Þessi síða notar kökur (e. cookies) til að auðvelda þér að vafra um vefinn.

Áratugur samfélagssviptinga

Áratugnum 2005–2014 lyktaði á því að fimmtíu ár voru frá komu fyrstu tölvunnar til Íslands. Í upphafi hans var góðæri á Íslandi. Bankakerfið hafði þanist út og meðal annars dregið til sín mikið og hálaunað vinnuafl í tölvugeiranum, einkum hugbúnaðargerð. Snemma árs 2008 voru blikur á lofti í efnahagsmálum og gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum hóf að lækka, enda hafði það að margra mati verið alltof hátt skráð í þenslu undangenginna missera. Um mánaðamótin september–október varð bankahrun á Íslandi þegar allir þrír stóru bankarnir féllu. Þeir höfðu allir töluverð umsvif erlendis og höfðu vaxið langt umfram það sem þeir þoldu. Afleiðingarnar voru gríðarlegar og skyndilega fengu Íslendingar smjörþefinn af því hvað gerist þegar innviðum samfélagsins er ógnað.

Á ögurstundum sem þessum er mikilvægt að bregðast hratt og örugglega við. Mikill fjöldi Íslendinga er staddur erlendis hverju sinni og ennfremur útlendingar á Íslandi. Mikið reið á að halda greiðslumiðlun gangandi þrátt fyrir fall bankanna og tryggja viðtöku og uppgjör kortagreiðsla.

Strax og hrunið varð gekkst Seðlabankinn í ábyrgð fyrir kortagreiðslumiðlun á Íslandi. Skipta þurfti um uppgjörsmynt milli Íslands og allra erlendu kortafélaganna nánast yfir nótt. Tryggja þurfti að greiðslur til erlendu kortafélaganna fyrir úttektir Íslendinga erlendis næðust tímanlega á uppgjörsreikninga erlendis, þrátt fyrir hryðjuverkalög sem Bretland setti á Ísland og allar millifærslur sem áður höfðu verið rafrænar voru núna handgerðar og sættu sérstöku eftirliti.

Með samstilltu átaki allra sem komu að greiðslumiðlun á Íslandi tókst að halda alþjóðlegri greiðslumiðlun hnökralausri. Einstaka korthafi lenti í vandræðum erlendis ef viðkomandi seljandi taldi að íslenska greiðslukortið myndi ekki virka lengur, en engar ráðstafanir voru gerðar í posum erlendis til að koma í veg fyrir notkun íslenskra korta. Þess má einnig geta að greiðslumiðlun innan Íslands var algerlega hnökralaus. Innviðir greiðslukortakerfanna héldu þegar á reyndi.[1]

Samfélagið lék á reiðiskjálfi og mótmæli í miðborg Reykjavíkur voru stigvaxandi eftir því sem leið á veturinn 2008. Samfélagsmiðlarnir léku umtalsvert hlutverk í þeirri atburðarás og að sumra mati lykilhlutverk. Í lok janúar 2009 féll ríkisstjórnin og minnihlutastjórn var skipuð fram að alþingiskosningum í apríl. Alþingi skipaði rannsóknarnefnd sem skilaði frá sér skýrslu í apríl 2010 þar sem ítarlega var fjallað um aðdraganda og ástæður hrunsins.[2]

Afleiðingar hrunsins voru margvíslegar, bæði mælanlegar og huglægar. Atvinnuleysi fór vaxandi og var óvenju mikið á íslenskan mælikvarða, fór hæst í 9,3% í febrúar 2010. Hrunið hafði töluverðar afleiðingar fyrir fólk sem starfaði í upplýsingatæknigeiranum. Heilu tölvudeildunum, einkum í bönkunum, var sagt upp og fólk sem hafði verið keypt frá hugbúnaðarhúsunum og oft notið bestu launanna í stéttinni stóð skyndilega uppi án atvinnu. Til að byrja með héldu flestir að sér höndum.

Þeim óx fiskur um hrygg sem höfðu séð upplýsingatæknina sem farveg fyrir lýðræðisumræðu. Hugtök eins og „edemocracy“[3], lýðræðisleg beiting upplýsingatækni, urðu hluti af umræðunni og hugmyndum um íbúalýðræði hrundið í framkvæmd. Sveitarfélög fóru í auknum mæli að tileinka sér möguleika til notkunar netsins í samskiptum við íbúana.  

netnot
Hlutfall reglulegra netnotenda í Evrópu. Úr Hagtíðindum 2015:1.[4]

Eftir 2010 fór að bera á efnahagslegum batamerkjum, atvinnuleysi minnkaði og ferðaþjónustan naut góðs af tiltölulega lágu gengi íslensku krónunnar auk þess sem athygli hafði óvænt beinst að Íslandi við Eyjafjallajökulsgosið árið 2010, sem lagði flugumferð víða um Vesturlönd á hliðina.

Eftir efnahagshrunið tók tíma fyrir samfélagið að komast í fyrra horf og sjálfsagt má um það deila hvort svo hafi orðið. Eitt er þó ljóst að hlutur upplýsingatækninnar skertist ekki í þessum umbrotum og í lok tímabilsins sem í hönd fór eftir hrun, árið 2014, var Ísland sem fyrr í hópi þeirra landa sem voru með mesta internetnotkun í heiminum. Ef einungis er litið á þau lönd í Evrópu þar sem netnotkun heimila var hvað mest er Ísland þar á toppnum, 2014, eins og verið hafði um langt skeið; aðeins tvö önnur lönd, Lúxemborg og Holland, voru með jafnhátt hlutfall nettengdra heimila, eða 96%.

Ef litið er til fyrirtækja sem tengdust upplýsingatækni á einhvern hátt árið 2014 þá kemur ýmislegt forvitnilegt í ljós. Fyrirtækin í sölu tölva og tölvubúnaðar voru um hundrað talsins, yfir 600 voru í hugbúnaðargerð og önnur fyrirtæki í skyldum rekstri býsna mörg.

hagstofa.fyrirtaeki
Fyrirtæki í tölvutengdum rekstri 2014 samkvæmt leit á vef Hagstofunnar.[5]

Þá ber að geta þess að á tímabilinu varð mikil sprenging í notkun gagna og bæði viðskiptagreind og vöruhús gagna voru í mikilli uppsveiflu.

Þótt áratugurinn 2005–2014 sé fyrst og fremst áratugur mikilla breytinga í tölvu- og upplýsingatækni er ekki síður áhugavert að velta því fyrir sér hvað hafi orðið um eldri tölvubúnað. Er honum alltaf hent jafnharðan á haugana? Ekki alltaf, hjá Íbúðalánasjóði er enn í gangi tölva sem hefur ekki verið slökkt á síðan árið 1999. Hún keyrir á stýrikerfinu OS/2, er búin innbyggðum RAID-diskastæðum og hefur ekki verið endurræst síðan hún hóf vinnslu. Afköstin eru ekki mikil og opinberlega er hún ekki talin vera í notkun, en á meðan ekki er slökkt á henni heldur hún áfram, 24 stundir á sólarhring, sjö daga vikunnar, og gæti alveg haldið því áfram um ókomin ár.[6]

Vélbúnaður, forritunarmál, gagnagrunnar og stýrikerfi 2005–2014

Vélbúnaður og gagnavinnsla: Einkatölvur – einn notandi, mikill sveigjanleiki, töflureiknar, ritvinnsla, tölvugrafík; Sýndartölvur (Virtual Machines); Fækkun netþjóna með tilkomu VMware og ytri gagnageymsla (SAN og NAS); Tilkoma stóru gagnaveranna – Skýið og flutningur hugbúnaðar (og gagna) þangað. Á þessu tímabili varð opinn hugbúnaður af ýmsu tagi útbreiddur, bæði ókeypis (free software) og með opnu hugbúnaðarleyfi (open source).

Forritunarmál þessa tíma voru: Java, C++, C# (í .NET-umhverfi), JavaScript, Objective-C, Python, Ruby on Rails.

Gagnagrunnar: Oracle, MySQL, PostgreSQL, MongoDB, Hadoop, SQL Server.

Stýrikerfi: Unix; Windows: XP, 2000, Vista, 7 og 8; Ýmis Linux-stýrikerfi, meðal annars Red Hat, Debian og Ubuntu.

Vafrar: Netscape, Mozilla Firefox, Internet Explorer, Opera, Apple Safari, Google Chrome.

Rafræn stjórnsýsla í Reykjavík

Í Tölvumálum árið 2011 er fjallað um reynslu Reykjavíkurborgar af rafrænum viðskiptalausnum og ekki síst í samskiptum við birgja. Þar kemur fram að báðir aðilar hafi sparað sér umtalsverðar fjárhæðir með minni pappírsnotkun og bættum afstemmingum; færri starfsmenn þurfi því til að vinna einfaldari verk. Þar segir: „Krafan um ákveðnar upplýsingar á reikningum hefur tryggt að reikningar fara strax í samþykktaferli og öll vinnsla hefur orðið skilvirkari til hagsbóta fyrir Reykjavíkurborg og birgjana sjálfa.“ Móttaka og skráning reikninga þótti einnig öruggari. Ákveðið var að fara út í tilraunaverkefni á þessu sviði.[8]

Áherslan undanfarin ár hefur einkum verið að skapa rafrænar viðskiptalausnir sem gera Reykjavíkurborg kleift að taka móti stórum hluta reikninga frá birgjum rafrænt. Reikningar koma frá 5-6 þúsund birgjum og eru samtals um 200 þúsund reikningar á ári. Um 23 þúsund reikningar koma með SPAN-tækni sem tekin var upp árið 2003 en allir birgjareikningar hafa verið skannaðir inn frá 2003. Tilraunaverkefni með rafræna birgjareikninga var sett upp haustið 2010[…] Mjólkursamsalan (MS) sem er einn stærsti birgi [svo] borgarinnar var tilbúinn að taka þátt í tilrauninni frá upphafi en MS sendir Reykjavíkurborg um 12-13 þúsund reikninga á ári. […] Gert er ráð fyrir að rafrænir birgjareikningar verði á bilinu 50-60 þúsund á næsta ári og við það bætast um 23 þúsund […] reikningar. […]

Næsta verkefni er að senda út alla innri reikninga rafrænt og er undirbúningur á lokastigi. Miðað er við að í lok september 2011 verði allir innri reikningar orðnir rafrænir, en það eru um 6-8 þúsund reikningar á ári![9]

Reykjavíkurborg innleiddi árin 2001–2003 Oracle Business Suite, sem er fjárhags- og launakerfi frá Skýrr, og var því rétt á undan ríkinu að innleiða staðlað erlent kerfi til að halda utan um stærstu mál borgarinnar.[10]

Vöxtur í leikjaiðnaði á Íslandi

Árin 2005–2014 voru sannkallað blómaskeið í leikjaiðnaði á Íslandi þótt ekki hafi alltaf verið siglt lygnan sjó. Leikjaflóran er stór og flestir þeir sem mestum árangri hafa náð hér á landi hafa starfað um allan heim og verið á alþjóðlegum markaði. Leikjaiðnaðurinn hefur óumdeilanlega skapað mörg störf hér á landi og því full ástæða til að fjalla ögn nánar um það sem gerðist á þeim vettvangi á þessum áratug.

