Þessi síða notar kökur (e. cookies) til að auðvelda þér að vafra um vefinn.

Er ég fékk það hlutverk að taka við ritun fimmtíu ára sögu tölvuvæðingar á Íslandi (1964–2014) fyrir hartnær þremur árum höfðu margir þegar lagt hönd á plóg. Í fyrsta áfanga var skrifuð vefútgáfa sögunnar sem út kom vorið 2016 og síðan var staðfest að hún kæmi einnig út á bók. Snemma vissi ég af miklum áhuga Odds Benediktssonar á þessu verkefni og Jóhanni Gunnarssyni var einnig mjög umhugað um að sagan yrði skráð. Síðar frétti ég að öldungadeild Ský hefði tekið verkefnið í fóstur og loks var forveri minn í sögurituninni, Þorgrímur Gestsson, búinn að vinna gott verk er ég tók við henni með dyggum stuðningi ritnefndar. Þótt hann hafi gefið mér fullt leyfi til að fara með sinn texta eftir þörfum þá er framlag hans og nærvera í bókinni ótvíræð og sýnileg þeim sem til þekkja. Munurinn á vefútgáfu og bók um sama efni er ekki alltaf skýr. Við ritun þessarar sögu var þó leitast við að nýta kosti hvors fyrir sig. Í vefútgáfu er hægt að leyfa sér að birta ítarlegri upplýsingar og lengri pistla um einstök efni þar sem lesandinn getur auðveldlega sótt sér þær upplýsingar sem hann eða hana lystir með leit í efninu. Þar eiga líka heima nákvæmir listar yfir fyrirtæki í tölvutækni á Íslandi. Bókarformið er betur fallið til að segja heildstæða sögu, studda myndum og örsögum eftir því sem ástæða er til. Lesandinn á að geta sest niður, lesið bókina frá upphafi til enda og orðið nokkurs vísari um helstu atriði þeirrar sögu sem sögð er.

File0002
Árið er 1964. Hinum megin við Dunhagann sitja nemendur Hagaskóla og frétta hjá raungreinakennaranum sínum að verið sé að koma fyrir fyrstu rafeindareiknivél Háskólans. Sömu nemendur eru litlu síðar farnir að læra óútkomið kennsluefni eftir Harald Steinþórsson stærðfræðikennara, Tölur og mengi, og kynnast þar tvíundarkerfinu. Margt er að breytast.
Ljósmyndari: Þorsteinn Sæmundsson.

Engin saga er tæmandi og engum er greiði gerður með því að reynt sé að tína allt til sem gerst hefur á ákveðnu árabili, jafnvel þótt um afmarkað efni sé að ræða. Þarna reynir á höfund að velja og hafna og í þeim efnum studdist ég oft við mat þess fólks sem gerst þekkti hvert tímabil, en endanlegt val og niðurstaða er þó að sjálfsögðu mín. Oft varð mér hugsað til höfunda stærri sagna, Íslandssögunnar eða veraldarsögunnar, þegar ég vorkenndi sjálfri mér að þurfa að skera niður gott efni. Sá þá að hlutskipti mitt var harla gott í þeim samanburði.

Enn hefur ekki verið skrifað villulaust sagnfræðirit mér vitanlega. Vissulega væri ánægjulegt ef þessi bók væri það fyrsta, en svo er áreiðanlega ekki. Því er rétt og skylt að biðjast afsökunar á því sem kann að hafa misfarist og tek ég fulla ábyrgð á því.

apple.I.fyrsta.tolvan.fra.apple
Árið er 1976. Fyrsta Apple-tölvan lítur dagsins ljós. Hönnuðurinn Steve Wozniak handsmíðaði hana. Hún á fátt skylt með þeim tölvum sem síðar hafa komið fram frá sama framleiðanda annað en kannski það að hönnunin er nýstárleg, en það hefur oft verið einkennandi fyrir tölvurnar frá Apple. Eða getur verið að þarna örli á stílfærðu útliti komandi ferðatölva?

