjavíkurborg keypti tölvu og hugbúnað fyrir borgarbókhaldið. Loks tókst Skagfjörð að krækja í sjálfa Reiknistofnun Háskólans, sem Frosti segir fjörutíu árum síðar að hafi verið einskonar gæðastimpill á Skagfjörð sem tölvusala og á Digital-tölvur. Hann telur sennilegt að þau kaup þessa frumkvöðuls í tölvuvinnslu á Íslandi hafi ráðið miklu um að svo margir ákváðu þegar fram liðu stundir að skipta við fyrirtækið.

Þótt tölvurnar væru býsna fullkomnar á þessa tíma mælikvarða þá var minnisskortur viðvarandi vandamál, einkum þegar vinna þurfti með mikið umfang gagna. Pétur Blöndal stærðfræðingur, sem var um þessar mundir að vinna fyrir Lífeyrissjóð verslunarmanna, stóð í því á nóttunni að þjappa gögnum, svo ekki þyrfti að kaupa eins mikið af diskum, auk þess að forrita á tölvunum. Þannig spöruðust nokkur megabæti, og hvert megabæti var dýrmætt og dýrt á þessum árum.[23]

Gísli Már Gíslason, sem einnig starfaði hjá Kristjáni Ó. Skagfjörð á þessum tíma, segir að með vaxandi tölvunotkun hafi þörfin fyrir sveigjanleika aukist. Styrkur VAX-tölvukerfanna, sem KÓS flutti inn, var einmitt sveigjanleiki.[24] Auk þess voru tölvurnar 32 bita og mun hraðvirkari en fyrri gerðir tölva á þessum markaði og með meira minni.[25] Gísli Már heillaðist af samhæfingunni innan VAX-fjölskyldunnar, allt frá borðtölvum til mini-tölva, sem gátu unnið saman. Menn gátu keypt sér lítinn VAX og stækkað smám saman og nýtt stýrikerfi var ekki vandamál heldur var hægt að færa forrit á milli eininganna án mikillar fyrirhafnar.[26] Um VAX-kerfin segir í fréttabréfi KÓS frá árinu 1983:

Þó aðeins séu liðin 4 ár frá því að fyrsta VAX kerfið kom til landsins hefur útbreiðsla þess verið með ólíkindum og nú eru seld á annan tug slíkra kerfa. Fyrsta kerfið fékk Reiknistofa Háskólans árið 1979 og var það VAX-11/780 sem þá var hraðvirkasta tölvan hér á landi með tilliti til reiknihraða. Kerfi þetta markaði vissulega tímamót í tölvuvinnslu á Íslandi og ekki leið á löngu þar til aðrir fylgdu í kjölfarið, en það urðu Landsvirkjun og Rafmagnsveita Reykjavíkur. Notkun VAX kerfanna var í byrjun aðallega á tæknisviðinu en á síðustu árum hefur útbreiðslan einnig náð til viðskiptamarkaðarins og má þar nefna Sparisjóðinn í Keflavík, Verslunarbankann og Framkvæmdasjóð Íslands.[27]

Notkun fyrirtækisins á eigin tölvubúnaði er gott dæmi um tíðarandann. Gísli Már tók þátt í að skrifa bókhaldskerfi til innanhússbrúks í Fortran. Búnaðurinn var PDP-tölva með tveimur útstöðvum, annarri fyrir skrifstofuna en hin var skjár fyrir matvörudeildina. Pantanir voru skrifaðar á blað og afhentar stúlku sló þær inn í tölvuna. Fjölbreytt starfsemi var áfram innan fyrirtækisins og vaxandi tölvudeild með sautján starfsmenn var aðeins hluti af henni.[28]

KÓS ákvað snemma að semja við fyrirtæki í hugbúnaðargerð um samstarf, þannig að forritarar hugbúnaðarfyrirtækjanna skrifuðu hugbúnaðinn fyrir Digital-tölvur, sem fylgdi þá að sjálfsögðu með í kaupunum. Eitt af þessum hugbúnaðarkerfum var viðskipta-, fjárhags- og birgðabókhaldskerfið BIRKI, sem var hannað af Þróun, nýstofnuðu fyrirtæki Halldórs Friðgeirssonar. Einnig voru fullkomin birgðabókhaldskerfi sett upp hjá fjölda stofnana og fyrirtækja, meðal annars skipasmíðastöðinni Stálvík, fjölmörgum kaupfélögum, Sól hf., Héðni/Garðastáli og Kristjáni Ó. Skagfjörð sjálfum. Þá seldi Skagfjörð tölvur til Menntaskólans við Hamrahlíð, sem tók til starfa haustið 1966, til að halda utan um stundatöflu áfangakerfisins. Annað stórt og viðamikið hugbúnaðarkerfi seldi fyrirtækið með vélbúnaði sem var settur upp í loftskeytastöðinni í Gufunesi. Það hafði það hlutverk að hafa stjórn á samskiptum Gufuness við flugmenn sem fóru um flugstjórnarsvæðið í kringum Ísland.[29]

365 Elías Davíðsson
Elías Davíðsson, einn fyrsti forritari landsins, 1981. Ljósmyndasafn Reykjavíkur.

Heldur treglega gekk fyrir einkaaðila til að byrja með að komast inn á gafl hjá fjármálaráðuneytinu og ná samningum við ríkisfyrirtæki sem undir það heyrðu. Innandyra ríkti mikil tregða til að leyfa ríkisstofnunum að skipta við aðra en SKÝRR, sem hafði einmitt verið komið á laggirnar til að þjóna opinberum fyrirtækjum og stofnunum, og ráðamenn töldu að engin ástæða væri til að breyta því. Þetta varð til þess að bæði Vegagerðin og Póstur & sími þurftu að bíða í hartnær ár eftir að fá leyfi fjárveitingavaldsins til að leysa tæki sín úr tolli og byrja að nota þau. Það gekk ekki heldur baráttulaust að koma upp eigin, sjálfstæðu tölvukerfi á Borgarspítalanum, en hann hafði verið tengdur SKÝRR með símalínu um hríð og tölvuvinnsla spítalans farið fram þar. Elías Davíðsson, sem var einn af fyrstu forriturum landsins og starfaði um árabil hjá IBM á Íslandi, barðist fyrir því lengi á árunum í kringum 1980 að fá að kaupa tölvu fyrir spítalann. Það hafðist að lokum og varð fyrsta skrefið að tölvuvæðingu spítalanna í Reykjavík.

Þannig brotnaði ísinn á íslenskum tölvumarkaði, með innkomu Digital, og árið 1984 var Skagfjörð kominn með umtalsverða markaðshlutdeild á tölvumarkaðnum svo IBM bar ekki lengur þann ægishjálm yfir markaðnum sem fyrirtækið hafði áður gert.[30]

Skrifstofuvélar blanda sér í slaginn

Skrifstofuvélar voru gamalgróið fyrirtæki sem seldi, eins og nafnið bendir til, skrifstofuvélar af ýmsu tagi. Snemma á níunda áratugnum blönduðu Skrifstofuvélar sér í slaginn um sölu tölvubúnaðar.

Sigríður Olgeirsdóttir minnist þess er hún fór að vinna hjá Skrifstofuvélum árið 1984. Fyrirtækið var nýfarið að selja tölvur sem hétu Televideo, en höfðu áður aðeins selt ritvélar. Þá sárvantaði fólk sem hafði verið í tölvutengdu námi. Hún var kerfisfræðingur að mennt svo hún var umsvifalaust ráðin, gegnum síma. Hjá Skrifstofuvélum fékkst hún við að skrifa hugbúnað fyrir PC-tölvur, en hún hafði áður unnið í stórtölvu- og miðtölvuumhverfi. Um 1985 fóru Skrifstofuvélar síðan að selja IBM-vélar, System 34 og 36, sem voru mjög vinsælar á þessum tíma. Græni skjárinn sem einkenndi þessar tölvur olli því að þær og fleiri álíka tölvur voru kallaðar því virðulega nafni „græna slímið“. Vélin var ekki einkatölva (PC) heldur margir samtengdir skjáir og „það var mikil bylting þegar þessi vél kom,“ segir Sigríður. [31]

Gísli J. Johnsen – seldu IBM-PC

Fyrirtækið Gísli J. Johnsen var annað gamalgróið fyrirtæki sem fór að selja tölvur. Um tildrög þess sagði Erling Ásgeirsson, sem þá hafði nýverið keypt fyrirtækið, í viðtali við Frjálsa verslun 1985: „Það var árið 1982 að ég réðst í að kaupa þann hluta fyrirtækisins Gísla J. Johnsen sem seldi skrifstofuvélar og skrifstofubúnað.“[32] Erling hafði áður unnið hjá IBM. „Ári eftir að ég keypti fyrirtækið hófust viðræður við IBM um að fyrirtækið tæki að sér söluumboð fyrir IBM-PC tölvurnar sem þá voru nýjar á markaðnum. Þessar tölvur eru mjög hagkvæmar og góð sala hefur verið í þeim og hafa þær átt sinn þátt í aukningunni sem orðið hefur hjá fyrirtækinu. Sala á tölvum og tölvubúnaði er nú um helmingur af umsetningu fyrirtækisins.“[33] Fyrirtækið hélt áfram að selja skrifstofuvélar og búnað, svo sem ljósritunarvélar svo og rekstrarvörur, samhliða tölvunum.

Míkró – teiknaðir íslenskir stafir og PC-samhæfðar tölvur

Eitt af fyrirtækjum þessa tímabils var Míkró, sem Ágúst Guðmundsson og Eggert Claessen stofnuðu árið 1983. Fyrirtækið seldi bæði hugbúnað og vélbúnað. Míkró hóf að flytja inn OKI-prentara frá Japan snemma á níunda áratugnum og hugbúnað sem þeim fylgdu. Prentararnir slógu í gegn og í notkun þeirra voru ýmis tæknimál leyst. Til að mynda var hægt að setja upp íslenska stafi í þessa prentara. Aðferðin var nokkuð ólík því sem síðar var notað. Það þurfti hreinlega að teikna upp íslensku stafina. Á þessum tíma þurfti sérhver innflytjandi tölva og tölvubúnaðar að búa til sitt eigið stafasett. „Við fengum source-kóða frá OKI í Japan og gátum því gert allar þær breytingar sem við vildum. Við fórum líka að flytja inn IBM-eftirlíkingar af einkatölvum (IBM PC compatible).“ Þ-ið var ekki mögulegt að móta með 9 nála prentunum og ý var líka erfitt. Það var margt sem þurfti að lagfæra, til dæmis að stilla hvert bil sérstaklega milli stafa. Á þessum tíma var farið að prenta út eyðublöð fyrir C-gíró og fáir prentarar réðu við það aðrir en OKI-prentararnir. Félögunum hjá Míkró gekk verkefnið vel. Út frá þessum lausnum komu önnur verkefni. Árið 1985 var Marel í uppsveiflu og meðal annars var farið að bjóða upp á búnað frá þeim í sovéska togara. „Ég fékk það hlutverk að draga upp kyrillíska stafi fyrir Marel svo þeir gætu afhent sína prentara með kyrillísku letri,“ segir Ágúst Guðmundsson, og það gekk upp, þetta letur var notað með búnaði Marel.[34]

Iðntækni hf. – 100 fermetra skjámynd af skákum í einvígi Fischers og Spasskís 1972

Iðntækni hf. er fyrirtæki sem Gunnlaugur Jósefsson og fleiri stofnuðu með þróun rafeindatækja í huga. Fyrirtækið hannaði og hóf framleiðslu afgasmæla sem fylgdust með brennslunýtingu og álagi díselvéla fyrir skip, umferðateljara fyrir Vegagerð ríkisins og vélgæslukerfi til að greina bilanir, til dæmis í verksmiðjum, virkjunum og skipum. Í kjölfarið fylgdi hönnun á gjaldmælum fyrir leigubíla en vélrænir gjaldmælar, sem höfðu verið í íslenskum leigubílum um árabil, voru löngu úreltir og gátu ekki sýnt rétt verð vegna örrar verðbólgu. Einnig sá Iðntækni um uppsetningu fyrstu flugumferðartölvunnar í gömlu flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli, sem sýndi komu- og brottfarartíma.

skakeinvigid.mbl.7.juni.1972
Skákeinvígi Fishers og Spasskís kallaði á nýja notkun tölvutækni á Íslandi og sá Iðntækni um framkvæmdina. Morgunblaðið 7. júní 1972.

Þegar skákeinvígi Fischers og Spasskís var haldið á Íslandi sumarið 1972 var Iðntækni falið að hanna og setja upp búnað til að lýsa skákunum með því að varpa mynd á 100 fermetra sýningartjald fyrir ofan sviðið í Laugardalshöllinni.

Iðntækni átti drjúgan þátt í því að höggva skarð í þá yfirburðastöðu sem IBM hafði haft á Íslandi. Fyrirtækið seldi smátölvur frá Wang Laboratories og Texas Instruments. Þær voru með 80x24 stafa skjá og forritaðar með BASIC-túlki þannig að fá mátti villuviðbrögð við forrituninni um leið og innsláttarvillur slæddust inn. Tölvurnar voru þannig búnar að hægt var að afrita lausa diska gegnum þann harða. Þótt geymslurýmið (10 MB) þætti lítið núna dugði það til að halda úti vinnslu mismunandi kerfa á sömu tölvu með útsjónarsemi.

Heimilistæki – Wang sterkt vígi

Heimilistæki tóku fullan þátt í sölu á tölvubúnaði og tóku meðal annars við tölvukerfi Iðntækni. Það var þó salan á Wang-tölvum sem reyndist þeirra sterkasta vígi. Heimilistæki tóku við Wang-umboðinu 1977 og tíu árum síðar voru sextán manns starfandi við tölvudeildina, sem seldi vélbúnað og hugbúnað og sá um viðhald tölvanna. Hugbúnaðardeildin sá um aðlögun á hugbúnaði frá Wang og þýðingu forrita en sala á vélbúnaði og viðhaldsþjónusta var hryggjarstykkið í starfsemi deildarinnar.[35]

Radíóbúðin – Apple-tölvan var nýr heimur

Radíóbúðin stóð á gömlum merg í sölu útvarpstækja, sjónvarpa og hljómflutningstækja er fyrirtækið hóf sölu á tölvum frá Apple. Það var árið 1981. Apple-tölvan var auglýst mikið og auglýsingunum beint til einkaaðila og fyrirtækja, einkum þeirra smærri. Áhersla var lögð á fjölhæfni tölvunnar við að leysa flókin verkefni sem snertu verslun og rekstur fyrirtækja og í auglýsingu var Apple-tölvan nefnd „einkatölva deildarstjórans“ og kostum hennar lýst þannig:

Apple-tölvan er alveg nýr heimur. Heimur þar sem maður og tölva takast í hendur. Apple býður upp á þriðja kostinn, en ekki aðeins val milli risatölvu eða engrar. Apple er einkatölva, jafn auðveld í notkun og bifreið, en eins lítil og létt og ritvél, en álíka ódýr og venjuleg ljósritunarvél. Apple er tæki sem léttir þér störfin, eyðir pappírsflóði og gerir þér kleift að taka skjóta, en örugga ákvörðun. Apple-tölvan kannar fyrir þig afleiðingar væntanlegra ákvarðana þinna. Hún sér um að leysa stjórnunarverkefni (til dæmis fjárhagsáætlun, rekstraráætlun o.s. frv.) og getur jafnvel skrifað bréf og skýrslur. Apple er fjölhæft verkfæri, sem getur unnið eftir miklum fjölda forrita, hvort sem þú ert lögfræðingur eða læknir, sölu-, markaðs-, skrifstofu- eða fjármálastjóri.[36]

Apple-tölvurnar urðu ekki sterkar á markaði stórfyrirtækja, en náðu ágætri útbreiðslu í skólakerfinu[37] og meðal hönnuða og auglýsingafólks.