Í kringum árið 2009 voru leikjafyrirtæki innan Samtaka íslensks leikjaiðnaðar með samtals 575 starfsmenn innan sinna vébanda og þar af 311[11] á Íslandi, en alls störfuðu tæplega 2700 manns við hugbúnaðargerð og ráðgjöf á Íslandi árið 2008 og hafði þá fækkað ögn frá árinu 2007.[12] Ætla má að meira en einn af hverjum tíu í hugbúnaðariðnaðinum hafi starfað hjá leikjafyrirtækjum.

Þessi þróun varð ekki til úr engu, markvisst var unnið að því að koma leikjafyrirtækjum á laggirnar og efla þau, hlúa að sprotafyrirtækjum og ýta undir nýsköpun í leikjum. Stundum bar þetta árangur, ekki síst í kjölfar efnahagskreppunnar þegar margir litu á nýsköpun í hugbúnaðargerð sem góða aðferð til að vinna gegn afleiðingum bankahrunsins.

En á þessum markaði er einnig gríðarleg samkeppni. Stefán Hrafnkelsson hjá Betware sagði í viðtali við Frjálsa verslun 2011 að um tíu stór fyrirtæki bitust um markaðinn við gerð hugbúnaðar fyrir leikjafyrirtæki og mikið væri um uppkaup á keppinautunum.[13]

Tölvuleikjamarkaðurinn er stór í sniðum á alþjóðlegan mælikvarða, mun stærri en kvikmyndaiðnaðurinn. Stærstu frumsýningar á vinsælum tölvuleikjum hala inn mun meira fé en stærstu frumsýningar vinsælla kvikmynda. Það er því ekki að furða að sífellt fleiri sæki í að mennta sig á þessu sviði og Háskólinn í Reykjavík er til dæmis farinn að bjóða upp á tölvuleikjalínu í kennslu sinni í tölvunarfræði.[14]

Áframhald og nýjungar hjá CCP – 230.000 EVE Online-áskrifendur á nokkrum árum

Eftir að fjölþátttakendaleikurinn EVE Online hafði náð umtalsverðri útbreiðslu á leikjamarkaði víða um heim var það járn hamrað vel af hálfu framleiðandans CCP, enda hefur leikurinn haldið velli vel á annan áratug. Einnig var farið að huga að nýjum leikjum. Árið 2008 voru áskrifendur EVE Online 230.000 um allan heim og starfsmenn CCP voru 340.[15] Flestir urðu starfsmennirnir 660 árið 2011 í nokkrum löndum en flestir þó á Íslandi. Árin þar á eftir fækkaði þeim talsvert þar sem ákveðið var að hætta við einn leikinn, World of Darkness, sem hafði verið í vinnslu í sjö ár, vegna dræmra undirtekta. „Í lok ársins 2013 voru þrumuský á lofti,“ eins og Hilmar Veigar framkvæmdastjóri CCP orðar það. Fyrirtækið stóð þó af sér það áfall en fækkaði bæði starfsmönnum og starfsstöðvum sínum erlendis. EVE Online hélt áfram að vera helsta tekjulind fyrirtækisins en aðrir leikir hafa verið þróaðir og fengið ágætar viðtökur.[16]

fanfest2
Frá Fanfest CCP árið 2004. Aðalsteinn Rúnar Óttarsson (kynnir), Kjartan Pierre Emilsson, Reynir Harðarson, Hilmar Veigar Pétursson, Torfi Frans Ólafsson og Nathan Richardsson.

Kringum leikinn EVE Online hafa allt frá fyrsta starfsári verið haldnar hátíðir erlendis og á Íslandi, Fanfest, fyrir þátttakendur alls staðar að úr heiminum, og hafa þær oft verið mjög fjölmennar.

Fræðslu- og leikjaefni fyrir börn og fullorðna

Snemma var farið að huga að því að nýta tölvur, internet, margmiðlunartækni og aðra þá tækni sem fylgdi tölvuöld til að fræða börn jafnt sem fullorðna. Nokkur dæmi er vert að taka.

Árið 2009 gerði nemandi við Háskóla Íslands, Jóna Rún Gísladóttir, athugun á námsleikjum í leikskólum og fjallaði einn kaflinn um tölvuleiki. Hún benti meðal annars á Krakkasíðu Námsgagnastofnunar og að þeir leikir sem þar var bent á væru sérstaklega framleiddir fyrir skóla á Íslandi. Þeirra á meðal voru Orðakistur Krillu, sem þjálfa nemendur í lestri og að raða orðum í stafrófsröð og lesa rím. Einnig voru þar minnisleikur, stafaleikir og stærðfræðileikir.[17]

Einkaaðilar hafa sótt á þennan markað. Íris Andrésdóttir hjá Gogogic velti því fyrir sér hvernig hægt væri að nýta tölvu- og símatækni á uppbyggilegan hátt fyrir börn. Hún var útivinnandi móðir en jafnframt menntuð í tölvunarfræði og uppeldis- og menntunarfræði: „Í þessum stafræna heimi er „Hvaða leiki get ég leyft barninu mína að spila?“ spurning sem allir foreldrar þurfa að svara“. Hún ákvað að svara því með því að þróa í vinnu sinni leik sem væri einfaldur og örvaði skilningarvitin, Symbol6 Redux, en þessi leikur var framleiddur fyrir iPhone, iTouch og iPad.[18]

Margar metnaðarfullar tilraunir hafa verið gerðar á leikjamarkaðnum á Íslandi. MindGames er eitt dæmið um slíka nýsköpun, en það var eitt af fyrstu fyrirtækjum á alþjóðavísu sem hönnuðu leiki sem byggja á því að virkja heilabylgjur notenda. Tilgangur MindGames var að gera fólki kleift að þjálfa sig í að stjórna eigin streitu og einbeitingu. Leikjunum var stýrt beint með einbeitingu og slökun leikandans, gegnum heilabylgjutól sem voru til á neytendamarkaði.

ToMfaces MindGames
MindGames: Leikmaðurinn hleður upp mynd af einhverjum í lífi sínu sem hefur truflandi áhrif á hann/hana. Tekur upp setningu sem tengist viðkomandi, til dæmis: Þú ert ekki nógu góð(ur). Andlitið og röddin sem geta verið reiðileg í fyrstu breytast eftir því sem leikmaðurinn slakar á, andlitsdrættir mildast og röddin verður lágstemmdari. Hönnun frá Ragnari Má Nikulássyni og Kötlu Rós Völudóttur.

MindGames varð fyrsta fyrirtækið í heiminum til að selja slíka tölvuleiki fyrir iOS, en framleiddi í heildina þrjá leiki fyrir það stýrikerfi og einnig fyrsta fjölspilunartölvuleikinn á Facebook sem stjórnað er með hugaraflinu (í lokaðri beta-útgáfu). Þetta var einnig tilraun til þess að setja á almennan markað dæmi um svokallaða „alvarlega leiki“, („serious games“) – tegund af tölvuleikjum þar sem leikendur öðlast þekkingu eða getu sem nýtist þeim í daglegu lífi við það eitt að spila.[19]

Heimsmenningarhatid MindGames
Frá heimsdegi barna í Gerðubergi 2012. Barn að leika leikinn 28 Spoons Later, leik frá MindGames. Leikmaðurinn á að einbeita sér til að beygja skeiðar til þess að forðast að vera étinn af uppvakningi. Ljósmyndari: Hannes Högni Vilhjálmsson.

Tölvuleikurinn Maximus Musicus, sem íslenska tölvuleikjafyrirtækið Fancy Pants Global þróaði fyrir iPhone, er gott dæmi um leik sem sameinar fræðslu og skemmtun.[20] Hann var þróaður eftir karakter úr barnabókum eftir Hallfríði Ólafsdóttur. Þegar leikurinn kom út var honum og tilgangi hans lýst svo: „Markmiðið með Maximúsinni er að kynna heim klassískrar tónlistar fyrir börnum.“ Kynningin á þessum heimi sígildrar tónlistar var á forsendum barnanna og var á þennan hátt: „Í leiknum fá krakkar að kynnast hljóðfærunum Xylophone, hörpu, píanó og ásláttarhljóðfærum í litlum leikjum ásamt púsluspili, leyniboxi og draumaleik. Leikirnir eru alls 7 í þessari útgáfu.“

Margir tölvuleikir sem náð hafa vinsældum eiga sér hliðstæðu í öðrum miðlum, leikhúsi, bókum eða kvikmyndum, eða öfugt. Það er hliðstætt því sem gerist í eldri miðlum þar sem bók, kvikmynd og sjónvarpsþættir voru algeng röð framleiðslu, en í kringum tölvuleikina er röðin engan veginn skýr.