Formleg viðtöl sem tekin voru í tilefni af ritun bókarinnar voru á sjöunda tuginn við 51 viðmælanda, auk þess sem margir heimildarmenn lögðu söguriturum lið með misformlegum hætti, bæði í spjalli og með ábendingum, sem flestar bárust í tölvupósti. Sá háttur var hafður á að vakin var athygli félagsmanna í Ský á fyrstu vefútgáfu ritsins, sem var gerð aðgengileg á vef félagsins í maílok 2016. Hálfs árs frestur var gefinn til að skila inn viðbótarefni og ábendingum. Ýmislegt bitastætt barst innan þess tímaramma. Þá var auglýst eftir myndum og þakka ég öllum sem svöruðu því kalli. Eins og verða vill bárust allmargar ábendingar og tillögur eftir að fresturinn var útrunninn, jafnvel eftir að bókin var
komin í prentsmiðju. Reynt var að vega og meta hvað nauðsynlegt væri að færa til betri vegar en geyma annað til síðari tíma og nýta sem best í uppfærslu vefútgáfunnar þegar færi gæfist.

Askell Fannberg
Árið er 1988. Upp hafa sprottið fjölmargar tölvuverslanir og tölvuþjónustu-fyrirtæki, sum á gömlum merg. Þarna er Áskell Fannberg að störfum í þjónustudeild TKÓS, innan fyrirtækis sem stofnað var árið 1912. En sjá má á tölvunni sem hann hefur í höndum að nútíminn er genginn í garð. Mikil gróska er í hugbúnaðargerð og sölu vélbúnaðar um þessar mundir. Ljósmyndari: Ágúst Haraldsson.

Á heitum sumardegi í byrjun júní 2015 sat ég ásamt Elísabetu systur minni á útiveitingahúsi við fallegt torg í Neustadt í Hamborg þegar síminn hringdi. Arnheiður Guðmundsdóttir framkvæmdastjóri Ský var í símanum og spurði hvort ég væri tilbúin að taka að mér þetta verkefni, sem ég nú skila af mér. Þegar ég sagði systur minni erindið benti hún mér á að þetta verkefni væri sniðið fyrir mig, sagnfræðinginn og tölvunarfræðinginn. Enn var ég bundin í vinnu í Hamborg, en stefndi heim og hellti mér þá þegar út í að kynna mér efnið og eftir það varð ekki aftur snúið. Þessi saga er ævintýraleg og ég er þakklát fyrir að hafa fengið að taka þátt í því ævintýri á minn hátt.

WILD MindGames
Árið er 2012. Hugbúnaðargerð á Íslandi stendur í blóma, þrátt fyrir að ekki sé langt frá bankahruni. Fyrir íslensk hugbúnaðar-fyrirtæki merkti það að auðveldara var að finna forritara því bankarnir urðu að fækka verulega í tölvudeildum sínum. Hugbúnaður af ýmsu tagi vekur athygli, meðal annars nýstárlegir tölvuleikir eins og W.I.L.D. frá MindGames, þar sem nota þarf einbeitingu til að sigra í pinball-leik. Hönnun: Ragnar Már Nikulásson og Katla Rós Völudóttir.

Sögusviðið er Ísland á umbreytingartímabili. Ári áður en fyrstu tölvunum var skipað í land á hafnarbakkanum í Reykjavík fengu ráðamenn og sérfræðingar smjörþefinn af því sem í vændum var er tölva hafði hér stuttan stans á leið milli heimsálfa. Tölvan var prófuð og kostir tölvutækninnar kynntir. Með einni skipun var hægt að prófa að hækka áfengisverð um hálft prósent og sjá hversu mikið ríkissjóður myndi hagnast á því. Það fór ekki framhjá ráðherranum sem prófaði þann útreikning að nýir möguleikar voru að opnast. Enda gekk það eftir að ári eftir þessa stuttu heimsókn komu fyrstu tölvurnar sem Íslendingar höfðu yfir að ráða til landsins. Þeirra biðu margvísleg verkefni og samfélagið þurfti að mennta þjóðina til starfa á nýjum vettvangi. Ný kaflaskipti voru í sjónmáli þegar sögunni lýkur, 2014. Þá var snjalltækjabyltingin að fara á flug, fjarskiptatækni að bjóða upp á mun meiri möguleika en fyrr, smáforrit að verða til á öllum sviðum og síðast en ekki síst var að verða að veruleika sá heimur sem ég sá í hillingum er ég lauk meistaraprófi í tölvunarfræði 2008: internet allra hluta.