Bankakerfið

Á þessum árum fóru bankarnir í auknum mæli að uppgötva möguleika tölvutækninnar. Þeir fóru að nokkru leyti ólíkar leiðir en áttu samvinnu, flestir og stundum allir, á mörgum sviðum.

Forskot Iðnaðarbankans – stytti vinnutíma bankagjaldkera

Reiknistofa bankanna (RB) var og er eins konar taugamiðstöð bankakerfisins og leysti vissulega brýnt vandamál, sem var eftirlit með innistæðulausum ávísunum. En bankarnir voru eftir sem áður „handvirkir“ ef svo má segja því allar færslur voru skráðar í bakvinnslu og ýmist unnið úr þeim hjá RB eða hjá tölvudeildum bankanna. Iðnaðarbankamenn tóku sig til og tölvuvæddu bankann, fyrstan íslenskra banka, og tóku upp tölvuvætt afgreiðslukerfi og gjaldkeraafgreiðslu. Það var um mitt ár 1979 og Valur Valsson bankastjóri lýsti því þannig fyrir blaðamanni Morgunblaðsins

IBM 3600 kerfið er hannað með það fyrir augum að leysa á samræmdan hátt, í einu og sama kerfinu, öll verkefni innan bankans, sem krefjast beinna afnota af tölvu, eins og til dæmis allar tegundir afgreiðslu, fyrirspurnir viðskiptamanna og fleira í þeim dúr. [38]

Færslum í bankanum hafði fjölgað mjög árin á undan, um meira en 60% á árunum 1972–1976, og árið 1978 varð nærri þriðjungsaukning. Valur sagði að þetta hefði valdið nokkrum byrjunarörðugleikum en haft er eftir Ægi Hafberg, formanni starfsmannafélags bankans, í heilsíðugrein um málið í Morgunblaðinu að starfsmenn væru mjög ánægðir með þetta nýja kerfi, sérstaklega með þá ákvörðun bankans að hafa starfsfólk með í ráðum frá upphafi eins og gert hafði verið. Starfsfólkið var einnig almennt ánægt með það að í flestum tilfellum stytti hin nýja tækni vinnutíma gjaldkera bankans, þeir gátu kallað fram lokauppgjör á kvöldin og stemmdi það við peningana í kassa höfðu þeir lokið sínu verki. Þetta var alfarið framtak Iðnaðarbankans og stjórnstöð tölvunnar stjórnaði vinnslu afgreiðsluvélanna í aðalbankanum og útibúunum um símalínur. Ekki voru öll útibúin tengd við móðurtölvuna í aðalbankanum eins og hugmyndin var í upphafi því ekki hafði tekist að fá línu í Hafnarfjörð og lína til Akureyrar hefði orðið óheyrilega dýr hefði hún fengist á annað borð.[39]

Meðal þeirra sem unnu við forritun þessa nýstárlega tölvukerfis voru Halldór Friðriksson hjá IBM, Ólafur Rósmundsson hjá RB og Þorsteinn Hallgrímsson, sem starfaði þá hjá IBM á Íslandi. Hann segir að forvígismennirnir hafi fundið kerfi, sem notað var á Spáni, og fengið að kaupa það. Það var notað til að sjá um alla forritun á útstöðvum í bankanum, hjá gjaldkerum og utanumhaldið um þá þætti, og tengdi allt saman. Kerfið sá um alla umsýslu sparisjóðsreikninga bankans en aðrar gjaldkerafærslur, svo sem ávísanir, víxlar og fleiri færslur, voru færðar inn og sendar á hverju kvöldi til úrvinnslu hjá Reiknistofu bankanna.

Nokkrum árum síðar (1983­–1984) náðu hinir bankarnir samkomulagi um sameiginlegt útboð á gjaldkerakerfi fyrir alla bankana og þar urðu þau tíðindi að tekið var tilboði fyrirtækisins Einars J. Skúlasonar, sem var með Kienzle-gjaldkeravélar. Þetta var mikið áfall fyrir IBM, sem hafði verið allsráðandi á þessu sviði, en hins vegar mikil lyftistöng fyrir Einar J. Skúlason, sem varð síðar þekkt undir heitinu EJS sem síðar varð hluti af Advania. Á 70 ára afmæli EJS árið 2009 var þessi atburður rifjaður upp í tímaritinu Frjálsri verslun:

Árið 1984 gerði fyrirtækið samning við bankastofnanir um tölvuvæðingu afgreiðslustaða bankanna. Kerfið var mikið að umfangi, 130 miðlægar tölvur frá Kienzle, 500 vinnustöðvar fyrir gjaldkera og 600 afgreiðsluskjáir fyrir gagnaskráningu og upplýsingagjöf. Þetta var eitt stærsta tölvukerfi á landinu, enda notað í bankaafgreiðslu um land allt.[40]

Þorsteinn Hallgrímsson telur að ástæður þessa vals hafi verið margar, ein sú að stjórnendur bankanna hafi ekki viljað verða of háðir IBM heldur fá inn nýja birgja, jafnvel þótt þeir hefðu minni reynslu en IBM á Íslandi.[41] Samvinnubankinn klauf sig frá þessu sameiginlega útboði og úr varð að IBM skrifaði gjaldkerakerfi fyrir hann, sem var í eitt af fáum skiptum sem IBM á Íslandi tók að sér að forrita heilt kerfi.[42]

Tölvuvæðing stjórnsýslunnar

Furðu skammt er liðið frá því opinberir embættismenn sátu við púlt, með lindarpenna í hendi og færðu persónuupplýsingar þegnanna inn í prótókoll. Upphaf endaloka þess var tilkoma Skýrsluvéla ríkisins og Reykjavíkurbæjar árið 1952 og þunglamalegra skýrslugerðarvéla, sem spöruðu mörg handtökin við að halda uppi reglu og skipulagi í samfélaginu. Eftir að tölvuvæðing þessarar skýrsluvæðingar hófst, með tilkomu IBM-vélarinnar gömlu árið 1964, var þróunin hröð og þegar farið var að tengja tölvur saman með símalínum og senda gögn fram og til baka varð gerbreyting á stjórnsýslunni. Hjá SKÝRR hófst fjarvinnsla 1973 og beinlínuvinnsla 1977 sem opnaði nýja og áður óþekkta möguleika.

Bifreiðaskráin – uppflettingar allan sólarhringinn í fyrsta sinn

Mikilvægt skref í þeirri þróun var stigið snemma árs 1980, þegar lögreglustjóraembættið í Reykjavík var tengt SKÝRR og aðgangur opnaðist að bifreiðaskrá, sem starfsmenn Bifreiðaeftirlits ríkisins höfðu fært á tölvutækt form. Lögreglan í Reykjavík var tengd SKÝRR um mánaðamótin janúar­–febrúar og tveimur tölvuskjáum komið fyrir í lögreglustöðinni við Hlemm, öðrum í skrifstofunni og hinum í fjarskiptastöðinni, sem er opin allan sólarhringinn. Á þessum skjáum var hvort tveggja hægt, að skrá og fletta upp sektum og fletta upp í bifreiðaskrá, hvenær sólarhrings sem var, og var hvort tveggja lögreglumönnum til mikils hægðarauka í störfum þeirra.[43]

Átta árum eftir að bifreiðaskrá var tölvuvædd var ríkisstofnunin Bifreiðaeftirlit ríkisins lögð niður og stofnað nýtt hlutafélag, Bifreiðaskoðun hf. Ríkið átti helmingshlut, tryggingafélögin fjórðung hlutafjárins en Bílgreinasamband Íslands, Félag bifvélavirkja og Félag íslenskra bifreiðaeigenda samanlagt helming. Jafnframt var tekið upp nýtt kerfi skrásetningarnúmera bifreiða, svonefnt fastnúmerakerfi, í stað gamla kerfisins, þar sem númeraskiltin báru einkennisbókstaf hvers umdæmis og skiltin fylgdu eigendunum þegar skipt var um bíl.[44] Þetta nýja fyrirkomulag á bifreiðaskoðun vakti talsverðar deilur í þjóðfélaginu, ýmsir töldu skaðlegt að ríkið hætti að skoða bíla landsmanna og óttuðust margir að þjónusta við landsbyggðina myndi minnka. Einnig töldu menn að með þessu væri tvímælalaust stefnt í áttina til einkavæðingar, sem mörgum þótti miður gott. En í skjóli þessarar „hálfeinkavæðingar“ þróaðist sameiginlegur upplýsingabanki sem öll fyrirtæki í bílaiðnaði, tryggingafélög og lögregla nutu góðs af.

Skatturinn tölvuvæddur

Tölvuvæðing skattsins hófst í raun jafnskjótt og fyrir lá að Skýrsluvélar fengju sína fyrstu tölvu, haustið 1964. Í tilefni af því var Jón Zóphoníasson, starfsmaður hjá skattstjóra, sendur til Noregs að læra forritun hjá IBM í Osló á árinu 1962 og varð því einn hinna fyrstu hér á landi sem hlutu starfsheitið kerfisfræðingur. Í tengslum við þennan undirbúning var stofnað embætti ríkisskattstjóra, sem Sigurbjörn Þorbjörnsson gegndi fyrstur manna. Það embætti hafði yfirumsjón með framkvæmd þessarar tæknivinnslu um allt land. Snemmsumars 1964 héldu Jón og Óttar Kjartansson, einn af fyrstu starfsmönnum Skýrsluvéla, til Kommunernes hulkortcentral í Kaupmannahöfn til frekari úrvinnslu og prófana á forritum og frumdrögum verkefna, sem tölvan nýja var svo mötuð með.

Ýmsar breytingar voru að verða á skráningum hjá skattinum. Hætt var að raða framtalsmöppum eftir heimilisföngum eins og gert hafði verið og lét Hagstofan fyrir frumkvæði skattstofunnar og fleiri gera sérstakt fæðingarnúmer fyrir alla einstaklinga tólf ára og eldri. Nöfnum var raðað eftir stafrófsröð og hvert nafn fékk úthlutað ákveðnum fjölda númera með sex tölustöfum sem táknuðu fæðingardag, mánuð og ár, en aftan við það var bætt tveggja stafa tölu fyrir hvern og einn einstakling.[45] Þetta kerfi var tekið upp árið 1959 og í tengslum við það voru gefin út nafnskírteini. Árið 1978 var farið að gefa út launamiða sem tengdust nafnnúmerunum og voru notaðir við vélræna úrvinnslu álagningar. Árið 1980 var tekin í notkun ný gerð skattframtala þar sem hver reitur var númeraður og fjárhæðir vélskráðar í reitina. Með þessu jukust möguleikar á vélrænum samanburði upplýsinga.[46]

Með aukinni vélvæðingu stórjókst skráningarvinna hjá skattstjórum, sem ekki hafðist undan, þótt stærstu skattstofurnar fengju skráningarvélar sem flýttu mjög fyrir. En tækniþróunin var hröð. Árið 1980 var búið til eyðublað með nokkrum tugum reita sem voru allir tölvutækir þannig að keyra mátti allar upphæðir saman við önnur gögn, og voru það merkileg tímamót í sögu íslenska skattkerfisins. Önnur markverð tímamót voru tveimur árum síðar, þegar Innkaupastofnun ríkisins keypti 33 einkatölvur fyrir skattstofur landsins. Eftir útboð urðu fyrir valinu tölvur af gerðinni Tandy-Radio Shack, sem voru 64 kílóbæti, með átta tomma diskettustöð. Þær voru því ekki ýkja fullkomnar á nútímamælikvarða enda þótt þær væru fjölhæfar eftir því sem þá gerðist og gætu „talað“ við stóru tölvurnar. Skattstofurnar áttu til að mynda að geta skráð allar skattskýrslur á diskettu og sent upplýsingarnar símleiðis til Skýrsluvéla, sem reiknuðu út skattinn og sendu síðan útreikningana til baka símleiðis.[47]

Skúli Eggert Þórðarson, ríkisskattstjóri og starfsmaður skattstjóra á þessum tíma, rifjar upp að þessar tölvur hafi þó ekki reynst vel, þær hafi verið frumstæðar og tvískiptar, þannig að annars vegar voru vél og skjár í einu lagi, hins vegar stórt og mikið disklingadrif. „Þessum vélum var dreift á allar skattstofur landsins og til ríkisskattstjóra en þær þóttu nú ekki góðar og menn áttuðu sig fljótt á því að þessi kaup væru ekki til frambúðar, ef við getum orðað það þannig, þótt þau væru hagkvæm og ódýr,“ segir Skúli Eggert.

Einmenningstölvurnar, PC-tölvurnar, voru að verða algengar og 1984 var ráðist í að kaupa íslenskar Atlantis-vélar fyrir skattstofurnar. Ári síðar voru keyptar Island-vélar, einnig settar saman hérlendis, og IBM-vélar. Samtímis var farið að innleiða næsta stig þróunarinnar, beinlínuvinnslu, til að tengjast skrám hjá SKÝRR. Skúli Eggert rifjar upp þessa þróun frá bæjardyrum langreynds starfsmanns skattstjóra:

Ríkisbókhaldið, sem seinna varð Fjársýsla ríkisins, var að vinna að nýju tölvukerfi sem hét tekjubókhald ríkisins og var fyrst og fremst innheimtubókhald. Það var online-kerfi og fyrstu skjáirnir voru settir upp 1983 hjá Ríkisskattstjóra og svo fór þetta um landið. Ég man að á Skúlagötu var bara ein vél sem menn höfðu aðgang að og var fyrst og fremst notuð til að fletta upp í henni hvernig innheimta söluskattsins var og svo framvegis. Þarna voru einnig önnur kerfi, bifreiðaskrá, fasteignaskrá og eitthvað fleira, og þetta hélst í hendur: annars vegar að koma verkfærum út á skattstofurnar og síðan að taka upplýsingarnar úr framtölunum og fá lista inn til baka.[48]

Seint á árinu 1986 var síðan unnt að skoða framtölin á skjá og starfsfólk skattsins þurfti ekki lengur að hafa pappírsútgáfu fyrir framan sig. Þetta var í upphafi frumstætt að því leyti að hefðu verið gerðar breytingar á framtalinu sáust þær ekki á skjánum, aðeins frumskjalið. En úr því var bætt fljótlega. Með sívaxandi gagnamagni kom í ljós að nafnnúmerakerfið var sprungið. Þess vegna þurfti að byrja að endurnýta nafnnúmer látins fólks, sem gat komið sér afar illa. Því var ákveðið árið 1987 að taka upp nýtt kerfi, sem gert var úr fæðingarnúmeri hvers einstaklings, að viðbættum fjórum tölum, sem fundnar voru eftir ákveðnu kerfi, og var þetta nefnt kennitala. Með beinlínuvinnslu hjá SKÝRR hófst á þessu ári enn einn þáttur í tæknivæðingunni: hægt var að fletta upp hverjum og einum einstaklingi eftir kennitölu og skoða á tölvuskjá allar skráðar upplýsingar.