Framhald vaxtar Betware – þeir fiska sem róa

Áratugurinn 2005–2014 var tími áframhaldandi vaxtar hjá Betware. Ýmis fyrirtæki sóttust eftir því að Betware sameinuðust þeim, á meðan Betware var tiltölulega lítið fyrirtæki, en Stefán Hrafnkelsson framkvæmdastjóri svaraði þeim kurteislega að á meðan fyrirtækið væri með vöxt upp á 100% á ári væri miklu betra að halda áfram á sömu braut. Hann uppskar lítinn fögnuð og í einu tilviki hótanir um að fyrirtækið yrði knésett og ætti enga möguleika á að lifa af.[22] Fyrirtækið hélt sjó og það má segja að það hafi gengið eftir að starfa með því hugarfari sem Stefán lýsti í fyrirlestri á UT-deginum 2010: Þeir fiska sem róa.[23] Fyrirtækið hélt því áfram óbreyttri en vaxandi starfsemi og fleiri viðskiptavinir bættust í hópinn. Þeirra á meðal var stór aðili á spænskum leikjamarkaði, Cirsa, og einnig var mikilvægur samningur Betware um samvinnu við fyrirtækið Microgaming.[24] 

Árið 2013 var Betware selt til austurrísku fyrirtækjasamsteypunnar Novomatic en þá voru starfsmenn hér á landi orðnir vel yfir hundrað talsins og starfsemin hér hefur haldið áfram með svipuðu sniði eftir kaupin.

Plain Vanilla og flaggskipið QuizUp

Fyrsta þekkta afurð leikjafyrirtækisins Plain Vanilla var forritið (appið) Moogies fyrir iPhone og iPad. Það komst á forsíðu netverslunar Apple og gerði það gott um hríð en þegar það hvarf af forsíðunni þá dróst salan saman. Árið 2012 voru starfsmenn Plain Vanilla sjö.[25] The Moogies var ætlaður fyrir börn á aldrinum 2–6 ára.

„Við hjá Plain Vanilla eru mjög spennt að sjá hvernig heimurinn tekur á móti The Moogies,“ segir Þorsteinn Baldur Friðriksson framkvæmdastjóri Plain Vanilla. „Apple App Store markaðurinn er gríðarlega stór og samkeppnin er mjög hörð. Við trúum því hinsvegar að The Moogies skari fram úr í flokki tölvuleikja fyrir börn og vonumst því eftir að fá góðar móttökur.“ Á markaðnum skipta einkunnir notenda miklu máli og því viljum við hvetja Íslendinga sem prófa leikinn og hafa gaman af til þess að gefa leiknum einkunn og jafnvel umsögn.“[26]

Moogies gekk ekki sem skyldi og því var farið út í þróun á nýjum leik. Það var svo árið 2012 sem flaggskipið QuizUp kom á markað. Erlendir fjárfestar komu inn í fyrirtækið og þróun leiksins var haldið áfram af fullum krafti og var svo enn þegar sögu þessari lýkur, árið 2014.[27]

Féð verður nýtt til markaðssóknar og frekari þróunar QuizUp, sem er hugbúnaðargrunnur fyrir gerð spurningaleikja fyrir snjallsíma og önnur smátæki.

Með QuizUp geta notendur snjallsíma og tækja sem nota iOS og Android stýrikerfin mæst og keppt sín á milli í spurningarleikjum sem tengjast afmörkuðu áhugasviði, óháð tæki eða staðsetningu í heiminum. Fyrirtækið hefur gefið út fjóra leiki sem byggja á grunninum, þ.á.m. Math QuizUp og Twilight QuizUp, sem gerður var í samstarfi við framleiðendur Twilight kvikmyndanna. […]

Frá því að fyrstu QuizUp leikirnir komu út á síðasta ári hefur fjöldi notenda farið fram úr björtustu vonum og skráðu um milljón nýir notendur sig á síðasta ársfjórðungi.

„Eftir að við gáfum út fyrstu QuizUp leikina á síðasta ári sáum við hversu ótrúlega sterkum böndum fólk binst leikjunum og ekki síður öðrum notendum. Við áttuðum okkur á að hér væri tækifæri til að skapa algjörlega nýjan samskiptavettvang sem við höfum hug á að þróa áfram,“ segir Þorsteinn Friðriksson, stofnandi og forstjóri Plain Vanilla.

„QuizUp er vettvangur þar sem fólk sem deilir sömu áhugamálum getur kynnst og átt samskipti hvar sem það er í heiminum.“[28]

Gogogic – við reyndum

Fyrirtækið Gogogic var sett á laggirnar vorið 2006. Upphaflega voru starfsmenn aðeins tveir en þremur árum síðar voru þeir orðnir sextán og starfsemin komin í gott húsnæði. Fyrirtækið hélt áfram að sinna tilfallandi vinnu meðfram því að þróa eigin vörur og stefnan sett á leikjagerð. Auglýsingaleikir voru hluti af seldri þjónustu en tengdust jafnframt því sem fyrirtækið vildi einbeita sér að. Þótt ýmsir fjárfestar telji þau fyrirtæki sem einbeita sér að þróun áhugaverðari en þau sem vinna meðfram eða að miklu leyti í öðrum verkefnum, þá eru fleiri hliðar á því máli í tilviki Gogogic eins og fram kom í umfjöllun um fyrirtækið í Tölvumálum 2009:

Sú stefna, að sinna vinnu fyrir aðra meðfram þróun, hefur agað félagið mikið. Það þurfti strax að koma sér upp grunnferlum, læra að skila af sér vinnu til notenda og halda utan um verkefni frá byrjun til enda. Þetta, ásamt því að stofnendur félagsins ákváðu snemma að stofna ekki til langtíma skulda, varð sennilega til þess að fyrirtækið gat staðið af sér versta storminn í kjölfar þess sem gerðist í íslenska viðskiptalífinu haustið 2008. Þó varð félagið fyrir talsverðum búsifjum vegna samdráttar í útseldri vinnu en aginn og fjárhagsleg seigla skilaði af sér Kreppuspilinu, sem gefið var út í desember þetta sama ár.[29]

Fyrsti stóri leikur fyrirtækisins var Vikings of Thule. Þegar mest var spiluðu 60 til 70 þúsund manns leiki frá fyrirtækinu í hverjum mánuði. Haustið 2013 var engu að síður ákveðið að hætta starfsemi Gogogic. Jónas Björgvin Antonsson lýsti löngum aðdraganda að þessari ákvörðun í viðtali við Vísi 19. september það ár:

„Flestir ráðlögðu okkur frá því að stofna til rekstrar á þessum tíma þegar uppgangurinn var hvað mestur. Og ég er ekki viss um að við hefðum hætt okkur út í þetta ef við hefðum vitað að tveimur árum síðar værum við staddir með lítið sprotafyrirtæki í brjáluðum bransa í algjöru efnahagshruni með gjaldeyrishöftum,“ segir hann.

Hann segir að það hafi fyrst og fremst verið ástríða sem hafi drifið fyrirtækið áfram og afkoma þess hafi verið með ágætum á árunum fyrir hrun. „Við reyndum þetta en þetta fór ekki eins og við vonuðumst til, þannig er lífið bara stundum og þá reynir maður bara aftur.“[30]

Margmiðlun í ferðaþjónustu

Margmiðlun hefur haldið innreið sína í ferðaþjónustu og á hvers kyns söfnum. Gerbreytt mynd blasir við gestum safna, unnt er að upplifa söfn og ferðamannastaði með nýjum hætti með margmiðlunartæki og sífellt fleiri sjá viðskiptamöguleika í því að bjóða ferðalöngum upp á sérstaka upplifun með hjálp tölvutækninnar. Þarna má nefna tæknisafnið að Skógum og Eldheima í Vestmannaeyjum svo dæmi séu tekin. Fyrirtækin Gagarín og Locatify eru meðal þeirra sem haslað hafa sér völl á þessu sviði með einhverjum hætti.[31]

Hver voru áhrif bankahrunsins á Íslandi á upplýsingatækni?

Þegar litið er á áhrif bankahrunsins á sögu upplýsingatækni er útilokað að draga upp svarthvíta mynd af því sem gerðist. Nokkur atriði koma upp í umræðum oftar en önnur: Þegar fyrirtæki, stofnanir og almenningur þurftu að spara í þrengingum var auðvelt að slá á frest kaupum á tölvubúnaði, bæði vélbúnaði og hugbúnaði. Hins vegar varð skyndilega stóraukið framboð af vel menntuðu fólki í hugbúnaðargerð, þar sem bankarnir höfðu sogað til sín mikið vinnuafl en sögðu nú upp stórum hluta starfsfólks síns. Bankarnir höfðu sprengt upp laun hugbúnaðarfólks, jafnvel í enn ríkari mæli en netbólan um árþúsundamótin, og þetta gekk að einhverju leyti til baka. Loks skipti það máli hvort fyrirtækin voru á heimamarkaði eða alþjóðlegum markaði. Gjaldeyrishöftin sem sett voru á höfðu áhrif, til dæmis lög um skilaskyldu á gjaldeyri. Þau komu einkum við fyrirtæki sem voru mest á erlendum markaði. Áhrif haftanna voru bæði mikil og flókin, bæði á þau fyrirtæki sem voru háð aðföngum frá útlöndum og einnig á þau sem seldu vörur sínar erlendis. Breytingar á gengi höfðu líka áhrif. Hin huglægu áhrif, traustið sem viðskiptavinir erlendis höfðu á vöru frá landi þar sem bankakerfið hafði hrunið, voru eitt af því sem sumir stjórnendur fyrirtækja fundu fyrir.[32]