Ég vil þakka eiginmanni mínum, Ara Sigurðssyni, fyrir þolinmæðina og áhugann, en fyrir hann las ég jafnóðum kaflana sem ég skrifaði fyrir fyrstu útgáfu sögunnar. Hann kom með fjölmargar gagnlegar ábendingar. Ritnefnd og framkvæmdastjóra Ský þakka ég ánægjulegt samstarf. Allir þeir sem sýnt hafa verkinu velvild og áhuga fá líka þakkir en í stærstri þakkarskuld er ég við þá sem skópu þessa sögu, tóku þátt í henni og miðluðu henni áfram til framtíðarinnar.

Anna Ólafsdóttir Björnsson

internetInternet of Things er allt í kringum okkur og við gerum okkur kannski ekki grein fyrir því hvað það er orðið stórt. Internet of Things er í tækjum eins og litlum pillum og alveg upp í stórar flugvélar. Áður en við vitum af þá verður það í öllu.

Þeir Hjálmar Gíslason og Ólafur Andri Ragnarsson hafa hugsað og fjallað talsvert um framtíð tölvutækninnar á komandi árum og því kemur það í þeirra hlut að spá í framtíðarþróunina.

Framtíð tölvutækninnar

Þegar framtíð tölvutækninnar er rædd er vinsælt að mála dökkum litum. Segja að tölvurnar muni taka völdin, að tölvurnar muni taka störfin, að samskipti í gegnum tölvu muni útrýma mannlegum samskiptum og að þeir sem ráði yfir gögnum um okkur muni geta stjórnað skoðunum okkar, orðum og gjörðum.

Ég tek ekki undir neitt af þessu. Með því er ég ekki að stimpla mig inn sem bjartsýnismann, ég er – eins og ein mín stærsta fyrirmynd, læknirinn, samfélagsrýnirinn og gagnagoðið Hans Rosling, sagði – gallharður möguleikamaður.

Möguleikarnir eru nefnilega óþrjótandi. Í gegnum tíðina hefur hver einasta tæknibylting verið útmáluð sem endalok heimsins eins og við þekkjum hann. Og þegar mönnum hefur verið bent á það hafa þeir í hvert einasta skipti sagt: „Já, en núna er þetta öðruvísi.“ Fjórða iðnbyltingin er ekkert öðruvísi. Hún er enn eitt skrefið sem mun færa okkur betri heim, betri lífsskilyrði og meira frelsi til að sinna nýjum og merkilegri verkefnum. Gervigreind mun gerbylta krabbameinsgreiningu og seinna krabbameinsrannsóknum þannig að við munum þurfa að finna eitthvað nýtt til að deyja úr. Gervigreind mun vissulega „taka af okkur“ mörg af störfum hversdagsins en á móti skapa tíma til að sinna bóklestri, listsköpun og frjálsri hugsun. Með henni verða líka til ný störf sem líklega munu að miklu leyti snúast um umönnun og mannleg samskipti af ýmsum toga.

Tæknin mun líka halda áfram að skapa tíma til að slæpast. En við höfum gott af því að slæpast. Okkur langar innst inni til að slæpast og oft gerast góðir hlutir einmitt þegar við leyfum okkur það. Í gegnum tíðina hafa margir þeirra sem hafa haft hvað mest fram að færa til framfara í tækni, vísindum og listum einmitt verið þeir sem fengu tækifæri til að slæpast. Leonardo da Vinci, Isaac Newton og Ada Lovelace voru öll fólk sem nutu þess að fá að slæpast. Og við njótum ávaxtanna.

Þetta þýðir auðvitað ekki að allt sé fullkomið, eða að frábær framtíð sé sjálfsögð og sjálfgefin. Því fer fjarri. Þetta þýðir ekki heldur að við eigum að horfa framhjá vandamálum sem þarfnast úrlausnar, stórum sem smáum. En án trúar á því að þau verði leyst og að framtíðin geti orðið betri verður hún það aldrei.

Við þurfum að ræða siðferðilegar spurningar varðandi gervigreind. Við þurfum að ræða hvað vernd persónuupplýsinga þýðir á tímum samfélagsmiðla og umfangsmikillar miðlægrar gagnasöfnunar. Við þurfum að ræða valdið sem tæknirisar samtímans hafa með aðgangi sínum að slíkum upplýsingum og valdið sem þeir hafa til að stjórna því hvaða upplýsingar við sjáum og lesum.