Ýmsar stofnanir og fyrirtæki þurftu að gera breytingar hjá sér til að taka upp nýju kennitölurnar og tengja þær við gömlu nafnnúmerin. Arnheiður Guðmundsdóttir, sem vann hjá Ríkisspítölunum, greinir frá því hvernig farið var að því að flytja síðasta kerfi spítalans, bólusetningarkerfi fyrir rauða hunda, milli tölva spítalans:

Ástæðan fyrir því að þetta kerfi var enn á PDP-vélinni var sú að það átti eftir að finna kennitölur allra sem voru með gögn í kerfinu en byrja átti að nota kennitölur þann 1. jan. 1987. Gömlu gögnin voru geymd niður á nafnnúmer einstaklings en þar sem um langa sögu af gögnum var að ræða var búið að endurnýta nafnnúmer margra þar sem það var alltaf gert þegar einhver lést að nafnnúmerið hans var nýtt aftur. Nafnnúmerum, sem var átta stafa númer, var úthlutað í stafrófsröð og var númerakerfið löngu sprungið. Því var til í dæminu að eitt nafnnúmer í gamla tölvukerfinu tilheyrði jafnvel þremur einstaklingum og þurfti að leggjast í heilmikla vinnu við að finna út hvaða gögn tilheyrðu hvaða einstaklingi þegar gögnin voru tengd við kennitölur, sem var nýtt tíu stafa kerfi[49]

Kennitölurnar byggðust á fæðingardegi viðkomandi, ásamt tveimur raðtölum og einni vartölu og síðan auðkenndi síðasti stafurinn á hvaða öld viðkomandi var fæddur.

Slagurinn um kreditkortin

Á seinni hluta níunda áratugarins kynntust Íslendingar nýju greiðslufyrirkomulagi á ferðum sínum erlendis: greiðslukortum. Þau voru ekki gjaldgeng á Íslandi, en snemma á árinu 1980 var farið að aflétta gjaldeyrishömlum sem lengi höfðu gilt. Í framhaldi af því veitti Seðlabankinn heimild til þess að úthluta mönnum greiðslukortum, „sem sannanlega þurfa þeirra með“. Þetta voru fyrst og fremst embættismenn sem ferðuðust á vegum ríkisins, kaupsýslumenn og aðrir sem önnuðust erindisrekstur erlendis. Sigurður Jóhannsson hjá Seðlabankanum sagði við Morgunblaðið að þetta væri öryggisráðstöfun „því að víða erlendis, sérstaklega í Bandaríkjunum, gæti verið erfitt að komast inn á hótel án slíkra greiðslukorta.“[50]

Ekki var því verið að innleiða almenn greiðslukort á Íslandi heldur voru þau bundin við kort útgefin af íslenska Seðlabankanum og háð allmiklum takmörkunum. En innan skamms tryggði framtakssamur Íslendingur að næsta skref yrði stigið.

Haraldur Haraldsson athafnamaður var á ferð vestur í Bandaríkjunum 1979 og lenti í ýmsum óþægindum sakir þess að hann var ekki með greiðslukort eins og orðið var alsiða vestanhafs. Því ákvað hann að taka höndum saman við Gunnar Bæringsson, Gunnar Þór Ólafsson og fleiri um að stofna greiðslukortafyrirtæki, sem fékk nafnið Kreditkort. Það var stofnað 13. janúar 1980 og hóf starfsemi hér á landi 10. júlí með því að gefa út bankakort í samstarfi við fyrirtækið Eurocard. Á blaðamannafundi skýrðu þeir frá því að á annað hundrað verslana og þjónustufyrirtækja hefðu þegar ákveðið að taka upp þessa þjónustu. Eitthvað var um að stór fyrirtæki neituðu að taka við þessum kortum, þar á meðal voru Flugleiðir, Hótel Saga, Hótel Borg og Rammagerðin.[51] Á kynningarfundinum kom fram að allir gætu sótt um að fá kreditkort en ekki væri þó unnt að verða við öllum umsóknum, aðeins þeir sem „kunnir væru af skilvísi gætu fengið kortin, og þau yrðu ekki endurnýjuð nema korthafar sýndu skilvísi og áreiðanleik“.[52] Önnur takmörkun á notkun greiðslukorta í byrjun var sú að enn mátti ekki nota þau erlendis, vegna strangra gjaldeyrisreglna. Þó hafði Seðlabankinn losað lítillega um höftin þannig að Íslendingar gátu notað kreditkort erlendis með vissum skilyrðum og rætt var um að reglurnar yrðu rýmkaðar enn þannig að Kreditkort gætu gefið út alþjóðlegt Eurocard.[53]

Tæpum tveimur árum síðar hóf Landsbankinn útgáfu Visa-korts en merkilegt er að það virðist litla sem enga athygli hafa vakið í fjölmiðlum. Vorið 1983 stofnuðu fimm bankar og þrettán sparisjóðir með sér nýtt kortafyrirtæki, Visa-Ísland (nú Valitor), sem gaf út Visa-kort til notkunar erlendis samkvæmt gildandi reglum gjaldeyrisyfirvalda og stefnt var á að gefa út slík kort til notkunar innanlands.[54]

Ekki leist öllum vel á þennan nýja greiðslumáta, ýmsir spáðu að hann yrði til mikillar bölvunar. Haraldur rifjaði þetta upp í samtali við Morgunblaðið þegar þrjátíu ár voru liðin frá stofnun Kreditkorta hf., og sagði þá meðal annars: „Kreditkort mættu óskaplegum mótbyr í fyrstu. Kortin áttu að auka verðbólgu, þrengja að kaupmönnum og koma neytendum í skuldafen enda hækkuðu þau vöruverð. Einn þingmaður líkti kortum við eiturlyf þegar málið kom til umræðu á Alþingi og fjölmiðlar fóru hamförum.“[55] Þetta var nú fullmikið sagt því sé litið yfir fjölmiðlaumfjöllunina reynist hún hafa verið nokkuð yfirveguð, þótt hörð gagnrýni sæist líka.

Handraðar/tölvubankar/hraðbankar

Þegar hér er komið sögu höfðu um nokkurt árabil verið í notkun erlendis vélar sem nefndar voru ATM (automated teller machine). Ekki bólaði þó á slíkum vélum hérlendis og áfram voru skrifaðar pappírsávísanir, en innistæðulausar ávísanir voru ekki mikið vandamál lengur. Það var ekki fyrr en einn bankanna tók sig til og setti upp sína eigin kassa að hreyfing komst á málið. Aftur var það Iðnaðarbankinn sem reið á vaðið.

Iðnaðarbankamenn settu upp fyrsta sjálfvirka peningakassann á Íslandi í anddyri aðalbankans við Lækjargötu haustið 1984 og nefndu fyrirbærið „tölvubanka“. Þar áttu viðskiptavinir bankans að geta tekið út peninga af ávísanareikningi eða sparisjóðsreikningi sínum hvenær sólarhrings sem var, með sérstöku lykilkorti sem bankinn útvegaði og veitti þeim aðgang að anddyri bankans og þessu peningatæki sjálfu, sem tengt var inn í bankann með símalínu. Morgunblaðið hafði eftir Ragnari Önundarsyni bankastjóra í viðtali að skoðanakönnun hefði sýnt að viðskiptavinir ættu þá ósk helsta að afgreiðslutími bankans yrði lengdur, og þetta væri svar við því.[56]

hradbanki.idnadarbankans
Tölvubanki Iðnaðarbankans, 1984. Nú er þessi þjónusta þekktari sem hraðbanki.
NT, 20. nóvember 1984.

Uppsetning „tölvubankanna“ hafði verið undirbúin með mikilli leynd veturinn 1983 til 1984 og þetta átti að koma keppinautunum á óvart, líkt og gjaldkerakerfið tölvuvædda áður. „Iðnaðarbankinn var alltaf að stríða hinum bönkunum,“ segir Þorsteinn Hallgrímsson, sem tók þátt í þessum undirbúningi á vegum IBM, ásamt öðrum starfsmanni IBM, Bergþóru K. Ketilsdóttur. Yfirleitt voru hraðbankarnir í stórtölvuumhverfinu en Iðnaðarbankinn var með IBM System/36[57] og það var óvenjulegt. En í Bandaríkjunum fannst kerfi sem leyfi fékkst fyrir og var það notað. Örtölvutækni smíðaði kortalesara fyrir Iðnaðarbankann, sem las öll kort og stýrði opnun inn að tölvubankanum.[58]

Þessum nútímalegu bönkum tölvualdar fjölgaði næstu mánuði, þeir voru orðnir fjórir í janúarlok 1985 og meðal annars var opnaður tölvubanki á Akureyri.[59] Í mars var svo opnaður fyrsti tölvubankinn utan banka, í Vörumarkaðnum á Eiðistorgi, raunar áður en formlegt leyfi hafði borist frá bankaeftirlitinu og viðskiptaráðuneytinu.[60] Leyfið barst eftir nokkurn drátt. Nýja tæknin olli mikilli breytingu á bankaviðskiptum. Matthías Á. Mathiesen, viðskipta- og bankamálaráðherra, komst að þeirri niðurstöðu að tölvubankarnir væru hvorki bankaútibú né umboðsskrifstofur „heldur miklu frekar eins konar sími eða frímerkjasjálfsali, langt frá póststöð“ og þar af leiðandi þyrfti ekki sérstakt leyfi til að setja upp „sjálfvirka afgreiðslukassa (tölvubanka)“.[61]

Að áliðnum apríl var orðið ljóst að viðskiptavinir höfðu tekið þessari nýjung fegins hendi því 65% afgreiðslu tölvubankans voru utan almenns afgreiðslutíma og í framhaldi af því buðu Iðnaðarbankamenn forráðamönnum annarra banka að nota tölvubankakerfi sitt.[62]

Ráðamenn Búnaðarbankans og Landsbankans sáu sitt óvænna og auglýstu þegar í apríllok að þeir hygðust standa að því sameiginlega að setja upp „kortavélar“ sem þeir nefndu hraðbanka og buðu fleiri bönkum með. Einhverjum fannst sem Iðnaðarbankamenn hefðu þjófstartað. En ráðamönnum Iðnaðarbankans var þó boðið að sitja fund um þennan fyrirhugaða, sameiginlega hraðbanka.[63]

Orðið „tölvubanki“ virðist hafa verið notað yfir hraðbanka til að byrja með og einnig „handraði“. En haustið 1985 birtist í blaði Sambands íslenskra bankamanna, Sambandstíðindum, þessi klausa: „Það er athyglivert, að nafnið „tölvubanki“ virðist ekki eiga uppá pallborðið hjá öllum bönkunum, því nafnið „hraðbanki“ heyrist æ oftar.“[64] Rafrænir gagnabankar voru einnig nefndir tölvubankar og því gat orðið ruglingur.

Iðnaðarbankamenn buðu 14–18 ára táningum aðgang að tölvubankaþjónustu síðsumars 1985, með svonefndu T-korti.[65] Um haustið gátu viðskiptavinir greitt reikninga sína í tölvubönkunum, allt að 99.999 krónum, og sagt var að bankinn væri sá fyrsti í Evrópu sem byði upp á slíka þjónustu.[66]

Þótt Iðnaðarbankamenn sætu einn undirbúningsfund um opnun hins almenna hraðbankakerfis voru þeir ekki með og svar við tölvubanka þeirra sá ekki dagsins ljós fyrr en 15. apríl ári síðar. Þá opnuðu viðskiptabankarnir, að Iðnaðarbankanum undanskildum, ásamt sparisjóðunum, loksins sína hraðbanka byggða á sameiginlegu kerfi, tíu talsins á höfuðborgarsvæðinu og Akureyri. Gefin voru út hundrað þúsund bankakort sem nota mátti í hraðbönkunum og sem ábyrgðarkort við tékkaviðskipti.[67]

Þegar hér er komið sögu hafði tölvutæknin breiðst út um allt þjóðfélagið, í fyrirtækjum og stofnunum, sem gerði að verkum að unnt var að skrá upplýsingar af meiri nákvæmni en áður. Þorsteinn Hallgrímsson bendir á að meginbreytingarnar séu í rauninni tvær:

Reiknistofan hafði gífurlegar breytingar í för með sér í íslensku fjármálalífi, vegna þess að þar sameinaðist allt undir einum hatti, þá var hægt að gera þetta allt á einum stað, sem lagði grunn að því sem síðar gerðist. Í framhaldi af því kom fjarvinnslan og beinlínuvæðingin, fyrst gegnum runuvinnslu. Diskettustöðvar voru út um allt land þar sem allar ávísanir voru skráðar og sendar inn til Reiknistofu á nóttunni þannig að ekki var lengur hægt að leggja tékka inn á einum stað, til að mynda á Raufarhöfn, sem síðan kom fram þremur eða fjórum dögum seinna.[68]

Íslenskt tölvuvor

Verulegt líf var nú komið í umræður um tölvutæknina og hvernig mætti nýta hana, meðal annars í skólakerfinu. Í september 1982 var haldin í Reykjavík ráðstefna norrænu tölvusamtakanna (NDU = Nordisk databehandling union) sem 130 manns sóttu, svipaður fjöldi frá hverju Norðurlandanna. Þar var fjallað um tölvumál og menntun, með áherslu á almenna fræðslu um tölvutækni í skólum í tíu erindum. Á vegum menntamálaráðuneytisins voru starfshópar að fjalla um menntun kennara á grunn- og framhaldsskólastigi og tölvufræðslu í almennu námi og tækninámi. Þá var verið að undirbúa kaup á tölvubúnaði fyrir framhaldsskólana.[69]

Á útmánuðum 1983 rann upp tími tölvusýninga á Íslandi. Í mars stóð Félag tölvunarfræðinema í Háskóla Íslands fyrir Tölvusýningu í Tónabæ þar sem öll helstu tölvufyrirtæki landsins voru með sýningarbása og tölvunarfræðinemar kynntu námið, en það stunduðu þá áttatíu manns, og ríflega þrjú þúsund manns sóttu sýninguna.[70] Tölvunarfræðinemar auglýstu sýninguna í sjónvarpi en gátu ekki nýtt sér kosti tölvutækninnar við auglýsingagerðina, frekar en aðrir á þeim tíma, heldur skröpuðu stafi á spjald að þeirra tíma hætti.[71] Um haustið efndu Skýrslutæknifélag Íslands og Stjórnunarfélagið til sýningar sem nefndist „Skrifstofa framtíðarinnar“, sem var stærsta tölvusýning á Íslandi fram að því. Jafnframt var haldin á opnunardaginn málstefna undir sömu yfirskrift. Sýningin fór fram í Húsgagnahöllinni á Bíldshöfða og sýnendur voru tuttugu á 700 fermetra sýningarsvæði. Þar voru sýndar allar helstu nýjungar í tölvutækni, frá smátölvum til stærri véla og áhersla lögð á að sýna hvernig skrifstofusjálfvirkni gekk fyrir sig, með samtengingu ólíkra kerfa og verkþátta. Um 5000 manns sóttu sýninguna.[72] Á þessari sýningu var forveri Macintosh-tölvanna frá Apple sýndur, LISA, en það var fyrsta tölvan sem stýrt var með „mús“. Fleiri fylgdu í kjölfarið, Rainbow-tölvurnar frá Digital voru til dæmis með mús og þótti það mikið skref í framfaraátt.