Sala hugbúnaðar og vélbúnaðar hrynur

Innflutningur vélbúnaðar fyrstu misserin eftir hrun stöðvaðist nánast. Fyrirtæki og einstaklingar endurnýjuðu ekki hjá sér tölvubúnað á þessu tímabili. Eitt af því fáa sem hélt fyrirtækjunum á floti var sala á þjónustu.[33] Í ársskýrslum stórra fyrirtækja í hugbúnaðargerð og vélbúnaðarsölu mátti glöggt sjá að aðstæður voru erfiðar. Í ársskýrslu Nýherja fyrir árið 2009 segir meðal annars um það ár og er eflaust dæmigert fyrir flest fyrirtæki á þessu sviði:

Aðstæður á markaði einkenndust af miklum samdrætti í eftirspurn vegna minni fjárfestinga en áður í tæknibúnaði og uppsetningu hugbúnaðarkerfa. Vörusala dróst saman um tugi prósenta, reiknað í erlendri mynt og samhliða því minnkuðu verkefni tæknimanna og sérfræðinga við uppsetningu á tæknibúnaði og innleiðingu á tengdum hugbúnaði. Þrengingar í íslensku atvinnulífi valda því að fjárfesting fyrirtækja í nýjum hugbúnaðarleyfum og uppsetningu hugbúnaðarkerfa hefur verið í lágmarki, auk þess sem mikill samdráttur er í verkefnum og vinnuráðgjöf sérfræðinga í því sviði.[34]

Jákvæðu áhrifin á upplýsingatækni

Sveiflurnar í framboði á hugbúnaðarfólki á Íslandi hafa oft orðið snöggar, en þó sjaldan eins og eftir efnahagshrunið árið 2008. Þá var Hjálmar Gíslason að hugleiða að byggja upp þróunarstarf fyrirtækis síns, DataMarket, í Úkraínu, þar sem nánast útilokað var að fá þann fjölda hæfs íslensks hugbúnaðarfólks til starfa sem hann sóttist eftir. Í kjölfar hrunsins urðu miklar uppsagnir í bönkunum og skyndilega var talsverður fjöldi reynslumikils fólks á lausu og tilbúið til starfa annars staðar í hugbúnaðargeiranum. Af starfsemi DataMarket í Úkraínu varð aldrei[35] og ekki er ósennilegt að viðlíka hafi átt sér stað annars staðar á íslenska markaðnum.

Arnheiður Guðmundsdóttir framkvæmdastjóri Ský sér þessa þróun í víðu samhengi er hún lítur til baka með viðskiptablaði Morgunblaðsins árið 2011 í viðtali sem bar yfirskriftina „UT-geirinn styrktist við bankahrunið“:

„Upp úr kreppuárinu 2008 sjáum við […] spretta fjölda sprotafyrirtækja sem einbeita sér að hugbúnaði fyrir snjallsíma.“

Arnheiður segir þróunina árið 2008 hafa verið athygliverða fyrir margra hluta sakir. Margir hafi átt von á því versta en raunin hafi orðið sú að upplýsingatæknigeirinn styrktist ef eitthvað er. Hluta skýringarinnar segir Arnheiður að sé að leita í því að samkeppni við bankana um hæfileikafólk hafi minnkað. „Og þegar kreppa skellur á fer fólk einfaldlega að reyna að bjarga sér og finna upp eitthvað nýtt,“ segir hún.[36]

Vefiðnaðurinn og vefsöfnun

Á nýrri öld fór hugbúnaður að færast í auknum mæli yfir á vefinn. Það var því engin tilviljun að SVEF, Samtök vefiðnaðarins, fagsamtök fólks í vefþróun, voru stofnuð í desember árið 2005 og tóku þá meðal annars við því hlutverki að veita árleg vefverðlaun, sem veitt hafa verið frá árinu 2000. Fyrir var faghópur um árangursríka vefstjórnun innan Ský, sem stofnaður var árið 2004.

Um hlutverk samtakanna segir á vefsíðu þeirra:

Samtök vefiðnaðarins (SVEF) eru fagsamtök þeirra er starfa að vefmálum á Íslandi. Samtökin hafa það að markmiði að miðla þekkingu og efla fagleg vinnubrögð í greininni, vera samræðuvettvangur félagsmanna og andlit stéttarinnar út á við.

SVEF sér árlega um framkvæmd Vefverðlaunanna, en fyrsta verðlaunaafhendingin var haldin árið 2000. Félagið stendur árlega fyrir ráðstefnunni IceWeb, sem er metnaðarfull alþjóðleg ráðstefna um vefmál, auk fjölda smærri fyrirlestra, umræðufunda og mannfagnaða fyrir félagsmenn.

Félagar í SVEF eru um þrjú hundruð og meðal þeirra er fagfólk á sviði upplýsingatækni svo sem forritarar, prófarar og vefarar, ásamt markaðsfólki, stjórnendum og hönnuðum.

Ragnheiður H. Magnúsdóttir hjá Hugsmiðjunni, sem var formaður SVEF um skeið (2010–2014), segir að upphaflega hafi samtökin einkum verið virk grasrótarsamtök fólks með þekkingu á vefmálum. Hist hafi verið og spjallað saman á bjórkvöldum þar sem tveir eða þrír sáu um að fræða hina um ýmislegt sem gagnlegt var í vefmálum. Þörfin hafi verið knýjandi því litla hefðbundna menntun hafi verið hægt að sækja sér í viðmótsforritun á þessum tíma. Það hafi hins vegar lagast mjög á árunum eftir 2010 þegar ljóst var að ekki hafi verið hægt endalaust að útskrifa bara bakendaforritara úr íslenskum skólum.[37]

Vefverðlaun mæla árangur

Vefverðlaunin eru veitt í mörgum flokkum og að miklu að keppa. Þau eru því mikið aðhald fyrir fyrirtækin, jafnt þau stóru sem hin smærri, sem eiga góða möguleika í sumum flokkunum og hafa unnið til verðlauna sem tvímælalaust hafa komið þeim betur á kortið. Verðlaunin eru líka ágæt leið til að mæla árangur fyrirtækjanna frá ári til árs.[38]

Þrátt fyrir mikla samkeppni milli fyrirtækja í vefiðnaðinum er jafnframt mikið samstarf með þeim og fólk innan greinarinnar hefur verið örlátt á að miðla þekkingu sinni til annarra í sama fagi. Þetta hefur gert íslenskan vefiðnað sterkari en ella að mati Ragnheiðar H. Magnúsdóttur hjá Hugsmiðjunni.[39] 

Vefforritarar verða eftirsóttari

Flestir þeir sem starfa við hugbúnaðargerð eru sammála um að áherslan í hugbúnaðargerð hefur færst mjög mikið yfir á vefinn frá því sem áður var. Framboð á öppum, forritum fyrir símtæki og spjaldtölvur, er orðin allsráðandi en þau voru tiltölulega fátíð í hugbúnaðargerð fyrr en snjallsímarnir og spjaldtölvurnar komu til sögunnar.

Sigrún Eva Ármannsdóttir, forstöðumaður veflausnasviðs hjá Advania, hefur lengi fylgst með þróun vefmála og verið stjórnandi í fyrirtækjum sem einkum hafa verið á því sviði tölvutækni. Hún telur að mikil umskipti hafi orðið á viðhorfi til hugbúnaðarlausna á vefnum, ekki síst meðal tölvunarfræðinga, frá því kringum 2010. „Þegar maður var að ráða fólk til starfa í vefforritun um 2010 var ekki auðvelt að finna fólk með menntun á sviði tölvunarfræði, sem kunni að forrita fyrir vef. Þetta hefur breyst algjörlega, nú leggja bæði Háskóli Íslands og Háskólinn í Reykjavík, þar sem ég hef verið að kenna, talsverða áherslu á vefforritun.“ Og hún sér fleiri breytingar: „Það sem hefur einnig breyst er að hugbúnaðarsvið bankanna eru farin að sækja í þessa þekkingu, en það gerðu þau ekki áður nema í tengslum við markaðsdeildir, sem höfðu vefsíður bankanna á sínum snærum. Lengi vel var gat í mörgum hugbúnaðardeildum hvað varðaði vefþekkingu.“ Sigrún Eva segir að hugsa þurfi högun upp á nýtt: „Flest er hægt að nálgast gegnum nettengingu, venjuleg notendaforrit á borð við Excel og Word til dæmis. JavaScript er orðin mikilvæg þekking en það brýtur hefðbundna þriggja laga hönnun.“[40] Nokkuð vanti hins vegar upp á að kaupendur hugbúnaðar geri sér grein fyrir því að það getur til að mynda verið alveg jafndýrt að setja upp vefverslun eins og venjulega búð.

Það þarf starfsfólk til að setja búðina upp, stilla upp vörum og sinna þeim. Öll bisnesslógík þarf að vera hin sama og í venjulegri búð. Það þarf að hafa bókhaldskerfi fyrir vefverslunina og sinna útstillingum og rétt eins og venjuleg búð þarf á kassakerfi að halda þá þarf sams konar afgreiðslukerfi að vera til staðar á vefverslun. [41]

Að mati Sigrúnar Evu voru stærstu tímamótin um árþúsundaskiptin þegar aðgengið að netinu var orðið almennt og tæknin hætt að vera fyrirstaða. Hún telur einnig að kringum árið 2011 hafi orðið önnur mikilvæg umskipti.

Mantran mín er sú að það hafi orðið ákveðin umskipti þá, þá var eins og allt breyttist, snjallsímarnir voru orðnir mjög öflugir og notendurnir búnir að læra á rándýru símana sína. Skyndilega var fólk komið með tölvuna sína í vasann. Og þá var upplýsingatæknigeirinn ekki alveg tilbúinn. Það tekur sinn tíma að þjálfa fólk upp í nýju umhverfi.