Allt þetta eru áskoranir sem við þurfum að takast á við, en þetta eru í eðli sínu byltingar ekki ólíkar þeim sem urðu þegar prenttæknin var fundin upp, gufuaflið ruddi sér til rúms eða þegar verksmiðjuvædd fjöldaframleiðsla tók yfir sífellt meira af viðfangsefnum verkamanna. Allt voru þetta tæknibreytingar sem höfðu í för með sér samfélagssviptingar, en allar leiddu þær til lengri tíma til betri heims og betra lífs fyrir þorra mannkyns. Það gerðist ekki umsvifalaust, né af sjálfu sér, heldur yfir allnokkurn tíma fyrir tilstuðlan öflugrar gagnrýni, nýrra laga og reglugerða og nýrrar hugsunar með breyttri tækni og samfélagsgerð.

Tæknin er ekki áhyggjuefni og framþróun hennar verður ekki stöðvuð. Í tækninni felast stórkostleg tækifæri en jafnframt krefjandi úrlausnarefni. Helsta úrlausnarefnið er samt sem áður ekki tæknilegt. Það er að svara því hvaða samfélagsgerð tryggir að allir njóti þeirra ávaxta sem tækniframfarirnar hafa í för með sér og að tryggja að sú samfélagsgerð verði ofan á. Hingað til hefur mannkyninu borið gæfa til að gera það við hvert byltingarkennda framfarastigið á fætur öðru og ég hef óbilandi trú á að við gerum það áfram.

Hjálmar Gíslason

Á seinni helmingi skákborðsins

Árið 1958 fundu menn upp samrásina (integrated circuit) þar sem smárum (transistor) var komið fyrir á kísilflögu í stað þess að víra þá saman. Framfarirnar hafa síðan verið ævintýralegar. Á fyrstu árum samrásarinnar mátti fjölga smárum á kísilflögunni um helming árlega. Þessu veitti ungur verkfræðingur, Gordon Moore, athygli og skrifaði um það í tímaritið Electronics. Lögmál hefur síðan verið nefnt eftir honum, sem segir að tölvur verði helmingi öflugri með hverju árinu, eða reyndar á 18 til 24 mánaða fresti.

Lögmál Moore er óvenju lífsseigt og þarf ekki annað en að bera nokkurra ára gamlar tölvur saman við nýjar vélar til að sjá gríðarlegan mun. Venjulegur snjallsími er milljón sinnum öflugri en risastórar vélar voru fyrir aðeins nokkrum áratugum. Veldisvöxtur er einföld formúla þar sem tölur tvöfaldast við hvert skref. Þetta er einfalt að sjá með því að telja: fyrst kemur 1 og svo tvöföldum við og þá kemur 2, aftur þá 4, svo 8, 16, þá 32, svo 64, 128 og þannig virkar þessi sakleysislega formúla. Þó þetta sé nú ekki merkilegt fyrirbæri þá er þetta lýsing á tölvubyltingunni, hvorki meira né minna.

Þessi einfalda formúla leynir á sér. Fræg er sagan af indverska kónginum sem fékk gest í heimsókn sem færði honum tafl. Eftir að hafa kynnt sér leikinn vildi kóngur ólmur verðlauna gestinn. Sá var hógvær og vildi einungis hrísgrjón sem talin væru þannig að eitt grjón færi á fyrsta reit, tvö á annan, svo fjögur og alltaf tvöfaldað upp frá því. Það þótti kóngi frekar ómerkilegt en bað hirðmenn að sækja grjón í hina konunglegu grjónahirslu og gera eins og lagt var til. Þegar komið var í þriðju röð fóru að renna á konung tvær grímur. Tölurnar hækkuðu hratt og á 17. reit þurfti 131.072 grjón og á þann 33. þurfti 4.294.967.296 grjón. Á seinni helmingi skákborðsins fór allt úr böndunum en á síðasta reit hefði konungur þurft 4.611.686.018.427.390.000 grjón.

Ef við gerum ráð fyrir að afkastageta tölva hafi tvöfaldast á 18 mánaða fresti frá 1958 þá fórum við yfir á seinni helming skákborðsins árið 2006. Upp frá því höfum við séð miklar breytingar á okkar lífi. Við höfum öfluga snjallsíma og getum flett upp hverju sem við viljum, fengið kort af borgum, keypt strætómiða, skráð okkur í flug, borgað reikninga o.s.frv. Allt þetta getum við gert sitjandi í strætó. Með Facebook hafa samskipti og umræður breyst, Netflix gefur okkur þætti og myndir og Spotify hvaða tónlist sem er.