Í janúarlok 1984 stóð Kennaraháskóli Íslands fyrir tölvusýningu með þátttöku fjölda fyrirtækja sem versluðu með tölvur og/eða tölvutengdar vörur og hugbúnað. Í tengslum við hana fjölluðu Jón Torfi Jónasson lektor, Karl Jeppesen deildarstjóri og Sævar Hilbertsson yfirkennari um tölvur og skólastarf.[73] Enn var opnuð mikil tölvusýning í marslok, aftur í Tónabæ, sem IBM á Íslandi stóð fyrir í samvinnu við aðra sem seldu IBM-einkatölvuna, Gísla J. Johnsen hf., Skrifstofuvélar hf. og Örtölvutækni sf. annars vegar en hins vegar ýmsa framleiðendur og þjónustufyrirtæki fyrir tölvur, Kerfi hf., Frum hf. og Tölvubankann. Áhersla var lögð á að sýningin væri aðgengileg jafnt fyrir lærða sem leika enda var aðsóknin góð, raunar hin mesta að slíkri sýningu til þessa en um 9000 manns litu inn þá daga sem hún stóð, frá miðvikudegi og út helgina.[74]

Það var einmitt á slíkri sýningu í mars 1984 í Tónabæ sem Örtölvutækni sýndi nettengingu, þar sem tengdar voru saman PC-tölvur í net. Árið 1983 hafði Novell komið með slíka lausn fram á sjónarsviðið, NetWare, en Örtölvutækni var með aðrar tengingar og búnað, Kovac og Arcnet. „Jú, jú, þetta virkaði, en það var ekkert auðvelt að halda utan um þetta og stækka,“ sagði Arnlaugur Guðmundsson.[75]

Vaknandi hugbúnaðariðja

Óhætt er að segja að hugbúnaðargerð á Íslandi hafi blómstrað fram eftir níunda áratugnum. Morgunblaðið gerði úttekt á þessari nýju grein árið 1985 og komst að þeirri niðurstöðu að gerð forrita og hönnun tölvugerða væri orðinn „vænlegur og hraðvaxandi atvinnuvegur á Íslandi“ og gera mætti ráð fyrir því að í þeirri grein væru á milli þrjátíu og fjörutíu fyrirtæki, og þar störfuðu 300–400 manns.

Af þessum blómlegu hugbúnaðarfyrirtækjum nefnir blaðið Frum hf., Íslenska forritaþróun, Proco, Rekstrartækni, verkfræðistofuna Streng, Tölvuvinnslu og kerfishönnun (TOK), Tölvubankann, Tölvuþekkingu, Vistfang og Þróun. Allt voru þetta lítil fyrirtæki með örfáa starfsmenn, einstaka þó allt upp í 15–20, meðal þeirra verkfræðistofur sem höfðu starfað um nokkurt árabil en bætt hinni nýju tækni við starfsemi sína. Flest fengust þau á einn eða annan hátt við verkefni á sviði viðskipta og tækni fyrir fyrirtæki og stofnanir, önnur einbeittu sér aðallega að þróun sérhæfðs hugbúnaðar sem tengdist ákveðnum verkefnum innan fyrirtækja, eða þróuðu staðlaða forritapakka sem boðnir voru á almennum markaði. Sum þessara fyrirtækja voru jafnvel farin að flytja út hugbúnað og bjóða stöðluð forrit til sölu erlendis. Þar fyrir utan voru fyrirtæki sem seldu vélbúnað, svo sem IBM á Íslandi, Gísli J. Johnsen, Atlantis, Microtölvan, Kristján Ó. Skagfjörð og Radíóbúðin, en stunduðu öll einhverja forritaþróun að auki, ekki síst IBM. Á þessum tíma voru einnig tekin til starfa íslensku rafeindafyrirtækin Póllinn á Ísafirði og Óðinn í Vestmannaeyjum.[76]

Nú var hugbúnaðarfólk farið að sérhæfa sig meira en áður hafði verið. Gunnar Ingimundarson, einn stofnanda Hugar hf., hafði starfað áður hjá Félagi íslenskra iðnrekenda, sem var forveri Samtaka iðnaðarins. Hann þekkti vel þarfir iðnaðarins og vildi gjarnan sérhæfa sig á því sviði.

Hugur hf. var fyrirtæki sem ætlaði að sérhæfa sig í hugbúnaði fyrir íslensk fyrirtæki, framleiðslufyrirtæki og slíkt, sem voru með eigin hugbúnað eða annan hugbúnað sem við ætluðum að staðfæra og laga að þörfum fyrirtækjanna. [77]

Auk þess að vinna að þessu setta marki átti Hugur hf. eftir að blanda sér í ýmsa aðra þróun á íslensku hugbúnaðarsviði, meðal annars með aðkomu að útbreiddum viðskiptalausnum.

Ævintýri ungu mannanna

Fjölmiðlaumfjöllun um þá sem athygli vöktu í upplýsingatækniheiminum fór vaxandi. Oft voru það ungir menn, sumir með tölvunarfræðinám frá Háskólanum að baki, en alls ekki allir. Þeir áttu það flestir sammerkt að hafa kynnst tölvuheiminum, „ánetjast“ honum og sumir stofnað fyrirtæki í forritaþróun. Margir urðu gerendur í heimi tölva og hugbúnaðar um langt skeið. Friðrik Sigurðsson, Frosti Bergsson og Bjarni Júlíusson voru þeirra á meðal en hér verður sagt frá þeim frumkvöðli sem kom hvað yngstur fram á sjónarsviðið, Vilhjálmi Þorsteinssyni. 

„Undrastrákurinn“

Vilhjálmur Þorsteinsson var aðeins nítján ára að aldri þegar hann fór að gera sig gildandi í forritaþróun. Hann varð stúdent frá Menntaskólanum við Hamrahlíð um áramótin 1984–1985, en rak þá í félagi við Örn Karlsson hugbúnaðarfyrirtækið Íslenska forritaþróun sf. Þeir höfðu fimm manns í vinnu og fyrirtækið hafði fyrir áramótin selt bókhaldsforrit fyrir örtölvur til yfir hundrað fyrirtækja hér á landi og flutt út „hugbúnað til allra heimsálfa nema Suðurskautslandsins“ eins og hann orðaði það sjálfur í samtali við Morgunblaðið.[78] Það er því ekki að undra þótt þeir hjá hinum hugbúnaðarfyrirtækjunum hafi kallað hann „undrastrákinn“.

JIM 011 019 4 4
Febrúar 1984, Lagningardagar í MH. Nemendur í Hamrahlíðarskóla að vinna sem hjónabandsmiðlarar, nota tölvu til þess og mata hana á upplýsingum. Vilhjálmur, Jón og Ágúst sáu um miðlunina. Standandi þriðji frá vinstri er Vilhjálmur Þorsteinsson, sem þá var menntaskólanemi. Ljósmyndari: Jim Smart. Ljósmyndasafn Reykjavíkur.

Vilhjálmur var ekki nema þrettán eða fjórtán ára þegar hann fékk áhuga á tölvum og elektróník og þreifaði sig áfram við að setja saman lítil rafeindaspjöld. Þetta var á árunum 1978 og 1979, þegar fyrstu einmenningstölvurnar voru að koma fram, fyrst í Bandaríkjunum og síðan í Evrópu: Apple 2, Commodore PET (kom fram 1977), TRS 80 og nokkur önnur merki. Hér fóru nokkrir frumkvöðlar að flytja inn einkatölvur: Radíóbúðin tryggði sér mjög snemma umboð fyrir Apple, og Þór í Ármúlanum, sem seldi annars dráttarvélar, tryggði sér umboð fyrir Commodore-tölvur. Síðar komu Sinclair og Spectrum frá Bretlandi, 1981 eða 1982, og voru seldar í póstverslun á mjög lágu verði, kostuðu 70–80 sterlingspund. Commodore sló í gegn, seldist í hundruðum þúsunda eintaka og var fyrsta teikn um komandi einmenningstölvubyltingu. Vilhjálmur Þorsteinsson rifjar upp þessa tíma:

Því spáð að það ætti eftir að verða mikil bylting þegar tölvurnar yrðu orðnar svo litlar og aðgengilegar að þær yrðu á hvers manns borði, á skrifstofum og víðar. Hjá BBC voru gerðir sjónvarpsþættir sem hétu „The Mighty Micro“, „Hin máttuga örtölva“, sem voru sýndir hér á landi. Þar flutti maður sem hét Christopher Evalds pælingar sínar um þessa tölvubyltingu, sem væri að fara að skella á, og hvaða breytingar það myndi hafa í för með sér. Andrúmsloftið var þannig að menn þurftu að kynna sér þetta og vera með, annars gætu þeir misst af einhverri lest og það lá einhver spenningur í andrúmsloftinu.

Ein af leiðunum til að fylgjast með var að lesa tölvutímarit, sem þeir hjá Bókabúð Braga á Hlemmi voru duglegir við að flytja inn. Menn skráðu sig í áskrift og þeir tóku frá blöð handa manni, til dæmis Personal Computer World, sem var helsta breska blaðið og mikið keypt hér. Þetta las maður algjörlega upp til agna til að fylgjast með. Þar las ég um Apple-tölvuna og um gervigreind. Það var mikil gróska og mörg ný merki komu fram, til að mynda Commodore PET, og það er athyglisvert að lesa í þessum blöðum nú, sjá svona eftirá hvað var að fæðast á þessum tíma.[79]

Vilhjálmur var einn þeirra sem ráku augun í auglýsingar Tölvuskólans haustið 1979 og segir 35 árum síðar að sér hafi sýnst þetta vera kjörið tækifæri fyrir sig. Hann hafi aldrei séð tæki sem þessar Commodore-tölvur nema í blöðum og mætti á fyrstu kynningu hjá Reyni Hugasyni, settist við eina tölvuna og hafði meðferðis forrit sem hann hafði skrifað í forritunarmálinu BASIC og ætlaði að hamra það inn á tölvuna.

Það gekk og karlinn tók eftir mér, hann hefur séð eitthvað í mér því hann bauð mér vinnu við að þýða forrit úr ensku á íslensku fyrir þessa tölvu. Hann hafði keypt safn af forritum á kassettum frá útlöndum og ætlaði að þýða sum þeirra á íslensku og selja hér – ætlaði ekki að borga höfundarrétt eða neitt! Ég var ráðinn í þessa sumarvinnu, að þýða textann með þessum forritum á íslensku og þannig hófst minn ferill í upplýsingatækni. Fyrir mig var þetta algjört himnaríki því hinn kosturinn á sumarvinnu hefði verið að vinna í pulsuvagni. Ég er feginn því alla tíð síðan að hafa fengið þetta tækifæri.[80]

Svo fór að Vilhjálmur hóf samstarf við Reyni um rekstur Tölvubúðarinnar árið 1981, en sú búð var ótrúlega snemma á ferðinni, margar fylgdu svo í kjölfarið. Þar var talsvert úrval af míkrótölvum og boðið var upp á íslenska stafi bæði á tölvunum og prenturunum. Það kom í hlut Vilhjálms að setja inn ýmsar breytingar á stýrikerfum tölvanna til að geta unnið með, prentað og birt íslensku stafina á skjá. Í framhaldi af því tók hann að sér að þýða bandarískt viðskiptaforrit og laga að íslenskum aðstæðum.

Þannig byrjaði ég í viðskiptahugbúnaðarbransanum. Á árunum 1981 og 1982 var selt töluvert af þessum tölvum inn í fyrirtæki, sem keyptu þær fyrir bókhald, viðskiptamannakerfi og birgðabókhald. Tollskýrslugerð var mjög vinsælt viðfangsefni og Ísland áttunda og níunda áratugarins var gósenland heildsala. Ég veit ekki hvað voru margar heildsölur í Reykjavík, þær voru áreiðanlega á annað hundrað; menn fengu sér umboð og gátu rekið heildsölu með tveim, þrem, fjórum starfsmönnum og stórar verslanir þurftu að skipta við kannski 15–20 heildsala og voru sífellt að fást við tollskýrslur og útreikninga og halda utan um viðskiptamenn og lagera. Menn þurftu að fá sér tölvu til að halda utan um þetta, svo að það varð strax töluverður bissness. Ég held að þessi viðskiptakerfi frá Tölvubúðinni hafi verið komin í 60–80 fyrirtæki þegar mest var.[81]

Reynir fjölgaði mjög starfsfólki og flutti ári síðar alla starfsemina, Tölvubúðina og Tölvuskólann, undir sama þak, í Skipholti 1. Einhverju sinni átti hann von á manni í atvinnuviðtal en var upptekinn og bað Vilhjálm að taka viðtalið að sér. Umsækjandinn hét Örn Karlsson og var að koma úr námi í tölvunarfræði í Svíþjóð. Þegar hann kom í starfsviðstalið bjóst hann við að á móti honum tæki verkfræðingur og eigandi Tölvuskólans en þess í stað sat hann frammi fyrir fimmtán ára gömlum pilti. Þegar Vilhjálmur rifjar þetta upp segir hann Erni til hróss að hann hafi ekkert látið það á sig fá – og hann fékk starfið. Þeir tveir áttu síðan eftir að starfa lengi saman.

Örn skrifaði forritið Ritþór, sem ég held að sé örugglega fyrsta íslenska ritvinnsluforritið fyrir einmenningstölvur. Það var skrifað á vélamáli fyrir Commodore og hefur örugglega farið í 30–40 eintökum. Ritþór studdi íslenskuna alveg og var eiginlega forritunarafrek; það var bara 32 kílóbæta minni í þessum tölvum og það þurfti að rúma bæði forritið sjálft og textann, sem var skrifaður þannig að það þurfti að skrifa forritið í sem allra þéttustum vélamálskóða til að það væri eitthvert pláss fyrir textann.[82]

Árið 1983 slitnaði upp úr samstarfinu milli Tölvuskólans og Tölvubúðarinnar og búðin var seld. Þeir félagar Vilhjálmur og Örn stofnuðu eftir þetta félag sem þeir nefndu Íslenska forritaþróun, til þess að taka á móti þeirri PC-byltingu sem var að skella á, búa til viðskiptahugbúnað og fyrirtækjahugbúnað á PC-tölvur. Fyrstu tölvurnar sem þeir fengu voru þó ekki PC-tölvur heldur Rainbow-tölvur frá Kristjáni Ó. Skagfjörð, sem fyrirtækið lagði þeim til.