Það hafa orðið svo mikil umskipti, núna er hægt að vera staddur í búð, taka mynd á símann, senda hana gegnum Wi-Fi-tengingu eða 4G og spyrja fólkið heima: Hvernig líst þér á?[42]

Sigrún Eva er sannfærð um að framhald verði á yfirstandandi byltingu, fræðilega séð hafi gagnaflutningsgeta verið grundvöllur þessara umbreytinga, en afleiðingin sé verulega breytt notendahegðun. Nú sé hægt að gera allt gegnum netið, þjónustan bjóði upp á allt frá geymslu á gögnum í skýinu, í stöðluðum lausnum eins og Dropbox eða allt öðrum, til þess að sækja um fæðingarvottorð eða fara í bankann, og svo sé hægt að versla og bera sama verð. „Window-shopping hefur fengið allt aðra merkingu en áður, fólk tekur gluggarúntinn núna bara á símanum sínum.“[43]

Ragnheiður hjá Hugsmiðjunni er ánægð með að Háskólinn í Reykjavík bjóði nú upp á nám í vefforritun. „Ég held það sé kominn tími á það almennt í hugbúnaðariðnaðinum að fá fleiri tegundir af fólki til starfa, konur og karla, einstaklinga með ólíkar áherslur. Það er ef til vill annað fólk sem sækir í vefforritun en hefðbundna bakendaforritun og það sem hefur verið vinsælast til þessa. Þetta er líka spurning um ímynd fagsins. Nördaímyndin með þykku gleraugun hefur verið sterk, en kannski fer fagið að laða að sér hipsterana líka.“[44] Ari Kristinn Jónsson rektor HR er sammála því að vefforritun sé góð viðbót við valkosti í náminu í HR en segir þó að það sé mjög krefjandi að kenna fólki að þróa hugbúnað í vefumhverfi og það krefjist ekki síður góðs grunns í grunnatriðum tölvunarfræði, forritun, gagnameðhöndlun og slíku en aðrar leiðir í tölvunarfræðinámi. Þetta nám þurfi því að þróa enn frekar.[45]

Á framhaldsskólastigi er það einkum Tækniskólinn sem hefur boðið upp á nám sem tengist vefhönnun og árið 2014 var farið að undirbúa nýtt nám á vegum skólans en þá var unnið að því að bjóða upp á diplómanám á vegum skólans í vefþróun.

Vefumsjónarkerfi – hröð þróun á vefnum

Vefumsýslukerfi eða vefumsjónarkerfi (CMS – content management system) fóru að koma á markað hér á landi í þeirri mynd sem við þekkjum upp úr árþúsundamótum. Um 2005 höfðu þau náð verulegri útbreiðslu á Íslandi og tvö kerfi sem enn eru mjög útbreidd fyrir stærri viðskiptavini voru þá komin á markað, Eplica frá Hugsmiðjunni og LiSA frá INNN (síðar Eskli og Advania). Smærri fyrirtæki og jafnvel einyrkjar sjá hins vegar um þarfir þeirra sem þurfa einfaldari og umfangsminni vefi og hefur verið nokkuð mikil sátt í greininni um þetta fyrirkomulag. Nokkur fyrirtæki hafa einnig sinnt flóknari lausnum í vefumsýslu og oft með nokkurri sérhæfingu.

Stutta lýsingu á vefumsjónarkerfi má lesa í ritinu Bókin um vefinn eftir Sigurjón Ólafsson. Hann segir um vefumsjónarkerfi að þau séu:

[…] nauðsynlegt verkfæri fyrir alla vefstjóra. Kerfin gera honum auðvelt að vinna við vef án þess að hafa djúpa tækniþekkingu. Þau gera kleift að vinna með texta, setja inn greinar, fréttir skjöl og myndir. Í mörgum þeirra er boðið upp á stýringar á réttindum notenda sem og stillingar fyrir vefþjóna og leitarvélar svo fátt eitt sé nefnt.

Sá fyrirvari er þó settur að ekkert vefumsjónarkerfi er það fullkomið að engin þörf sé á lágmarksþekkingu á HTML og tækni vefsins.[46]

Vefumsjónarkerfin hafa gengið í gegnum svipuð stig þróunar og önnur fyrirtæki á hugbúnaðarsviði. Sigrún Guðjónsdóttir, sem kom til starfa hjá INNN snemma á fyrsta áratug 21. aldar, mætti til leiks með viðskiptaáætlun, sem hún vann að í átakinu FrumkvöðlaAuði. Hún lýsir fyrstu árunum hjá INNN sem kaótískum tímum, þar sem fólk var sett í sölumennsku og verkefnastjórnun án mikils fyrirvara. Forritarar unnu mestalla sína vinnu hjá viðskiptavinum úti í bæ. Hún reyndi sitt besta til að koma aðeins meiri böndum á vinnufyrirkomulagið þegar hún fékk tækifæri til þess, en hún var framkvæmdastjóri INNN í nokkur ár um miðbik fyrsta áratugar aldarinnar.[47] Þróun vörunnar, LiSA, gekk þrátt fyrir allt vel og varð aðalvara Eskils þegar fyrirtækin sameinuðust og hélt síðan áfram inn í Advania.

Ókeypis stöðluð alþjóðleg vefumsýslukerfi á borð við Joomla, Drupal og WordPress hafa í seinni tíð orðið útbreidd en íslensku vefumsýslukerfin hafa í æ ríkari mæli verið notuð í flóknari og stærri vefi, bæði vefverslanir og fyrir stærstu einka- og opinberu aðilana. Þá hefur fjöldi smærri aðila sinnt vefsmíðum og vefhönnun og sumir þróað kerfi kringum sína hönnun en aðrir boðið upp á aðstoð við að nýta ókeypis, stöðluð vefumsýslukerfi.

Á UT-vefnum er fjallað um helstu þarfir sem góð vefumsýslukerfi þurfa að uppfylla, viðmiðin eru fyrir opinber fyrirtæki og stofnanir. Þessi viðmið eru unnin út frá þarfagreiningu, aðgengismálum, notenda- og öryggissjónarmiðum.[48]

Það hefur breytt nokkuð þróun vefumhverfis hve mikill hraði er í allri þróun á vefnum. Vafrar breytast í hverjum mánuði og það þarf að hafa sig allan við að halda í við þessa þróun. Sumir hafa brugðið á það ráð að gefa út fleiri og smærri uppfærslur á vefumsýslukerfum en þörf var á fyrstu árin[49] sem þau voru á markaði hér á landi og er sú þróun alþjóðleg. Þetta krefst líka aukinnar teymisvinnu því möguleikar vefumsjónarkerfanna verða sífellt fjölbreyttari og alls konar nýrri þekkingu þarf að miðla.[50]

Vefsöfnun – að efnið á vefnum týnist ekki um aldur og ævi

Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn hefur um árabil staðið fyrir því að safnað sé saman öllum íslenskum vefsíðum sem settar eru á veraldarvefinn. Haustið 1996 hófu þrír aðilar að safna vefsíðum til varðveislu, hver á sínum forsendum. Internet Archive safnaði vefsíðum frá öllum heiminum, Þjóðbókasafn Ástralíu safnaði veftímaritum gefnum út á ástralska vefnum og Þjóðbókasafn Svía safnaði öllum sænskum vefsíðum. Framtak Svía varð til þess að þjóðbókasöfn Norðurlanda hófu haustið 1997 samstarf um þróun forrita til að safna vefsíðum, leita í söfnunum og birta vefsíðurnar. Þetta gekk erfiðlega en lagði grunninn að því að Norðurlöndin urðu 2003 stofnaðilar að alheimssamtökum um söfnun og varðveislu veraldarvefsins (International Internet Preservation Consortium IIPC – www.netpreserve.org). Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn hefur alla tíð tekið mjög virkan þátt í samtökunum bæði hvað varðar tækniþróun og stjórnun.

Skylduskil til bókasafna breyttust er núverandi lög tóku gildi árið 2003, og gera ráð fyrir því að efni á vefsíðum lúti sömu skylduskilum og önnur útgáfa. Á vef safnsins er nánar fjallað um hvernig þetta er í framkvæmd:

Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn er þjóðbókasafn Íslendinga. Eitt meginhlutverk þjóðbókasafna er að safna til hins ýtrasta öllu efni sem út er gefið í viðkomandi landi, varðveita þetta efni til framtíðar og gera það aðgengilegt öllum sem vilja nota það til fróðleiks og rannsókna. […]

Skylduskil til Landsbókasafns ná yfir allt efni útgefið á pappír, örgögn og skyggnur, hljóðrit, stafrænt efni, efni útgefið á almennu tölvuneti og samsett efni. Skylduskil á rafrænu efni ná meðal annars yfir vefsíður, en safninu ber að safna þeim og varðveita á sama hátt og annað efni.[51]

Safnið stefnir að því að framkvæma árlega þrjár heildarsafnanir af öllum íslenska vefnum og er þá er tekið afrit af þjóðarléninu .is, en forrit eru undanskilin. Jafnhliða heildarsöfnunum er stöðugt safnað sérstökum völdum vefsíðum sem breytast ört. Helstu viðmið varðandi val á þessum vefjum eru að þeir geymi efni sem telst áhugavert í þjóðfélagslegri umræðu hér á landi, svo sem fréttaefni, stjórnmálaskrif, fregnir af menningaratburðum, tíðindi af landsbyggðinni og fleira. Þegar sérstakir merkisviðburðir eiga sér stað í þjóðfélaginu, til dæmis kosningar á landsvísu, er framkvæmd samfelld söfnun á lénum sem varða slíka viðburði, en söfnunin verður tímabundin. Til viðbótar íslenska vefnum er safnað efni sem varðar Ísland eða Íslendinga og er til á öðrum lénum en .is.[52]

Þorsteinn Hallgrímsson fyrrverandi aðstoðarlandsbókavörður hefur áhugaverða kenningu um það hvers vegna farið var að safna íslenskum vefsíðum með þeim hætti sem gert er. „Vefsöfnunin varð til út frá þessari áráttu bókasafnsfólks að missa ekki af neinu og sleppa engu. Það var mjög mikið af efni sem eingöngu var til á vefnum og þetta efni gat horfið, yrði ekki til um aldur og ævi.“ Hann telur að það hafi verið gæfa bókasafnanna á öllum Norðurlöndum að þar var framsækið fólk í forsvari, sem skildi tæknina, tölvunarfræðingar og annað tölvufólk sem vildi miðla því efni sem á boðstólum var.