Í raun eru breytingarnar rétt að byrja. Gervigreindin er mjög skammt á veg komin og mun breyta mörgum störfum fólks. Forsendur gervigreindar eru skýjalausnir í öflugum vélarsölum og gríðargögn (Big data). Hægt er að þjálfa upp gervigreind sem lærir að þýða milli tungumála í rauntíma, getur lesið yfir ritgerðir nemenda og gefið einkunn, samið tónlist, lagt til genabreytingar, metið tjón tryggingafélags, metið umsóknir um lán, umsóknir um störf og sjúkdómsgreint sjúklinga. Við erum bara rétt að byrja. Þjálfa má gervigreind til ráðgjafarstarfa og sýnt hefur verið fram á að gervigreindin sé jafnvel betri en mannleg greind.

Í fyrsta skipti í mannkynssögunni er nú til einhvers konar greind sem er á við eða öflugri en mannsgreindin. Með ofurgreind, sem er miklu öflugri en hin mannlega greind, má takast á við vandamál sem mannsgreindin hefur ekki ráðið við hingað til, svo sem að finna lækningar við illvígum sjúkdómum, útbúa öflugri lyf, genabreyta plöntum og hugsanlega skilja loftslagsbreytingar.

Einstaklingar munu hafa persónulegan einkaritara til að ráðfæra sig við og sjá um ýmis verk, t.d. að bóka borð á veitingastað, minna á brúðkaupsdaginn og leggja til gjafir, segja hvað er til í ísskápnum og kalla á sjálfkeyrandi deilibíl.

Internet hlutanna (Internet of things) er önnur bylting sem er rétt að hefjast. Örtölvur og annars konar tölvubúnaður er orðinn smár og á sama máta öflugur, og því eru komnir á markað alls kyns skynjarar. Í venjulegum snjallsíma er fjöldi skynjara. Með því að setja skynjara á hluti eins og bíla, færibönd, hús, sjúkrarúm, kornakra, plöntur o.s.frv. má afla alls kyns upplýsinga um hluti í umhverfinu. Slíkar upplýsingar má nota til að finna lausnir á verkefnum sem áður var mjög erfitt að leysa. Í raun mun allt lifna við. Bílar munu tala við vegaskynjara sem tala við skýjalausnir sem tala við leiðsögukerfið sem bíllinn notar til að keyra. Húsið mun tala við orkufyrirtækið sem framleiðir orku eftir þörfum. Plöntur munu tala við skýjalausnir sem tala við vísindamennina sem rannsaka loftslagsbreytingar. Akurinn mun tala við upplýsingakerfi bóndans sem talar við róbótana sem sá, taka upp, vökva og dreifa áburði.

Róbótar hafa lengi verið mannkyninu hugleiknir. Hingað til hafa þetta verið einfaldar vélar, iðnþjarkar. Róbótar framtíðarinnar munu skynja umhverfi sitt. Þeir hafa sjón og geta þekkt hluti. Þeir hafa heyrn og því er hægt að tala við þá. Róbóta má koma fyrir við færiband og kenna honum ákveðið verkefni. Spítalaróbótar fara um spítalann með aðföng fyrir starfsfólk og sjúklinga. Róbótar munu fara inn á heimilin og sjá um heimilisstörf.

Þá stöndum við frammi fyrir mikilli byltingu þar sem maðurinn sjálfur, líkaminn, er sem ónumið land. Örtölvur eða örróbóta mætti senda inn í líkamann. Þannig mæti laga æðar, kanna innyfli og bólgur og fá rauntímaupplýsingar. Hugsanlega væri hægt að fylgjast með ástandi okkar í rauntíma og nota gervigreind til að meta líkur á að sjúkdómar geri vart við sig.

Í raun mun það eina sem heldur aftur af tækniþróuninni vera geta mannsins til að meðtaka tæknina. Rithöfundurinn og framtíðarfræðingurinn Arthur C. Clark sagði eitt sinn að erfitt væri að spá um tækni framtíðarinnar. Það eina sem hann vissi væri að framtíðin verður frábær.

Ólafur Andri Ragnarsson

Marcel Kyas

The Internet of Things (IoT) is easiest described as a network of physical objects that are addressable on the internet through an internet protocol (IP) address. They communication with other Internet-enabled devices and systems.