Atlantis – íslensk tölva fyrir íslenskar þarfir

Íslenska upplýsingabyltingin varð ekki á skömmum tíma heldur tók mörg ár. Íslendingar létu sér ekki nægja að setja saman hugbúnað og hagnýta sér vélbúnað, heldur kom að þeim tímapunkti að ungir íslenskir tölvarar blönduðu sér í sjálfa tölvuframleiðsluna. Haustið 1983 kynnti fyrirtækið Atlantis hf. tölvu með sama nafni, fyrstu tölvuna sem sett var saman að öllu leyti hér á landi og miðuð við íslenskar þarfir. Viðskipta- og iðnaðartölvunni Atlantis var sérstaklega ætlað að „þjóna verkefnum á sviði bókhalds, ritvinnslu og framleiðslustýringar,“ eins og höfundarnir og tölvusmiðirnir, Ingólfur Arnarson og Páll Árnason, útskýrðu fyrir blaðamanni Þjóðviljans.

Atlantis.islensk.tolva
Atlantis, íslensk tölva, og Ingólfur Arnarsson framkvæmdastjóri Atlantis hf, DV 10.04 1984.

Atlantis-tölvan var með bandarískum örgjörva sem hét Intel 8088 en sett saman hér sem IBM-samhæfð tölva. Hún gat sinnt íslenskum þörfum og tekið við forritum á íslensku, var með íslensku lyklaborði, hafði tvö diskettudrif og minni sem rúmaði 128 þúsund stafi, jafngildi 128 kílóbæta, 0,128 megabæti. Ingólfur sagði blaðamanni að hann teldi þetta vera stóran áfanga í íslenskum rafeindaiðnaði þar sem verið væri að flytja nýja þekkingu inn í landið. Stofnendur Atlantis höfðu lagt tvær milljónir króna í þessa framleiðslu og Ingólfur fullyrti að markaður fyrir tölvurnar virtist jafnvel meiri en talið var í fyrstu þar eð tölvan gæti sinnt þörfum margra smærri fyrirtækja, sem hefðu ekki efni á stærri tölvum. Fyrsti kaupandinn að Atlantis-tölvunni var Iðntæknistofnun Íslands.[83]

Það virðist svona eftir á að hyggja hafa verið dálítil fífldirfska að leggja út í tölvuframleiðslu á Íslandi, fyrir þennan örmarkað. En um hríð virtist þetta ætla að ganga, töluvert seldist til opinberra aðila, fyrirtækja og einstaklinga. Það gekk þó ekki upp, fyrirtækið fór í þrot og var tekið til gjaldþrotaskipta sumarið 1988.[84]

Fleiri fyrirtæki, til dæmis Örtölvutækni sf., settu saman PC-samhæfðar IBM-tölvur og seldu undir eigin vörumerki.

GRÁ 001 044 1 4
Gunnar Karl Guðjónsson vinnur við íslenska Atlantis-tölvu 1986. Ljósmyndari: Guðjón Róbert Ágústsson. Ljósmyndasafn Íslands.

Það er forvitnilegt að rifja upp hvað menn hugsuðu um framtíðina í þessum efnum haustið 1983. Guðmundur Hannesson, deildarstjóri söludeildar IBM, sagði í blaðaviðtali í október það ár: „Mörgum finnst eflaust nóg um þær breytingar sem tölvutæknin hefur orsakað í þjóðfélaginu nú þegar en ég hygg að þær eigi þó eftir að verða stórkostlegri á næstu árum en margan grunar í dag.“ Hann útskýrði að til væru upplýsingabankar víða úti í hinum stóra heimi, tölvubankar tengdir saman með símalínum, sem unnt væri að fá aðgang að og panta upplýsingar um hvaðeina. Með því að þrýsta á einn takka væri til að mynda unnt að fá yfirlit frá tölvubanka í Róm, London eða hvaða borg sem er, yfir allt sem skrifað hefði verið um ákveðin tæknisvið, biðja um útskrift af því sem óskað væri eftir að skoða nánar og prenta hana út, og allt þetta tæki ekki nema 5–10 mínútur. „Framfarirnar eru meiri en auga á festir, sagði Guðmundur. Næstu sjö árin á undan hafði stöfum sem rúmuðust á hverjum seguldiski í stórri tölvu fjölgað úr fimm milljónum í 570 milljónir, þannig að ekki færi ýkja mikið fyrir til að mynda einum árgangi af dagblaði, upplýsti hann, og ekki tæki nema örfáar sekúndur að kalla fram upplýsingar sem á þyrfti að halda hverju sinni.[85]

Rafeindaiðnaður eflist

Framleiðni og Marel – rafeindavogir sítengdar við tölvur

Rafeindatækni tók hraðstígum framförum með tilkomu örtölvutækninnar snemma á níunda áratugnum. Raunvísindastofnun Háskóla Íslands ýtti undir tækniþróun og tók meðal annars höndum saman við nýstofnað fyrirtæki sem nefndist Framleiðni hf., ásamt Sjávarafurðadeild Sambandsins og nokkrum frystihúsum, um að þróa nýja gerð rafeindavoga, sem voru settar saman hjá rafeindavinnustofu Öryrkjabandalags Íslands. Þær voru tæknilega fullkomnari en þekkst hafði áður og markaðssettar undir vörumerkinu Marel. Talið var að með þessum vogum mætti auka hagkvæmni í rekstri frystihúsa allverulega og spara milljónatugi.[86] Þær voru margfalt nákvæmari en eldri vogir og sítengdar við tölvur. Það skapaði mikla möguleika á gagnavinnslu og skráningu, sem hafði mikla þýðingu við rekstur bæði fiskvinnsluhúsa og sláturhúsa, jók verulega nýtingu afurðanna og gaf gott yfirlit yfir samhengið í rekstrinum, með umfangsmikilli tölvuskráningu.[87]

Þróunin var hröð. Fjölbreytnin jókst í framleiðslu Framleiðni hf. og náði til hvers konar tölvubúnaðar til nota í fiskvinnsluhúsum. Óskir tóku að berast frá fyrirtækjum utan fiskvinnslunnar um tæki og þjónustu, þar á meðal frá sláturhúsum og iðnaðarfyrirtækjum. Svo fór að starfsemin rúmaðist ekki öll innan ramma Framleiðni hf. og því var fyrirtækið Marel hf. stofnað um starfsemina 17. mars 1983. Að því stóðu Samband íslenskra samvinnufélaga, nýstofnaður Samvinnusjóður Íslands og flestöll frystihúsin sem seldu framleiðslu sína á vegum Sjávarafurðadeildar Sambandsins.[88]

Undir lok ársins 1983 voru gagnaskráningartæki fyrirtækisins í notkun í þrjátíu fyrirtækjum og útflutningur á rafeindavogunum frá Marel þá þegar hafinn.[89] Gerður hafði verið samningur við norska fyrirtækið Scanvest-Ring A/S um sölu og dreifingu á rafeindavogum og tölvubúnaði fyrir fiskiðnað í Noregi, Danmörku og Svíþjóð, og um samvinnu á sviði þróunar, aðlögun tækjanna að norskum aðstæðum, auk þess sem stefnan var tekin á ný svið fiskiðnaðar, svo sem skelfiskvinnslu og fiskeldi. Stefnt var að því að samræma rafeinda- og tölvubúnað Marels hf. við skýrsluvinnslutölvu, meðal annars vegna launa- og bónusútreikna, aflabókhalds, áætlanagerðar og fleira þannig að unnt yrði að bjóða frystihúsunum heildarkerfi til skráningar og gagnavinnslu. Ætlunin var að íslenskum fiskiðnaði yrði boðið upp á svipað kerfi, en það varð undirstaða bónuskerfis þess sem tekið var upp í íslenskum frystihúsum á áttunda áratugnum.[90]

Póllinn – varað við leka og hráefni nýtt

Árið 1966 stofnuðu fimm menn á Ísafirði, bræðurnir Óskar, Haukur og Ingólfur Eggertssynir, ásamt Gunnari Steinþórssyni og Hans W. Haraldssyni, rafverktakafyrirtækið Pólinn hf. Þar var rekið fullkomið rafmagnsverkstæði, útvarps- og sjónvarpstækjaverkstæði og verslað með rafmagnsvörur og heimilistæki. Póllinn annaðist einnig viðgerðir á öllum almennum heimilistækjum, kælitækjum fyrir frystihús og skip auk þess sem fyrirtækið var með verulega verktakastarfsemi. Pólsmenn hönnuðu, framleiddu og gerðu tilraunir með ýmiss konar rafeindatæki: spennustilla fyrir báta og frystihús, hleðslutæki fyrir skip og báta, og straumlokur. Eitt af því sem þeir fundu upp og framleiddu var nýtt tæki sem var ætlað að vara við leka um borð í skipum. Því var komið fyrir á botni skipa og setti sjálfvirkt í gang viðvörunarflautur ef vatn tók að hækka í botni skipsins. Tækið hafði þegar sannað gildi sitt, varaði fólk við í tíma þegar bátur var við það að sökkva í höfninni í Bolungarvík. Þá hannaði Póllinn og smíðaði rafeindastýrð brunaviðvörunartæki og búnað sem sá til þess að ýmis tæki sem við hann voru tengd slægju út við ákveðna hámarksraforkunotkun, til að spara orku. Loks má nefna rafeindatæki sem átti eftir að sanna gildi sitt: rafeindavog til nota í vinnslurásum frysti- og fiskvinnsluhúsa. Á henni var vigtaður allur sá fiskur sem fór frá fiskmóttöku að vinnsluvélum og síðan það sem fór frá vélunum. Þannig mátti fylgjast náið með nýtingu hráefnisins á algjörlega sjálfvirkan hátt, skrá það og reikna nýtingarhlutfallið.[91]

Hvor tveggja vigtarkerfin, frá Pólnum og Marel, juku mjög nýtingu og hagkvæmni í fiskiðnaði og athuganir sýndu að hvert prósent sem nýtingin ykist myndi þýða þrettán milljónir króna í auknar tekjur. Samkvæmt athugunum sem gerðar voru um 1980 gat þessi tækni aukið nýtingu í flökunarvélum um eitt til þrjú prósent, jafnvel allt upp í sex prósent.[92]

Örtölvutækni – frá heyhitamæli til hitaveitukerfa

Arnlaugur og Björgvin Guðmundssynir unnu hjá Orkustofnun fram eftir áttunda áratugnum við þróun örtölvutækni og rafeindabúnaðar til að mæla hita og dýpt í borholum. Arnlaugur pantaði eina fyrstu einmenningstölvuna, Commodore PET, að utan árið 1977, en pöntunin fékk ekki brautargengi. Árið eftir flutti Þór hf. eina slíka tölvu inn og eftir að hafa kynnt hana í mánuð fékk Arnlaugur að kaupa hana fyrir Orkustofnun. Tölvan var einkum notuð til útreikninga á fjórðu, fimmtu og sjöttu gráðu filterum sem notaðir voru í mælitækjum sem smíðaðir voru fyrir jarðhitadeild OR.

Það var svo árið 1978 sem þeir Arnlaugur og Björgvin, ásamt Heimi Sigurðssyni, stofnuðu lítið fyrirtæki, Örtölvutækni, til þess að þróa áfram örtölvutækni- og rafeindabúnaðinn sem þeir höfðu þróað hjá Orkustofnun og framleiða tæki byggð á honum. Framkvæmdastjóri var Heimir Sigurðsson. Strax árið eftir kynntu þeir félagar lítið tæki sem hentaði bændum afar vel: heyhitamæli til að fylgjast með hitamyndun í hlöðum. Hægt var að setja hitaskynjara á víð og dreif um heyið og tækið sjálft skipti á milli þeirra og varaði við ef hitinn fór upp fyrir ákveðið hitastig. Áður hafði fyrirtækið kynnt sjóhitamæla, sem komnir voru um borð í allmörg fiskiskip og fjögur varðskipanna, og mátti nota þessa mæla til að fylgjast með hitastigi í afgasi og í lofti.[93] Einnig smíðuðu þeir olíunotkunarmæla fyrir fiskiskip, til að auka hagkvæmni í olíunotkun, enda voru þessir mælar settir í 70–75% fiskiskipaflotans. Lítið örtölvubretti, sem var hjartað í þessu tæki, var síðan nýtt í flugstjórnartæki sem þeir smíðuðu fyrir Flugmálastjórn, aðeins forritið var frábrugðið.

Þegar farið var að nota örtölvutæknina til að mæla og skrá niðurstöður var nauðsynlegt að hafa tölvuskjá en slík tól voru ekki á hverju strái á Íslandi. Örtölvutækni fór því að flytja inn skjái frá framleiðanda í Bandaríkjunum. Þeir voru ekki búnir séríslenskum stöfum en fyrirtækið sá um að aðlaga þá.[94]

Næsta skref var að Örtölvutækni fór að bjóða upp á sérsmíðaðar tölvur til að leysa ákveðin verkefni, hanna móðurborð með minni og inn- og útrásum, skrifa sérstakt tungumál og forrita frá grunni. Ein af þeim tölvum sem þeir smíðuðu var gerð til þess að annast þýðingar milli tækja í rauntíma, til dæmis milli tölvu og prentara, svo sem Norsk Data eða IBM og HP-laserprentara. Fékk hún nafnið Baldur og seldist í tugum eintaka, meðal annars til fjarskiptastöðvarinnar í Gufunesi. Þá settu þeir saman tölvuna Loka úr kössum, móðurborðum og fleiru. BIOS-inn var endurskrifaður til þess að auka hraða vélanna í ræsingu og vinnslu.[95]

Síðar, eftir 1984, tók Örtölvutækni að sér að selja IBM PC-vélar, sem seldust vel um þær mundir, og var eina fyrirtækið fyrir utan Skrifstofuvélar og Gísla J. Johnsen sem það gerði.

oliueydslumaelir.fra.ortolvutaekni
Olíueyðslumælir frá Örtölvutækni. Þjóðviljinn 12. mars 1982.

Fyrirtækinu óx fiskur um hrygg og tók að sér að smíða rafeindastýrt kerfi fyrir Hitaveitu Suðurnesja í samstarfi við Verk- og kerfisfræðistofuna. Kerfið fylgdist með hita, rennsli og spennum og gerði meðal annars mögulegt að rekja í hvaða röð bilanirnar urðu, allt niður í hundraðasta hluta úr sekúndu. Í framhaldi smíðuðu þeir litlar mælitölvur, örtölvuútstöðvar sem notuðu 30 til 40 nema í hverri útstöð til að fylgjast með 1000–1200 mælipunktum, með nákvæmni upp á millisekúndur. Í Fréttabréfi KÓS segir nánar frá þessu verkefni:

Í kerfisráðnum eru tvær örtölvustöðvar sem Örtölvutækni hannaði, smíðaði og forritaði, og aðaltölva sem sér um almenna gagnavinnslu og samskipti við gæslumenn.