Notendur geta leitað að eldri vefsíðum með því að fara inn á síðuna vefsafn.is og slá inn vefslóð ákveðinnar síðu. Þar er hægt að velja dagsetningu og sjá hvernig vefurinn leit út á þeim tíma. Þannig er tekið skjáskot af flestum vefjum á Íslandi og hægt að sjá hvernig tiltekinn vefur hefur þróast.

Í árslok 2014 var fjöldi íslenskra léna um 50.000 og vefsafnið um 60 terabæti að stærð. Þess ber að geta að þegar talað er um fjölda skjala í vefsafninu þá er átt við fjölda tilvika þar sem ákveðin slóð hefur verið heimsótt á ákveðnum tíma. Hafi sama slóðin verið heimsótt oft, sem oftast er, þá telst hver heimsókn vera sjálfstætt afrit. Venjuleg „vefsíða“ samanstendur yfirleitt af nokkrum fjölda slóða, þar sem myndir, stílsnið og fleira á síðunni hafa eigin slóðir. Þá er einnig um nokkurt magn „tæknilegra“ skjala í kerfinu, til dæmis uppflettingar á IP-tölum léna.

Tími sprota- og nýsköpunarfyrirtækjanna

Sprota- eða nýsköpunarfyrirtæki hafa verið hluti af íslenskri hugbúnaðarsögu nánast frá því hún hófst, í mismiklum mæli þó. Þá hefur hlutverk sumra þessara fyrirtækja breyst í áranna rás. Frumkvöðlafyrirtæki stofnað árið 1971 getur haft meiri einkenni nýsköpunarfyrirtækis ennþá árið 2005 heldur en nýstofnað fyrirtæki sem fæst ekki við neina nýsköpun. Dæmi er lýsing á stöðu stoðtækjafyrirtækisins Össurar frá árinu 2005. Um það leyti fór fram mikil nýsköpun á vegum fyrirtækisins en jafnframt var það að kaupa upp ýmis önnur fyrirtæki á sama sviði og var stórt og öflugt, þannig að umfang og eðli fyrirtækisins var ólíkt sprotafyrirtækjum. Engu að síður var fyrirtækið frumkvöðull í mikilli nýsköpun, bæði á hug- og vélbúnaðarsviði.[53] Marel er annað leiðandi fyrirtæki á Íslandi sem stóð fyrir mikilli nýsköpun í hug- og vélbúnaði án þess að tilheyra hug- eða vélbúnaðargeiranum. Í auglýsingu frá árinu 2011 segir: „Framsæknar tækja- og hugbúnaðarlausnir okkar byggja á hugviti, verkþekkingu og nánu samstarfi við matvælaiðnaðinn í meira en aldarfjórðung. Með stöðuga nýsköpun að leiðarljósi hefur Marel umbreyst úr sprotafyrirtæki í heimsleiðtoga á sínu sviði.“[54] Skilgreiningar hér lúta þessum fyrirvara.

Í umfjöllun um tvö hundruð áhugaverð sprotafyrirtæki á Íslandi í Frjálsri verslun sumarið 2009 er einmitt komið inn á þennan skilgreiningarvanda:

Listinn, sem var byggður á gagnagrunni Samtaka iðnaðarins og tilnefningum fjárfesta og ráðgjafa, vakti mikla athygli enda einskorðaðist umræðan um sprotafyrirtæki á Íslandi oftast um Össur, Marel og CCP. Þessi fyrirtæki hafa verið góðir fánaberar nýsköpunar og vaxtarfyrirtækja á Íslandi en geta varla talist til sprotafyrirtækja lengur. Þau eru vaxin upp úr þeim fasa.[55]

Það að hugbúnaðarfyrirtæki sé lítið og nýtt á markaðnum gerir það ekki sjálfkrafa að nýsköpunarfyrirtæki, að minnsta kosti ekki í augum fjárfesta, sem hafa augun opin fyrir slíkum fyrirtækjum. Þar getur skipt sköpum hvort fyrirtækin haldi skarpri sýn á þróun nýsköpunarhugbúnaðar og séu ekki að dreifa kröftum sínum um of í tilfallandi verkefni, sem hafa ekkert með þróun hugbúnaðarins að gera.[56]

Á lista Frjálsrar verslunar yfir hundrað áhugaverð sprotafyrirtæki sumarið 2008, rétt fyrir efnahagshrunið, er langstærsti einstaki hópur fyrirtækja á listanum hugbúnaðarfyrirtæki og mörg þeirra enn í rekstri, einhver reyndar undir nýju nafni.[57]

100sprotar
100 áhugaverðustu sprotafyrirtækin árið 2008 að mati tímaritsins Frjálsrar verslunar

Sprotar, englar og Gullegg

Fjármögnun sprotafyrirtækja hefur tekið breytingum og haustið 2008, nokkrum dögum fyrir bankahrunið, var nýr fjárfestingarsjóður, Frumtak, stofnaður og starfaði í óbreyttri mynd í rúm fjögur ár. Um svipað leyti var kynnt til sögunnar hugtakið „viðskiptaenglar“ í íslensku viðskiptalífi, en íslensk samtök þeirra, Iceland Angels, höfðu meðal annars verið til umfjöllunar í Viðskiptablaðinu í júní 2008:

Íslensku viðskiptaenglasamtökin Iceland Angels fagna komu Viðskiptasmiðjunnar. Viðskiptasmiðjan er hraðbraut nýrra fyrirtækja sem gefur [svo] frumkvöðlum kleift að stofna fyrirtæki, þróa það og prófa með aðstoð leiðbeinenda, ráðgjafa og ráðgjafarstjórna sem hafa mikla reynslu af rekstri sprotafyrirtækja og víðtæka viðskiptaþekkingu. […]

Í tilkynningu vegna þessa segir: „Það er gríðarlega mikilvægt að ný og öflugri fyrirtæki verði til á Íslandi. Íslenskir viðskiptaenglar fagna því að með tilkomu Viðskiptasmiðju Klaks og Háskólans í Reykjavík er hægt að auka fagmennsku á fyrstu skrefum fyrirtækja,“ segir talsmaður íslensku englasamtakanna, Dr. Eggert Claessen. Eggert bætir við að það er mikilvægt að „topp fólk komi að því að móta ný fyrirtæki og hjálpa til við virðissköpun. […]“

Íslensku englasamtökin Iceland Angels hófu starfsemi fyrr á árinu og eru nú sex sprotafyrirtæki í leit að fjármagni búin að skrá sig hjá samtökunum. …Uppbygging Iceland Angels er í höndum Klaks – Nýsköpunarmiðstöðvar atvinnulífsins.[58]

Í tímaritinu Tölvumálum 2009 er einnig ítarleg umfjöllun um sprotafyrirtæki. Júlía Pálmadóttir Sighvats segir þar meðal annars í grein sinni að nokkuð vel sé hlúð að nýsköpun á landinu um þær mundir: „Á Íslandi er margvíslegt stuðningsumhverfi fyrir nýsköpun og hægt er að sækja námskeið, fá ráðgjöf og handleiðslu sem og að sækja um styrki eða annars konar fjármögnun til framkvæmdar nýsköpunar.“ [59] Annar greinarhöfundur, Andri Heiðar Kristinsson, ber í sinni umfjöllun stuðningsumhverfið á Íslandi saman við hvað gerist á heimsmælikvarða. Hann vísar til ýmissa atriða, svo sem veitingar Gulleggsins í frumkvöðlakeppni Innovit:

Ef horft er til fremstu stuðningsumhverfa nýsköpunar í heiminum s.s. hjá MIT háskóla, Stanford, í Kísildalnum og víðar þá eiga þessi svæði það sameiginlegt að ekki er byggt á miðstýrðum stuðningi til fyrirtækja – heldur fjölbreyttum aðgerðum ólíkra aðila sem frumkvöðlarnir sjálfir sjá að miklu leyti um að móta. Það er því frábært að sjá umhverfið á Íslandi vera að fara í þessa átt, en undanfarið hafa sprottið upp fjölmargir mismunandi aðilar sem vinna að þessum málum. Má t.d. nefna Hugmyndaráðuneytið, Nýsköpun.org, Viðskiptasmiðjuna hjá Klakinu, Hugmyndahús HR og Listaháskólans, frumkvöðlasetur í gömlu bönkunum og svo mætti áfram telja. Þessum fjölbreytileika þarf að viðhalda og efla.[60]

Með grein Júlíu birtist mjög forvitnilegur listi um stuðningsumhverfið sem hún vísar til.

nyskopunarfyrirtaeki
Yfirlit yfir stuðning við sprotafyrirtæki í Tölvumálum 2009[61]

Reynslusögur fulltrúa sprotafyrirtækja eru ágæt heimild um það hvernig kerfið virkar í framkvæmd. Dæmi af slíkri reynslusögu er fyrirtæki sem spratt sem afurð í námi nemanda í Háskólanum í Reykjavík og hér er stutt saga um það ferli sem fjármögnunin gekk í gegnum:

Háskólinn í Reykjavík lagði til verkefnisins hvers kyns aðstöðu, búnað og sérfræðinga, en auk þess var rannsóknarverkefnið styrkt af Rannsóknarsjóði í fimm ár. Þá tók Tækniþróunarsjóður við og styrkti sprotafyrirtækið við vöruþróunina. Því til viðbótar hafa fengist ýmsir smærri styrkir frá Nýsköpunarsjóði, Rannsóknarnámssjóði og fleiri aðilum.

[…]

Sprotafyrirtækið Eff2 Technologies er gott dæmi um hvernig öflug háskóladeild, eins og tölvunarfræðideild HR, með aðgang að rannsóknarfé gegnum samkeppnissjóði, getur orðið uppspretta kraftmikilla og mikilvægra sprotafyrirtækja. Því miður er það samt svo að styrkjakerfið er hlutfallslega of lítið á Íslandi og því eru slík dæmi, eins og áður var sagt frá, alltof fá. Þrátt fyrir að Ísland leggi hlutfallslega mikið fé til rannsókna og þróunar á alþjóðavísu, samkvæmt opinberum tölum, fer aðeins lítill hluti þess fjár til samkeppnissjóða. […]

Þessi takmörkun á rannsóknarfé í samkeppnissjóðum hefur haft þrjár meginafleiðingar gegnum tíðina, sem allar eru alvarlegar fyrir nýsköpun og sprotafyrirtæki. Í fyrsta lagi eru of fáir styrkir veittir á ári hverju. … Í öðru lagi eru styrkirnir alltof smáir og ná yfir of skamman tíma.[62]

Listar yfir sprotafyrirtæki voru áfram fastur liður í umfjöllun Frjálsrar verslunar um nokkurra ára skeið kringum 2010 auk annarrar og mikillar umfjöllunar um sprotafyrirtæki í blaðinu. Það var í takt við það að orðið var í margra huga lausnarorð á tíma kreppu og það endurspeglast í forsíðugrein blaðsins sumarið 2009:

Í rannsókn á sprotafyrirtækjum, sem gerð var sumarið 2009, kemur fram að mikil gróska er í íslenska sprotaumhverfinu.

Á heildina litið virðist sem sprotafyrirtækjum vegni vel á Íslandi. Það tekur að jafnaði nýtt fyrirtæki fjögur til fimm ár að ná hagnaði frá því það er stofnað, samkvæmt rannsókninni. Þetta er eðlilegur tími miðað við erlendar rannsóknir.[63]

Árið 2011 var árleg umfjöllun Frjálsrar verslunar um sprotafyrirtæki á fjörutíu síðum. Enn eru hugbúnaðarfyrirtæki áberandi en breiddin í tegundum fyrirtækja er meiri en fyrr. Það ár var í fyrsta sinn stutt umsögn um fyrirtækin hvert fyrir sig um hvað geri þau áhugaverð. Ef litið er á upplýsingatækni og tengdar greinar má sjá athugasemdir á borð við þessar:

„Hátækni húðarinnar í brjálaðri útrás“ (Orf), „Þróar flottar veflausnir fyrir tónlistariðnaðinn“ (grapewire.com), „Grafík og gervigreind mótar ævintýraheim“ (katrin-olina.com), „Bestir í bestun á birgðum“ (AGS), „Eru að taka yfir heimilisbókhaldsmarkaðinn“ (Meniga), „Vilja gera gögn að uppfræðandi upplýsingum“ (DataMarket), „Uppáhaldsstaður ferðalanga sem vilja hoppa út í heim“ (Dohop), „Myndgreiningar sem gera lögregluna margfalt skilvirkari“ (Videntifier), „Skjalastjórnun á sterum“ (Gagnavarslan) og „Eru að gera vefinn gemsagóðan … á verulegri siglingu“ (Mobilitus).[64]

Á þessu ári, 2011, voru margir farnir að líta til baka til hrunsins og umfjöllun Frjálsrar verslunar er engin undantekning:

Fyrsta sprotablaðið var gefið út korter í bankakreppu. Hugmyndin var að það gæti markað nýja tíma þar sem þjóðin gæti þá ekki lengur stólað á að þverrandi auðlindir og að kaup- og sölusamningar gætu skapað hagsæld til lengri tíma. … Kjaftshögg kreppunnar virtist eitt augnablik hafa vakið þjóðina af værum blundi. Þrátt fyrir að pappírsauðurinn hefði þurrkast út á skömmum tíma var von, jafnvel vor, í loftinu. Svigrúm var fyrir nýja hugsun og aðferðafræði. … Þremur árum síðar hefur þjóðin sjaldan verið sundraðri. Það er engin sameiginleg uppbygging í gangi, … Óvissan er enn mikil og fáir taka áhættu. …

Í ljósi þess hve sorglegt er hvað hefði verið hægt að gera, og er enn hægt að gera, er aðdáunarvert að enn sé gróska í fyrirtækjasköpun á Íslandi. Enn er hægt að finna 100 flott sprotafyrirtæki. … Þörf er á meiri nýsköpun, frumkvöðla og ný og umbreytt fyrirtæki.[65]

Sprotafyrirtæki fengu aðstöðu víðar – viðskiptasetur Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, Torgið við Austurvöll, auglýsti eftir umsóknum eftir aðstöðu og fékk sjötíu slíkar sem voru kynntar snemma árið 2009 og þar var hugbúnaður og vefir áberandi.[66] Í maí sama ár var umfjöllun um ástæður þess að sprotar væru vænlegur kostur í kreppu:

Þrátt fyrir djúpa efnahagslægð hafa sprotafyrirtæki náð góðum árangri að undanförnu. Þar ræður mestu að ráðdeild einkenndi reksturinn í eignabólunni á undanförnum árum og skuldir reynast þeim ekki fjötur um fót nú, þegar verðmæti hafa gufað upp í stórum stíl.

Davíð Lúðvíksson, forstöðumaður stefnumótunar og nýsköpunar hjá Samtökum iðnaðarins (SI), segir sprotafyrirtæki hafa meiri möguleika til þess að blómstra nú en fyrir bankahrunið. „Það hafa einkum þrjú atriði staðið í vegi fyrir frekari sókn sprotafyrirtækja. Skortur á fjármagni, erfið samkeppnisstaða varðandi starfsfólk og erfið samkeppnisstaða vegna gengisskráningar. Tvö af þessum atriðum hafa stórlega lagast, þrátt fyrir erfiðleikana í efnahagslífinu. Eftir sem áður er aðgengi að fjármagni afleitt. En flest þessara fyrirtækja hafa lært að það borgar sig ekki að skuldsetja sig á meðan uppbyggingin stendur yfir. Þau eru flest í góðum málum, með stöðugar tekjur og eru að byggja upp flókna tækni, oft einkaleyfisvarða. Þetta skapar mikil tækifæri til framtíðar og það hafa mörg fyrirtæki verið að ná eftirtektarverðum árangri að undanförnu, þrátt fyrir heimskreppuna,“ segir Davíð.[67]

Nýsköpunarmiðstöðin setti upplýsingaveituna sprotar.is í loftið í október 2012. Þar var að finna yfirlit yfir þau fyrirtæki sem skilgreind eru sem sprotafyrirtæki. Á því ári voru þau 135 talsins og tekið fram að listinn væri ekki tæmandi. Þar er líka að finna skilgreiningu á sprotafyrirtækjum sem fá inni á síðunni: Að fyrirtækin séu lítil eða meðalstór, sem reyndar á við um flest íslensk fyrirtæki, en áskilið er að þau séu íslensk og starfi á íslenskri kennitölu. Fyrirtækin starfi í nýsköpun í einhverri mynd og séu vaxandi fyrirtæki í rannsóknum og þróun eða leiðandi tæknifyrirtæki í sinni grein. Þær greinar sem eiga heima á þessum vef, sprotar.is, falla í eftirtalda flokka:

  • Afþreying – leikjatækni
  • Byggingartækni
  • Efnistækni
  • Framleiðslutækni
  • Heilbrigðistækni
  • Líftækni
  • Menntatækni
  • Nanótækni
  • Orkutækni
  • Sjávarútvegstækni
  • Umhverfistækni
  • Upplýsingatækni

Eins og sjá má er nýsköpun víðar en í tölvugeiranum en þó má gera ráð fyrir því að flestir þessir flokkar nýti sér tölvutækni.[68]

Stóru fyrirtækin á upplýsingatæknisviði 2014

Auk fjölbreyttrar flóru sprotafyrirtækja eru allmörg öflug fyrirtæki á talsvert eldri grunni starfandi á Íslandi undir lok tímabilsins sem þessi fimmtíu ára saga upplýsingatækni spannar. Flest eiga þau bakgrunn í sameiningarferli, en þó eru til dæmi um annars konar fyrirtæki, svo sem þau sem hafa vaxið eftir að hafa verið klofin frá móðurfyrirtækjum.

Hér verður stiklað á því helsta um stærstu upplýsingatæknifyrirtæki landsins um 2014, með fleiri en sjötíu starfsmenn, og greint frá síðustu stóru sameiningu upplýsingatæknifyrirtækja á tímabilinu.

Nýherji eftir 2007

Nýherji varð til á grunni IBM á Íslandi árið 1992 eins og fram hefur komið. Félagið fór á Opna tilboðsmarkaðinn árið 1995 og tveimur árum síðar á Verðbréfaþing Íslands. Það er enn sem fyrr meðal stærstu upplýsingatæknifyrirtækja á Íslandi og á allmörg dótturfélög bæði hér á landi og erlendis. Það eru einkum kaup sem fram fóru á árinu 2007 sem styrktu stöðu fyrirtækisins á Íslandi. Þá keypti fyrirtækið ráðandi eignarhlut í TM Software hf. og dótturfélögum þess, eMR heilbrigðislausnum ehf., Vigor ehf. og Skyggni ehf. Skyggnir og Nýherji voru sameinuð undir nafni Nýherja árið 2011 en eMR og TM Software hins vegar undir nafni TM Software. TEMPO, verkefnaumsjónar- og tímaskráningarlausn TM Software, var tekið út úr þeirri samsteypu árið 2014. Vigor og Applicon voru sameinuð undir nafni Applicon árið 2011, en Applicon í Danmörku var selt árið 2014.

Nýherji var, líkt og mörg önnur stærri fyrirtækja á íslenskum upplýsingatæknimarkaði, virkur gerandi í þeim umskiptum sem orðið hafa hjá upplýsingatæknifyrirtækjum.[69] Fyrirtækið vinnur að alhliða þjónustu í upplýsingatækni og er skráð í Kauphöllinni (2014).