Kerfisráðurinn vaktar … mælistærðir svo sem gufuþrýsting á ýmsum stöðum, vatnsrennsli, ástand dæla o.fl. o.fl. Frá stjórnborði kerfisins er unnt að fjarstýra ýmsum rofum og reglum, ræsa og stöðva dælur o.s.frv. VKS hannaði og forritaði aðaltölvukerfið, en í því er notuð PDP-11/23 tölva Í kerfinu er einnig VTV30 stýrieining fyrir litskjá og BARCO litskjár í háum gæðaflokki.

Þessi tvö tölvukerfi eru bæði fyrstu kerfi sinnar tegundar sem búin eru til hér á landi, og má telja að hvort um sig hafi verið umfangsmesta tölvukerfið til tæknirekstrar sem gert hafði verið hér á landi á sínum tíma. [96]

Örtölvutækni var gert að hlutafélagi á seinni hluta níunda áratugarins og þeir Heimir, Arnlaugur og Björgvin, sem upphaflega höfðu mest verið í verkfræðivinnu og framleiðslu, voru komnir á kaf í viðskipti en hættir í framleiðslu. Þar kom að hallaði undan fæti og Örtölvutækni hf. fór í þrot. Jón Ólafsson hjá Skífunni keypti þrotabúið og tókst að rétta reksturinn við. 

Sjávarútvegurinn tölvuvæddur

Vorið 1978, þegar tölvuvæðing fiskvinnslunnar var að komast á fullan skrið, lauk ungur maður, Sigurður Bergsveinsson, þriggja missera námi í útgerðartækni við Tækniskólann. Hann hafði farið á sjóinn árið 1966 og aflað sér skipstjórnarréttinda en var kominn í land. Er hann lauk námi sá hann auglýst eftir starfsmanni hjá IBM og ákvað að sækja um þótt hann vissi ekkert um tölvur. Í ljós kom að verið var að leita að manni með þekkingu á sjávarútvegi – og hann var ráðinn.

Sigurður rifjar upp stöðuna þegar hann hóf afskipti af tölvuvæðingunni:

Þá hafði tölvuvæðing sjávarútvegsfyrirtækja hafist, ákveðnar tæknibreytingar, sem urðu þess valdandi að fyrirtækin sáu sér fært að kaupa eigin tölvur, voru að eiga sér stað. Þá jókst mjög vinnan í kringum þetta og segja má að við höfum tölvuvætt sjávarútveginn á nokkrum árum, nánast öll meiriháttar fyrirtæki. Ég starfaði sem forritari, kerfisfræðingur og yfirmaður í hugbúnaðardeild. Síðan fór ég í sölu, varð sölumaður, eða markaðsfulltrúi hét það, til 1989. Á þessum árum áttu svokallaðar miðtölvur sviðið (System/3x). [97]

Hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna (SH) var unnið að sameiginlegum bókhaldslykli fyrir sjávarútvegsfyrirtækin á árunum 1962 til 1965 og um svipað leyti hófst tölvufærsla birgðaskýrslna á vegum SH hjá IBM. Skýrsluvéladeild Sambands íslenskra samvinnufélaga hóf að færa bókhald fyrir ýmis frystihús og fiskverkunarstöðvar innan Sambandsins. Frá 1963 var unnið að því hjá frystihúsunum í Vestmannaeyjum að taka upp afkastahvetjandi launakerfi, bónus, og þau urðu fyrst til að taka það upp. Sameiginleg skrifstofa frystihúsanna hóf sameiginlega úrvinnslu á bónusútreikningum í ársbyrjun 1967, með fullkominni reiknivél.

Vísir 22.10.1981 mynd
Rekstrartækni sf. - Kristján Sigurgeirsson og Gísli Erlendsson stofnendur ásamt Má Sveinbjörnssyni. Vísir 22.10.1981.

Árið 1972 stofnuðu tveir tæknifræðingar, Gísli Erlendsson og Kristján Siggeirsson, fyrirtækið Rekstrartækni og hófu að sinna sameiginlegri úrvinnslu bónusreikninga fyrir frystihúsin í Reykjavík, á Suðurnesjum og víðar. Rekstrartækni keypti þremur árum síðar öfluga tölvu af gerðinni IBM System/3 til að annast þessa vinnslu, og notaður var hugbúnaður sem starfsmenn fyrirtækisins og IBM höfðu forritað í sameiningu. Þetta vatt upp á sig þegar Reiknistofa Vestfjarða tók til starfa 1975, en að henni stóðu nokkur fiskvinnslufyrirtæki á Ísafirði. Vestfirðingarnir keyptu í samvinnu við Rekstrartækni samskonar tölvu og hugbúnað.

Nokkuð afgerandi tímamót urðu árið 1975 þegar IBM setti á markaðinn nýja tölvu sem var minni, talsvert öflugri og ódýrari en fyrri tölvur og varð til þess að allflest fyrirtæki réðu við slík tölvukaup. Þetta olli sprengingu í framboði á hugbúnaði, fyrirtæki í tölvuþjónustu spruttu upp um allt land og framundan voru gríðarlegar breytingar á öllu því sem snerti meðhöndlun upplýsinga í fiskiðnaðarfyrirtækjum. Næstu árin þróaðist fjöldi lausna á þessu sviði, í samvinnu viðskiptavina, sölusamtaka og hugbúnaðardeildar IBM, og mynduðu kjarna tölvuvæðingar í íslenskum sjávarútvegi næstu tíu til fimmtán árin. Þetta var ásamt öðru undirstaða þeirrar tækni sem þróaðist út frá rafeindavogum frá fyrirtækjum eins og Marel og Pólnum. Helstu kerfin sem tóku að þróast með vaxandi tölvuvæðingu innan fiskiðnaðarins voru: Aflabókhald, bónus, skipverjalaun, fjárhagsbókhald, birgðabókhald, umbúðalager, veðsetningarskýrslur, framlegð og birgðahald skipa.

KRH 0577 007 3 2
Tölvuvædd fiskvinnsla í Ísbirninum 1979. Myndin er tekin fyrir IBM. Ljósmyndari: Kristjón Haraldsson. Ljósmyndasafn Reykjavíkur.

Einnig varð mikil breyting árið 1978 þegar IBM setti á markaðinn tölvu af gerðinni System/34, sem var búin tölvuskjá, aðskildum frá móðurtölvunni. Það gerði mögulegt að dreifa vinnslunni þannig að fleiri starfsmenn en þeir sem unnu í bókhaldsdeildunum gátu tekið þátt í að afla, skrá og vinna úr gögnum. Á sama ári var tekið í notkun gagnasöfnunarkerfi þróað hjá IBM, í samvinnu við nokkur frystihús. Kerfið var byggt á skráningartækjum þar sem hægt var að nota segulkort til að skrá upplýsingar, tengja við þau vogir og önnur tæki, og mátti nota lyklaborð í tengslum við þessi skráningartæki. Kerfið gat tekið á móti upplýsingum þar sem þær urðu til, jafnóðum, á formi sem tölvan gat lesið beint. „Ekki er ofmælt að þetta kerfi hafi valdið byltingu í nýtingu tölvutækninnar við fiskiðnað,“ segir Sigurður Bergsveinsson.

Fjöldamörg fyrirtæki tóku kerfið í notkun, meðal annars Ísbjörninn, Útgerðarfélag Akureyringa, Íshúsfélag Ísfirðinga og Síldarvinnslan í Neskaupstað. Í Vestmannaeyjum voru öll fiskiðnaðarfyrirtækin tengd saman í eitt kerfi og fyrirtækið Samfrost hf., sameign frystihúsanna, var stofnað, meðal annars til að reka þessa sameiginlegu tölvumiðstöð.[98]

Sigurður Bergsveinsson rifjar þetta upp:

Við tengdum saman öll frystihúsin í Vestmannaeyjum með tölvulögnum, sem var allviðamikil framkvæmd. Þetta var fyrir daga nettengingar þannig að við lögðum kapla í rör, sem við grófum niður og gátum ekki dregið í nema vissa lengd til að slíta þá ekki. Þess vegna urðum við að hafa brunna með vissu millibili. Þannig voru öll frystihúsin í Eyjum tengd saman í einni tölvu í Samfrosti. Þetta gerðu menn þá til að nýta sér hagkvæmnina því þessi tækni var náttúrulega talsvert dýr. Það voru sett upp aflestrartæki, gagnalestrartæki, og þau tengd við vogir sem vigtuðu frá vélum og fólki, frá vinnslulínunum, og stimpilklukkur fyrir tímaskráningu og allt safnaðist þetta á einn stað. Við vorum líka að leika okkur með grafík en þarna voru einhverjir fyrstu skjáirnir sem voru teknir í notkun. En þeir voru í svokölluðum stafaham, ekki grafískir eins og núna, heldur höfðu þeir bara stafi sem við notuðum til að búa til súlur, sem þóttust vera grafískar![99]

Um þetta leyti komu fyrstu einkatölvurnar fram á sjónarsviðið og fiskiðnaðarfyrirtækin hófu fljótlega að nota slíkar tölvur.

Fyrirtækið Radíómiðlun var einnig framarlega í flokki í tölvuvæðingu sjávarútvegsfyrirtækja en það fyrirtæki gaf til að mynda út fyrsta geisladiskinn með öllum sjókortum kringum Ísland.[100]

Flugleiðir – vertu sæll Gabríel, komdu sæll Alex

Frá árinu 1972 til 1981/1982 voru Flugleiðir með bókanir sínar í tölvukerfi sem staðsett var í Atlanta í Bandaríkjunum. Á þessum áratug breyttist margt og er skipt var um kerfi í áföngum 1981 til 1982 varð mönnum tíðrætt um breytingarnar. En fleira var að gerast. Í Árbók háskólans fyrir háskólaárin 1976–1979 kemur fram að Reiknistofnun Háskólans hafi unnið að gerð tölvukerfis fyrir Flugleiðir, til að skipuleggja ferðir flugáhafna. Frumkvæðið kom frá Verkfræðistofnun Háskólans.[101] „Þetta er margbrotnara viðfangsefni en ætla mætti að óreyndu og er mikið fjárhagslegt atriði, að vel sé að þessum hlutum staðið. Reynsla er nú komin á þetta nýja kerfi, sem leysir af hólmi seinlega og mjög sérhæfða handavinnu,“ er haft eftir Þorgeiri Pálssyni dósent í Tölvumálum árið 1978 um þetta kerfi.[102]

flugleidir
Vinsamlegast sýnið okkur þolinmæði. Auglýsing frá Flugleiðum. Tíminn, 8. nóvember 1981.

Í vetrarbyrjun 1981 fóru Flugleiðir að nota nýtt tölvukerfi við bókanir á flugferðum á Íslandi og til útlanda. Í tilefni af þessum áfanga auglýsti félagið: „Það er von okkar og vissa að þetta nýja kerfi verið til þess að þjónusta okkar og þeirra, sem sjá um sölu farmiða okkar, verði betri og þægilegri en nokkru sinni fyrr.“[103]

Tölvukerfið leysti af hólmi ferðaskráningartölvu í Bandaríkjunum sem Flugleiðir höfðu notað. Hún hafði þjónað vel eins og fram kom í þessari klausu í Tölvumálum frá árinu 1977:

Flugleiðir [eru] aðili að merkilegu fjarvinnslukerfi, sem nefnt er GABRIEL. Aðilar að þessu sama kerfi eru mörg önnur flugfélög og þau ekki öll af minni sortinni. Miðstöð kerfisins er í Atlanta í Bandaríkjunum, en það tengist síðan aðalskrifstofunni hér í Reykjavík og söluskrifstofum vítt og breitt í Bandaríkjunum og Evrópu.[104]

Tímarnir voru að breytast og tölvukerfin með.

Í Dagblaðinu 10. október 1981 kemur fram ágætis lýsing á því hvernig nýja kerfið leysir það gamla af hólmi:

Til þess að bæta þjónustu við farþega sína hafa Flugleiðir nú hætt samskiptum við Gabríel. Það er tölva sú í Bandaríkjunum sem skráð hefur fram að þessu allar ferðir. Nú hafa Flugleiðir komið sér upp eigin tölvukerfi sem á að gera ferðaskrifstofum kleift að fá mun fyrr upplýsingar um laus sæti og fleira því fylgjandi. Einnig spara Flugleiðir á sama tíma síma og skeytakostnað.[105]

Nýja kerfið fékk nafnið Alex og var það í aðra röndina vísun í nafn eins frumkvöðla íslenskra flugmála, Alexanders Jóhannessonar, fyrrum háskólarektors. Í umfjöllun í Morgunblaðinu í nóvember 1981 var boðað að kerfið myndi með vorinu ná til millilandaflugs og yrði nýtt til að skoða uppruna farþeganna, sem var nýlunda:

Með samdrætti í Atlantshafsflugi félagsins, hefur orðið mikil breyting á uppruna farþega. Árið 1975 komu 47% farþega frá Norður-Ameríku, en nú eru flestir farþegar skráðir á svonefndu Norðursvæði, þ.e. á Íslandi og í N-Evrópu. Með tilkomu nýrrar tölvu Flugleiða, nýrrar tækni og fyrrgreindrar breytingar á uppruna farþega, hefur félagið ákveðið að frá og með næsta vori [1982] verði eigin tölva einnig nýtt til skráningar millilandafarþega.[106]

Arnarflug tölvuvæðist

Í frétt frá Arnarflugi árið 1983 segir frá því að félagið hafi fljótlega eftir stofnun tekið í notkun fullkomna tölvutengingu með Corda-tölvu frá KLM: „Þjónustan sem tölvan veitir er mjög víðtæk … Farbókanir á svipstund um allan heim með nær öllum flugfélögum heims. Hótelbókanir á rúmlega 300 hótelum um allan heim, auk þess sem unnt er að bóka á skömmum tíma gistingu í þúsundum annarra hótela.“ Auk þess var getið um bókanir bílaleigubíla og skoðunarferða.[107]

Vegagerðin – varðar veginn til frelsis í tölvukaupum ríkisstofnana

Eins og fyrr greinir keypti Vegagerðin tölvu af Kristjáni Ó. Skagfjörð árið 1977[108]. Á þessum árum var mikil tregða við að leyfa ríkisstofnunum að kaupa sér sjálfar tölvur. Helgi Sigvaldason segir í minningum sínum á Söguvef öldungadeildar Skýrslutæknifélags Íslands: „Á þessum árum gilti … algjört bann hjá ríkisstofnunum við því, að þær keyptu sér tölvur, RHÍ átti að sjá um alla tæknilega og vísindalega útreikninga og SKÝRR átti að sjá um alla aðra tölvuvinnslu. Gekk þetta svo langt, að Vegagerðin varð að fá RHÍ til þess að kaupa PDP smátölvu fyrir sig, sem hún tók svo á leigu.“[109]

Tromluteiknari2.skarpari
Tromluteiknari Vegagerðarinnar.

Smátt og smátt var þessum höftum á innkaupum Vegagerðarinnar aflétt og stofnuninni unnt að taka tölvutæknina í þjónustu sína af fullum þunga. Skipaður var starfshópur, Tölvunefnd, sem hélt utan um tölvuvæðinguna. Í byrjun árs 1983 var keypt VAX 11/750 tölva frá Digital og var hún með 1 MB minni en stækkuð í 3 MB. Ennfremur var ákveðið að kaupa smátölvur fyrir umdæmisskrifstofurnar.[110]

Í október 1983 keypti Vegagerðin síðan tölvuteiknara frá Hewlett-Packard, tromluteiknara sem tók blaðstærðir upp í 622x1190 mm og gat hann teiknað bæði á pappír og plast. Þetta var risatæki eins og sjá má á meðfylgjandi mynd.

Reykjavíkurborg – bókhald og gagnavinnsla

Reykjavíkurborg tók tölvutæknina snemma í sína þágu. Við stjórnvölinn var fólk sem sá snemma þau tækifæri sem fólust í tölvuvæðingu fyrir sveitarfélög. Björn Friðfinnsson fjármálastjóri Reykjavíkurborgar hélt erindi um notkun tölva á sviði opinberrar stjórnsýslu á októberfundi Skýrslutæknifélagsins 1978 og fjallaði um tölvuvæðingu borgarinnar. Þar benti hann á þá möguleika sem fólust í öllu „frá tölvuvæddu bókhaldi, útskriftar- og innheimtukerfi orkureikninga o.fl. til vinnslu reiknilíkana á dreifikerfi rafmagns. Hann rakti þróun gagnavinnslu á opinberum vettvangi,“ eins og segir í lýsingu af þessum fundi.[111] Reykjavíkurborg var ásamt ríkinu eigandi Skýrsluvéla ríkisins og Reykjavíkurborgar (SKÝRR) frá stofnun 1952 og var fyrirtækið rekið „sem þjónustufyrirtæki fyrir eignaraðilana, ríkið, Reykjavíkurborg og stofnanir þeirra og annast gagnavinnslu fyrir þessa aðila og hefur nú til afnota tvær tölvur. Starfslið fyrirtækisins er 78 manns (september 1978).“ Á þessum tíma var það einkum launabókhaldið sem unnið var fyrir Reykjavíkurborg hjá SKÝRR.[112]

Almenningstölvan: tákngervingur nútímans

Orðið einkatölva er þýðing á „personal computer“, sem var notað um litlar, alhliða tölvur sem einn maður gat unnið með, ólíkt eldri og stærri gerðum tölva, sem miðaðar voru við að fleiri ynnu við samtímis. Árið 1981 kom fram PC-tölva frá IBM með disklingadrifi og bauð upp á notkun ritvinnslu og annarra forrita af disklingum. Hún var þeim kosti búin að hana mátti tengja við nýjustu miðtölvuna frá IBM, System/36, sem var kynnt á því sama ári, og nota hana annaðhvort tengda við hana eða sjálfstætt.

Árið 1976 stofnuðu tveir ungir Bandaríkjamenn, sem báðir hétu Stephen, annar Jobs að eftirnafni, hinn Wozniak, fyrirtækið Apple. Upphafið var í lítilli tölvu sem þeir nefndu Apple I og munu þeir hafa selt um tvö hundruð stykki af henni. Kaupandinn þurfti að setja tölvuna saman að hluta til og forrita hana. Árið eftir sendu þeir frá sér endurbætta útgáfu, Apple II, sem hafði það fram yfir þá fyrri að kaupandinn gat farið að nota hana beint úr kassanum. Fljótlega komust þeir félagar í samband við Japana sem markaðssetti gripinn í heimalandi sínu, og þessi litla tölva sló í gegn á svipstundu. Milljónir Apple-tölva seldust á níunda áratugnum og stöðugt komu fram nýjar og endurbættar gerðir.

Fyrstu PC-tölvurnar voru ekki kynntar Íslendingum fyrr en árið 1983. Það var ekki IBM sem reið á vaðið hér heldur tölvudeild Kristjáns Ó. Skagfjörð sem stóð fyrir sýningu á einkatölvum frá Digital í Kristalssal Hótels Loftleiða fimmtudaginn 21. júlí 1983. Digital hafði framleitt tölvur frá árinu 1960 en þetta var fyrsta einkatölvan sem fyrirtækið setti á markað, og svo mikið var haft við að hingað voru sendir starfsmenn fyrirtækisins í Danmörku og á Englandi til að aðstoða við sýningarhaldið. Þrjár gerðir tölva voru sýndar og voru þannig úr garði gerðar að þær mátti tengja við öll stærri tölvukerfi frá Digital, einnig stærri tölvur frá öðrum framleiðendum, auk þess sem þær mátti nota sem sjálfstæðar vinnslueiningar.[113]

IBM á Íslandi kynnti PC-tölvu fyrirtækisins haustið 1983 og lagði áherslu á hin fjölþættu not sem almenningur gæti haft af þessari vél, námsfólk, læknar, lögfræðingar, lagerstjórar, lögreglumenn eða lyfjafræðingar. Fyrirtækið boðaði ódýrari útgáfu, sem nefnd var heimilistölva, kölluð PC Junior, og var þá nýkomin á markað í Bandaríkjunum og Kanada. Hún var með innbyggt diskettudrif, hana mátti einnig tengja við sjónvarp og hún var búin  þeirri nýjung að tölva og lyklaborð voru tengd saman með innrauðum geisla. Guðmundur Hannesson hjá IBM lýsti ágætum þessarar nýju kynslóðar tölva svo: „PC tölvan hefur flesta eiginleika stóru tölvanna og er ætluð til nota í skólum, skrifstofum og í smærri fyrirtækjum en stóri kosturinn við hana er að hún getur tengst öðrum tölvum og má því nota hana jafnt sem útstöð og sjálfstæða tölvu.“[114]

Jafnframt því sem IBM kynnti þessa nýju einkatölvu sína lögðu ráðamenn fyrirtækisins fram allar teikningar að vélinni, sem þýddi einfaldlega að öðrum var þar með boðið að framleiða í hana auka vél- og hugbúnað. Það leiddi til þess að fjölmargir framleiðendur tóku mið af PC og ýmsar slíkar viðbætur urðu til, sem hægt var að nota með vélum frá öðrum framleiðendum og farið var að tala um „PC-samhæfðar vélar“. Allir framleiðendur einkatölva höfðu gott af – og ekki síður notendur. Apple-fyrirtækið tók ekki þátt í þessari samhæfingu, og tölvunotendur skiptust í tvo flokka, sem höfðu nánast trúarlegt yfirbragð.

Einkatölvan eða almenningstölvan, sem Tölvunefnd Skýrslutæknifélagsins mælti með að vélin væri kölluð, hafði náð fótfestu. Hún varð eins konar tákngervingur fyrir nútímann, framfarir og tækni.

Margir voru um hituna. Áki Jónsson hjá ACO minntist þess síðar að ACO hefði verið fyrst fyrirtækja til að flytja inn tölvur frá Taívan í upphafi PC-byltingarinnar í kringum 1983. Það var þó ekki fyrr en um og eftir 1985 að sú gróska sem var í þessum innflutningi náði hámarki. Bjarni Ákason hjá ACO sagði í sama viðtali að 23 fyrirtæki hefðu selt PC-tölvur þegar mest var, en þeim fór síðan ört fækkandi.[115]

Lesbók Morgunblaðsins fjallaði ítarlega um þessa „vél framtíðarinnar“ í þremur greinum sumarið 1983 og í þriðju Morgunblaðsgreininni um haustið var ítarleg umfjöllun um Apple-tölvurnar en nýjasta gerð hennar, LISA, var kynnt á sýningu í Húsgagnahöllinni um sama leyti. Sú tölva þótti að mörgu leyti marka tímamót, vera þægileg og auðveld í notkun, meðal annars vegna þess að notendur þurftu ekki að læra flóknar skipanir til að stjórna henni heldur nægði að benda á táknmyndir á skjánum.[116]

Ásgeir Jakobsson, blaðamaður á Morgunblaðinu, tók Lesbókargreinarnar saman og byggði þær á samantekt í fyrsta tölublaði bandaríska vikublaðsins Time 1983, sem valdi að þessu sinni ekki mann ársins heldur var tölvan valin vél ársins og mynd af tölvu birt á forsíðu blaðsins. Mikill hluti blaðsins var lagður undir frásögn af vélinni, „sem talin var meiri áhrifavaldur í mannheiminum en nokkur einstakur maður eða mannfélagshópur á árinu sem gekk um garð“.[117]

Í greininni er staða tölvumála í heiminum á árunum eftir 1980 tekin út. Þá töldu 80% Bandaríkjamanna að heimilistölvur yrðu jafnalgengar á heimilum og sjónvarp eða uppþvottavélar voru þá. Árið 1980 seldu tvær tylftir tölvufyrirtækja 724 þúsund heimilis- og einkatölvur, árið eftir voru framleiðendur rúmlega fjörutíu og seldu 1,4 milljónir tækja og 1982 voru fyrirtækin orðin hundrað og seldu 2,8 milljónir tækja. Ein niðurstaða Time-manna var:

Upplýsingaöldin, sem alla heimsbótamenn hefur dreymt um, er nú runnin upp og með henni gagngerð breyting á starfi mannsins og flestum hans lífsháttum, jafnvel hugsun hans. Bandaríkjamenn verða aldrei þeir sömu og áður eftir þá byltingu, sem þar í landi hefur þegar átt sér stað. Hið sama verður uppi á teningnum um allan heim. Iðnríki Vesturlanda og Japan eru að halda sömu leið og Bandaríkin í tölvuvæðingu. 1982 seldust 435 þúsund tölvur í Japan og 392 þúsund í Vestur-Evrópu.[118]

Í seinni grein Lesbókarinnar um almenningstölvur er rætt um þær breytingar á daglegu lífi fólks sem menn þóttust sjá fyrir, ekki síst að hún myndi létta þeim mjög ýmis störf, og ekki verður annað séð en þessi spá hafi ræst býsna vel:

Almenningstölvan breytir mestu á heimilunum og í einkarekstri, í viðskiptum og þjónustu, til dæmis hjá smákaupmönnum, læknum, lögfræðingum, rithöfundum og verkfræðingum, og þetta fólk allt kemur til með að nota sér mikið sambandið við tölvubankana.[119]

Því er spáð að tölvuvæðing heimila muni leiða til þess að skrifstofuvinna í borgum muni leggjast að verulegu leyti niður, fjarskiptasamband gera ferðalög á vinnustaði óþörf, og loks er vitnað í bókina „Þriðja bylgjan“ („The Third Wave“), sem kom út árið 1980, þar sem dregin er upp sú mynd af þjóðlífi 21. aldarinnar að tölvutæknin muni þá hafa „lagt undir sig heiminn og eytt allri miðstýringu og stöðluðu starfi í verksmiðjum, skrifstofum og allri færibandavinnu í iðnaði og þjónustu“.[120]

Í þriðju Lesbókargreininni er meðal annars vitnað í Bandaríkjamanninn Alvin Toffer, sem ímyndaði sér að tölvubyltingin myndi „leiða til þess, sem var fyrir iðnbyltinguna, að fjölskyldan lifði í friði og ró í kofa sínum úti í sveitinni, nema nú verður það „rafeindakofi“, þar sem tækin sjá um alla vinnu og fjölskyldan hefur lært að nota tímann sér til ánægju við hugðarefni sín, leiki og skemmtanir“.[121] Rannsóknir sem gerðar voru 1983 sýndu að tölvuvæðing myndi leiða af sér 16% atvinnuleysi áratuginn á eftir. Því voru ekki allir sammála, og ýmsir bentu á að tölvurnar myndu skapa jafnmörg störf og þær útrýmdu og endurhæfing í ný störf væri óhjákvæmileg. „Það virðist mega búast við því, að það verði hið normala að fólk sé ævilangt að endurhæfa sig.“ Áhrif tölva á börnin voru einnig til umfjöllunar: „Hvernig bregst hin fyrsta tölvukynslóð, en það eru þeir, sem nú eru á barnsaldri, við tölvunni, hvernig er bezt að kenna börnum og unglingum á tölvuna, hvernig er hægt að nota hana sjálfa sem kennslutæki, hvaða vandræðum valda slæmir tölvuritarar og tölvuglæpamenn?“ [122]

Margt var því skrafað um þessa nýju tækni, sem fæstir vissu hvert myndi leiða okkur, og fáa hefur líklega grunað hver staðan yrði eftir þrjá áratugi. En á málþingi sem haldið var á tölvusýningu haustið 1983 spáði Jóhann Pétur Malmquist, tölvufræðingur hjá Fjárlaga- og hagsýslustofnun því, að héldi innflutningur á tölvum og tengdum tækjum áfram næstu árin eins og hann hefði verið síðustu fimmtán árin yrði hver fjölskylda komin með einkatölvu árið 1986, hvert mannsbarn árið 1989 og árið 2000 yrði hver fjölskylda komin með einkatölvu sem væri jafnöflug og tölva sú sem Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkur ráku um þær mundir.[123]

 

[1] Gott dæmi um hvernig það var í framkvæmd er að finna í frásögn Sigurðar Björnssonar í kaflanum um nýtingu nýrrar tækni við rannsókn Geirfinnsmálsins.

[2] Hjálmtýr Guðmundsson. Minnisblað, 2015; Þorsteinn Hallgrímsson: Athugasemdir sendar í mars 2016.

[3] Sigurður Bergsveinsson. 2016. IBM setti fyrstu skjáina á markað erlendis um 1971. https://en.wikipedia.org/wiki/IBM_3270

[4] Upplýsingar frá Þorsteini Hallgrímssyni, 2015.

[5] Tölvutækni: KEA byrjar fjarvinnslu. Frjáls verslun, 2. tbl., 01.02.1975, bls. 15.

[6] Tölvunotkun á Íslandi: Tölvur senn um borð í skipum og í frystihúsunum? Frjáls verslun 3. tbl. 01.03.1976, 13­–15.

[7] Aco hf: Burroughs býður tölvueiningakerfi. Frjáls verslun, 5. tbl. 38. árg. 1979, bls. 35. http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3163294

[8] „Flett upp“ í upplýsingabanka í París með fullkomnum tækjum í Stokkhólm, Vísir 25. nóv. 1976, bls. 8.

[9] Jón Þór Þórhallsson. Viðtal tekið 13.11.2014

[10] http://rhi.hi.is/sites/rhi.hi.is/eldri_frettabref/94des/7.htm  Sótt 30.03.2015.

[11] Tölvan frá IBM úrelt og illseljanleg. Ósæmandi æðstu menntastofnun íslendinga að þiggja gjöfina, segir Starfshópur um auðhringi. Þjóðviljinn, 5. mars 1976, bls. 1.

[12] Jón Þór Þórhallsson. Viðtal tekið 12.12.2014.

[13] Sama heimild.

[14] Frásögn Guðmundar Björnssonar, tölvupóstur frá Kristni Guðmundssyni, 21.05.2016.

[15] Í vist hjá IBM. Tekið hefur saman, skrásett og ritstýrt Sverrir Ólafsson, Reykjavík 2008, bls. 59–60.

[16] Hjálmtýr Guðmundsson og Örn Kaldalóns. Viðtal tekið 24.09.2015. Bergsveinn Þórarinsson var sá sem fór með þessa lausn um allt land.

[17] Hjálmtýr Guðmundsson og Örn Kaldalóns. Viðtal tekið 24.09.2015. Bergsveinn Þórarinsson var sá sem fór með þessa lausn um allt land.

[18] Nýjar áherslur hjá ACO. Morgunblaðið, 16. mars, 1997. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/320941/

[19] Kristján Ó. Skagfjörð hf., Morgunblaðið 25. júlí 1976, bls. 23-27.

[20] Auglýsing. Frjáls verslun, 9. tbl. 1975.

[21] Fyrsta tölvan frá Skagfjörð (fréttatilkynning frá Skagfjörð). Morgunblaðið 9. des. 1976, bls. 34.

[22] Frosti Bergsson, 2016.

[23] Gísli Már Gíslason. Viðtal tekið 15.9.2015.

[24] Sama heimild.

[25] Frosti Bergsson, 2016.

[26] Gísli Már Gíslason. Viðtal tekið 15.9.2015.

[27] VAX tölvukerfi á Íslandi. Fréttabréf T-KOS / Tölvudeild Kristjáns Ó. Skagfjörð hf. 1983. 1. tbl., bls. 6.

[28] Gísli Már Gíslason. Viðtal tekið 15.9.2015.

[29] Tölvur eru ekki bara bókhaldsvélar. Tíminn 17. ágúst 1977, bls. 10; Viðtal við Frosta Bergsson, Andrés Andrésson og Ragnar Magnason 2. mars  2015.

[30] Frosti Bergsson, Andrés Andrésson, Ragnar Magnason. Viðtal tekið 2.3. 2015.

[31] Sigríður Olgeirsdóttir. Viðtal tekið 7.9. 2015.

[32] Við erum ákveðnir í að halda okkar vaxandi markaðshlutdeild áfram. Frjáls verslun, 9. tbl. 44. árg. 1.9.1985, bls. 39-40.

[33] Við erum ákveðnir í að halda okkar vaxandi markaðshlutdeild áfram. Frjáls verslun, 9. tbl. 44. árg. 1.9.1985, bls. 39-40. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=233091&pageId=3168160&lang=is&q=G%EDsli%20J%20Johnsen%20G%EDsli%20J%20Johnsen. Sótt 18.1.2016.

[34] Ágúst Guðmundsson. Viðtal tekið 23.10.2015.

[35] Wang tölvur í tíu ár. Frjáls verslun, 6. tbl. 46. árg. 1.6.1987, bls. 31. http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3169421&issId=233108&lang=1. Sótt 18.1.2016.

[36] Einkatölva deildarstjórans. Morgunblaðið. 16.8. 1981, bls. 19.

[37] Frosti Bergsson, 2016.

[38] Iðnaðarbankinn með nýtt tölvukerfi - IBM 3600: „Leysir á samræmdan hátt öll verkefni innan bankans, sem krefjast af nota af tölvu". Morgunblaðið. 13. nóv. 1979,  bls. 12.

[39] Sama heimild.

[40] EJS 70 ára. Frjáls verslun, 8.-9. tbl. 71. árg. 01.09.2009, bls. 16. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380216&pageId=6253040&lang=is&q=Einar%20J%20Sk%FAlason%20Einar%20J%20Sk%FAlason. Sótt 3.2.2016.

[41] Þorsteinn Hallgrímsson. Viðtal tekið 2.10. 2015.

[42] Bergþóra Ketilsdóttur. Viðtal tekið 10.11.2014.

[43] Lögreglan tekur tölvutæknina í sína þjónustu. Morgunblaðið, 17. febrúar 1980, bls. 2.

[44] Bifreiðaskoðun Islands hf. Samið um skoðun og skráningu. Morgunblaðið 11. ágúst 1988, bls. 4; Nýja fastnúmerakerfið gengið í gildi: Fyrstu númerin á ráðherrabíl í gær. Þjóðviljinn 28. des. 1988, bls. 2.

[46] Viðtal við Jón Zóphoniasson: Það er allt hægt. Það er bara spurning um tíma og  peninga. Tíund, fréttablað RSK, maí 1994, bls. 19.

[47] Tandy-Radio Shack-umboðið: Seldi skattstofum landsins 33 tölvusamstæður. Morgunblaðið 25. mars 1982, bls. 18.

[48] Skúli Eggert Þórðarson. Viðtal tekið 3. desember 2014.

[49] Arnheiður Guðmundsdóttir. Minnispunktar vegna viðtala 2014 og 2015.

[50] Notkun greiðslukorta erlendis rýmkuð: Kortin þó aðeins veitt embættis- og kaupsýslumönnum. Morgunblaðið 13.06 1980, bls. 32.

[51] Kreditkort „ættleiða" fjölda fyrirtækja. Tíminn 22. júlí 1980, bls. 20; Haraldur Haraldsson, stjórnarformaður Kreditkorts hf.: Meðgöngutími – fæðingarhríðir – fæðing. Svör við ýmissi gagnrýni sem komið hafði á krítarkortin. Morgunblaðið 17. des. 1980, bls. 42.

[52] Senn hægt að verzla út á íslenzk krítarkort. Morgunblaðið 16. janúar 1980, bls. 15.

[53] Sama heimild.

[54] VISA-Island nýtt sameignarfyrirtæki banka og sparisjóða stofnað. Morgunblaðið 12. apríl 1983, bls. 2.

[55] Morgunblaðið 10. júlí 2010, 16. Kreditkortin voru algjör bylting á Íslandi en var líkt við eiturlyf á Alþingi Rétt þrjátíu ár liðin í dag frá því fyrstu greiðslukortin á Íslandi voru gefin út.

[56] Morgunblaðið 25.10. 1984, 3. Nýjung hjá Iðnaðarbankanum: Tölvubanki opinn allan sólarhringinn.

[57] Samkvæmt tölvupósti (26.11. 2017) frá Bersveini Þórarinssyni, sem var í þróunarteymi fyrir hraðbanka hjá IBM var það System/36 sem Iðnaðarbankinn var með.

[58] Arnlaugur Guðmundsson, 2016.

[59] Iðnaðarbankinn: Þjónusta tölvubankans aukin. Morgunblaðið, 31. jan. 1985, bls.2.

[60] Fyrsti tölvubankinn utan afgreiðslna og útibúa. Morgunblaðið, 28. mars 1985, 5.

[61] Ekki amast við tölvubanka Iðnaðarbankans; „Frekar sími en útibú eða umboðsskrifstofa" — segir viðskiptaráðherra sem gefur grænt ljós. Morgunblaðið, 30.mars. 1985, bls. 4.

[62] Morgunblaðið 18. ap. 1985 4 B. 65% afgreiðslu tölvubankans utan almenns afgreiðslutíma Iðnaðarbankinn hefur boðið öðrum bönkum að ganga inn í tölvubankakerfi sitt

[63] Morgunblaðið 9. maí 1985, B 5. Búnaðarbankinn og Landsbankinn bjóða óðrum bónkum með í hraðbankann

[64] Sambandstíðindi 16. árg. 1. sept. 1985, 28.

[65] Morgunblaðið 24. ágúst 1985, 4. Iðnaðarbankínn: Opnar táningum aðgang að tölvubankaþjónustu.

[66] Morgunblaðið 14. september 1985, 5.

[67] Morgunblaðið 11. apríl 1986, 4. Samstarf banka og sparisjóða: Hraðbanki opnaður og gefin út ábyrgðarkort í tékkaviðskiptum

[68] Viðtal við Þorstein Hallgrímsson 3. okt. 2014.

[69] SAMNORRÆN RÁÐSTEFNA UM TÖLVUMÁL OG MENNTUN og FRAMHALD AF SKÓLAMALARAÐSTEFNUNNI. Tölvumál, 6. og 8. tbl. 1983.

[70] 3.200 manns á tölvusýningu í Tónabæ. Morgunblaðið 23. mars 1983.

[71] Ágúst Guðmundsson. Viðtal tekið 25.11.2015.

[72] Tölvumál 8. tbl. 1983, 11.. SÝNINGIN "SKRIFSTOFA FRAMTÍÐARINNAR"

[73] Morgunblaðið 28. jan. 1984, 26. Tölvusýning í Kennaraháskólanum um helgina.

[74] Morgunblaðið 27. mars 1984, IBM-sýning opnuð; Morgunblaðið 8. apríl 1984, 60; 9000 manns sáu tölvusýningu IBM.

[75] Arnlaugur Guðmundsson. Viðtal tekið 2.9.2015; IBM-sýning opnuð. Morgunblaðið 27. mars, 1984. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=119585&pageId=1590426&lang=is&q=tölvur Tónabæ. Sótt 2.12. 2015.

[76] Morgunblaðið 24. jan. 1985, B2-B5.

[77] Gunnar Ingimundarson. Viðtal október 2014.

[78] Morgunblaðið 24. jan. 1985, B4. Þeir kalla hann „undrastrákinn“ 19 ára nýstúdent rekur eitt framsæknasta hugbúnaðarfyrirtækið og stendur þar í ströngu.

[79] Viðtal  við Vilhjálm Þorsteinsson 26. sept. 2014.

[80] Sama heimild.

[81] Sama heimild.

[82] Sama heimild.

[83] Þjóðviljinn 21. október 1983 Fyrsta íslenska tölvan komin á markað.

[84] Morgunblaðið 16. júní 1988, B 3. Atlantis tekið tíl gjaldþrotaskipta.

[85] Þjóðviljinn 9. nóv. 1983, 11. Var einhver að tala um upplýsingabyltingu?

[86] Tíminn 22. jan. 1980, 8. Nýjar rafvogir fyrir frystihús.

[87] Þjóðviljinn 23. jan. 1980, 12. Nýr tækjabúnaður fyrir fiskvinnslustöðvar .

[88] Þjóðviljinn 31. mars 1983, 21; Nýtt fyrirtœki: Marel h.f.  Tíminn 18. ap. 1983, 10. Nýtt tölvufyrirtæki, Marel hf.

[89] Þjóðviljinn 21. nóvember 1983, 14. Sjálfvirkni í fiskiðnaðinum.

[90] Morgunblaðið, 27. nóv. 1983, 2. Marel hf.: Samið um sölu og dreifingu tölvubúnaðar á Norðurlöndum.

[91] Frjáls verslun 1. tbl. 1978, 53. Póllinn h.f., Ísafirði:Er að undirbúa framleiðslu á rafeindatækjum

[92] Þjóðviljinn 7. mars. 1980, 12. TÖLVUVÆÐING FRYSTIHÚSANNA Sérrit Þjóðviljans UM FISKVINNSLU Aukin nýting, minni vinna.

[93] Morgunblaðið 15. júlí 1979, 12. Framleida heyhitamæla og sjóhitamæla .

[94] Sjá kafla um íslensku stafatöfluna.

[95] Arnlaugur Guðmundsson, 2016.

[96] Verk- og kerfisfræðistofan h.f. Fréttabréf T-KOS / Tölvudeild Kristjáns Ó. Skagfjörð hf. 1983. 1. tbl, bls. 5.

[97] Viðtal við Sigurð Bergsveinsson 17. október 2014.

[98] Byggt á Í vist hjá IBM. Tekið hefur saman, skrásett og ritstýrt Sverrir Ólafsson, Reykjavík 2008, bls. 199-205: Sigurður Bergsveinsson: IBM Á ÍSLANDI OG ÍSLENSKLUR SJÁVARÚTVEGUR og viðtali  við Sig. Bergsveinsson 17. okt. 2014.

[99] Viðtal við Sigurð Bergsveinsson.

[100] Bergþóra K. Ketilsdóttir, tölvupóstur, apríl 2016.

[101] Árbók 1976-1979 (01.01.1979). Háskólaárin. 1976-1979, bls. 108. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=314242&pageId=4922672&lang=is&q=Fluglei%F0ir. Sótt 1.febrúar 2016.

[102] Októberfundurinn. Tölvumál, 3. árg. (01.11.1978), bls. 2. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=182030&pageId=2356466&lang=is&q=t%F6lvukerfi%20Fluglei%F0ir. Sótt 1.febrúar 2016.

[103] “Vinsamlegast sýnið okkur þolinmæði.” Auglýsing. Tíminn, 8. nóvember 1981. Bls 15. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=278145&pageId=3994935&lang=is&q=Fluglei%F0ir. Sótt 1.febrúar 2016.

[104] http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=182001&pageId=2356132&lang=is&q=t%F6lva%20t%F6lva Sótt 8. 10. 2016.

[105] Ferðum fjölgar bæði innanlands og til útlanda. Dagblaðið, 10. október 1981, bls. 5. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=228856&pageId=3105905&lang=is&q=Fluglei%F0ir%20t%F6lvukerfi. Sótt 1.2.2016.

[106] Farskráning innanlands í tölvu. Morgunblaðið, 10. nóvember 1981, bls. 35. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=118426&pageId=1548258&lang=is&q=t%F6lvukerfi. Sótt 1.2.2016.

[107] http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=119082&pageId=1571721&lang=is&q=t%F6lva%20ARNARFLUG. Sótt 8. 10. 2016.

[108] Íslensk útflutningsverslun er í tröllahöndum. Frjáls verslun. 7. tbl. 36. árg. 1977, bls. 49. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=232979&pageId=3161304&lang=is&q=Vegager%F0in%20t%F6lvur

[109] http://www.sky.is/images/stories/Oldungadeild/skjol/Minningabrot_Helga_Sigvalda_vefutgafa.pdf

[110] Upplýsingar frá Gísla Má Gíslasyni. 

[111] Októberfundurinn. Tölvumál, 3. árg. (01.11.1978), bls. 2. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=182030&pageId=2356466&lang=is&q=t%F6lvukerfi%20Fluglei%F0ir. Sótt 1.febrúar 2016.

[112] Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar (SKÝRR). Tölvumál, 4. árg. 1. tbl. 01.01.1979, bls. 11. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=182040&pageId=2356623&lang=is&q=Reykjav%EDkurborg. Sótt 3.2.2016.

[113] Morgunblaðið 23. júlí 1983, 26. Kristján Ó. Skagfjörð: Kynntu einkatölvur á Hótel Loftleiðum

[114] Tíminn 24. nóv. 1983, 6. Nýjungar hjá IBM á íslandi: PC EINKATÖLVAN ER LEIÐANDI Á MARKAÐNUM.

[115] Morgunblaðið, 16. mars, 1997. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/320941/

[116] Morgunblaðið 20. nóvember 1983, 20. Lisa -  tölvan sem gerbreytir hugtakinu einkatölva.

[117] Lesbók Morgunblaðsins 11. júní 1983, 2. Almenningstölvan.

[118] Sama heimild, bls. 16.

[119] Lesbók Morgunblaðsins 25. júní 1983, 4. Almenningstölvan – 2. hluti. Ein lítil baun – en var á stærð við herbergi árið 1946.

[120] Sama heimild, bls.6.

[121] Lesbók Morgunblaðsins 9. júlí 1983. Tölvan, rafeindakofinn og sveitasælan.

[122] Sama heimild, bls. 3.

[123] Tíminn 24. nóvember 1983, 10. Spá um tölvuafl á Íslandi, miðað við innflutning síðustu ára: HVER FJÖLSKYLDA KOMIN MEÐ EINKATÖLVU 1986?