Breytingar á eignarhaldi í aðdraganda sameininga og uppskipta

Advania varð til eftir umfangsmikið sameiningarferli sem fór fram á árunum 2009–2010 og lyktaði þannig að stórt fyrirtæki varð til, fyrst undir hinu gamalkunna nafni Skýrr. Ýmsar eignabreytingar, sumar eldri en aðrar nýrri, urðu í aðdraganda þessarar sameiningar. Hér verða raktar nokkrar þeirra.

Hluthafafundur Símans í árslok 2005 hafði þá samþykkt að Skipti og Íslenska sjónvarpsfélagið rynnu inn í samstæðu Símans og hafði nú augastað á því að ná undirtökunum í Kögun, en Síminn var síður en svo einn um hituna og varð að lokum undir. Framvindan var nokkuð flókin. Árið 2004 keypti Kögun Opin Kerfi Group og þar með Skýrr og EJS og frá áramótum 2005 var fyrirtækið undir nafni Kögunar.

Þótt vöxtur Kögunar […] sem hafði frá aldamótum sameinað fjölda fyrirtækja í upplýsingaiðnaði og hugbúnaðargerð á Íslandi, […] hafi verið mikill á árinu 2004 var ævintýraleg útþensla Kögunar með yfirtökum á erlendum fyrirtækjum rétt byrjuð. Í febrúar 2006 keypti Síminn 27% í Kögun og í mars keypti Exista 10%. Þegar kom að aðalfundi Kögunar áttu Síminn og Exista samtals 39%. Straumur - Burðarás og stjórnendur Kögunar sem áttu 56% atkvæða stóðu hins vegar saman gegn Exista og Símanum og skömmu eftir aðalfundinn keypti Skoðun, dótturfélag Dagsbrúnar, fjárfestingarfélag á vegum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, hlutabréf Kögunar af Straumi og stjórnendum félagsins alls 51% og gerði í framhaldi öðrum hluthöfum yfirtökutilboð. Kaupin voru skuldsett, fjármögnuð með lánsfé og útgáfu nýs hlutafjár í Dagsbrún. Í maí var Kögun skráð úr Kauphöllinni.[70]

Á bak við þessa sögu voru fleiri atburðir. Fljótlega eftir yfirtöku Kögunar á Opin Kerfi Group voru gerðar breytingar á Skýrr og hópur fólks hætti hjá Skýrr og réði sig til Símans.

Frá Skýrr til Advania

Þórólfur Árnason tók við stjórnartaumum í Skýrr árið 2006 og var þar til ársins 2009 þegar miklar breytingar urðu, í einni stærstu sameiningu sem orðið hefur á íslenskum upplýsingatæknimarkaði. Í þeim áfanga sameiningarferlisins voru einnig fleiri upplýsingatæknifélög.[71] Svofelld fréttatilkynning var gefin út af því tilefni:

Eskill, Kögun, Landsteinar Strengur og Skýrr hafa verið sameinuð í eitt fyrirtæki, sem mun starfa undir nafni þess síðastnefnda. […]

Sameining fyrirtækjanna undir nafni Skýrr var tilkynnt starfsfólki á hádegisfundi nú í dag, miðvikudaginn 18. nóvember, og tekur gildi nú þegar. Starfsfólk sameinaðs fyrirtækis er um 320 talsins og áætlaðar tekjur 2009 eru tæplega 5 milljarðar króna.[72]

Sameiningin kom í kjölfar bankakreppunnar og efnahagshrunsins og kom sumum stjórnendum ekkert sérlega á óvart, þótt þeir hafi ekki allir verið með í að undirbúa og skipuleggja ferlið frá upphafi.[73] EJS bættist í hópinn um það bil ári síðar og var starfsmannafjöldi hins sameinaða fyrirtækis þá orðinn um 470. Skýrr keypti Thor Data Center í nóvember 2011. Í kjölfarið fylgdi stækkun gagnaversins og kaup á ofurtölvu til vísindarannsókna á Norðurlöndum.

Stofnanir sem hafa yfirumsjón með háhraðatölvum til vísindarannsókna í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Íslandi hafa í sameiningu fjárfest og gangsett nýstárlega háhraðatölvu á Íslandi, sem hýst er í gagnaverinu Advania Thor Data Center í Hafnarfirði. Nýnæmið við þessa ofurtölvu felst í hugmyndinni, staðsetningunni og rekstri tölvunnar, frekar en í tækninni. Umræddur tölvubúnaður er frá HP og Opnum kerfum.

Í byrjun árs 2012 var fyrirtækinu valið nýtt nafn, Advania, og undir því nafni sameinuðust Skýrr, HugurAX og norræn dótturfyrirtæki. Þá var Advania orðið eitt stærsta upplýsingatæknifyrirtæki Norðurlanda með 1100 starfsmenn í fjórum löndum, þar af um 600 á Íslandi.[74]

Nýir eigendur, sænska félagið AdvInvest AB, keypti hlutafé Framtakssjóðs Íslands í Advania um mitt ár 2014.

Opin kerfi aftur til stofnandans 2007

Ekki urðu þó öll fyrirtækin í þessari samsteypu hluti af þeirri stóru sameiningu sem lyktaði með því að Advania varð til. Síðla árs 2007 keypti OK2, eignarhaldsfélag í eigu Frosta Bergssonar, Opin kerfi ehf. af Opin Kerfi Group hf. Fyrirtækið var sameinað upplýsingatæknifyrirtækinu Titan ehf. í mars 2008, en eigendatengsl voru milli félaganna. Er Titan hóf starfsemi árið 2006 voru það Frosti Bergsson, starfsmenn frá Opnum kerfum og Síminn hf. sem komu að því og áttu hver um sig þriðjungshlut.[75]

Í frétt um fyrirtækið frá því í september það ár segir:

Frosti Bergsson, fyrrum stjórnarformaður Opinna kerfa, og Síminn hf. hafa gengið til liðs við upplýsingatæknifyrirtækið Titan ehf., sem tekur til starfa á næstum vikum og ætlar sér stóra hluti á upplýsingamarkaði.

Titan mun í fyrstu einbeita sér að söluráðgjöf á miðlægum lausnum fyrir stærri fyrirtæki […][76]

Saga Opinna kerfa frá þeim tíma hefur verið viðburðarík, áherslan var áfram lögð á sölu vélbúnaðar en einnig fetað nýja stigu. Einna stærsta skrefið var árið 2012 með samstarfi Opinna kerfa og Verne Global. Verne opnaði eitt fullkomnasta gagnaver heims að Ásbrú í Reykjanesbæ. Þetta olli nokkrum breytingum á starfsemi Opinna kerfa eins og greint var frá á vef fyrirtækisins:

Samsetning viðskiptavina fyrirtækisins hefur tekið nokkrum breytingum síðustu misseri og þar hefur samstarfið við Verne Global aukið vægi þjónustu við erlenda viðskiptavini […] og má þar nefna stórfyrirtækið BMW. Starfsemin í gagnaverinu og umfang þessa hluta rekstrarins er af áður óþekktum skala hérlendis hvað varðar reiknigetu, afköst og geymslupláss.[77]

Stærsti viðskiptavinurinn í þessari samvinnu er þýski bifreiðaframleiðandinn BMW. Fyrirtækin hafa þurft að sanna sig gagnvart þessum kröfuharða viðskiptavini, sem vill fá allt vottað í samræmi við ISO-staðla og gerir miklar kröfur varðandi skjölun og prófanir, meðal annars gagnvart gagnaflutningi um FarIce-strenginn. „Vinnubrögð þeirra eru til fyrirmyndar og góður prófsteinn á okkar vinnu og tækjabúnað.“[78]

LS Retail – seldi Microsoft AX-hugbúnaðarlausnina

Fyrirtækið LS Retail varð hluti af ALMC árið 2009 þegar allar eigur gamla Straums-Burðaráss fóru í nýja félagið í kjölfar nauðasamninga. Fyrirtækið á rætur sínar í Landsteinum-Streng (LS-hluti nafnsins er arfur frá því) og stærsti hluti hugbúnaðarframleiðslu fyrirtækisins eru viðbætur fyrir smásöluverslun og veitingarekstur, byggðar ofan á viðskiptahugbúnaðinn Microsoft Dynamics NAV (með rætur í Navision). Fyrirtækið seldi LS Retail AX-hugbúnaðarlausn sína til Microsoft árið 2009[79] og hefur auk þess þróað eigin hugbúnaðarlausn fyrir smærri smásölufyrirtæki.

Markaður fyrirtækisins hefur lengi verið að mestu leyti erlendis en fyrirtækið hefur selt lausnir sínar til samstarfsaðila víða um heim og hefur sterka stöðu á sínu sviði á ýmsum fjarlægum mörkuðum, meðal annars er fyrirtækið með skrifstofu í Bandaríkjunum og Dúbaí, en sú síðarnefnda var opnuð kringum áramótin 2013–2014:

LS Retail hefur náð mjög góðri fótfestu í þessum heimshluta og hefur í hyggju að auka útbreiðslu hugbúnaðar síns fyrir verslanir, veitingarekstur og snjalltæki,“ segir Magnús Norðdahl, forstjóri LS Retail, […]. „Meira en helmingur smásöluverslana í Miðausturlöndum notar nú þegar lausnir frá LS Retail og við höfum þannig tekið þátt í uppgangi Dubai í alþjóðasamhengi og hyggjumst styrkja stöðu okkar til framtíðar með þessari skrifstofu.[80]

Lengst af hefur sala til samstarfsaðila, sem löguðu lausnir LS Retail að kröfum á sínu svæði, verið ráðandi mynstur í starfsemi fyrirtækisins.

Meniga – stórt nýsköpunarfyrirtæki

Meniga er nýtt fyrirtæki og ekki með rætur í eldri fyrirtækjum. Það var enn á lista vefsins sprotar.is fimm árum eftir stofnun þess snemma árs 2009 en var þó orðið æði stórt með hátt í hundrað manns í vinnu og veltu upp á milljarð árið 2014. Þroskað nýsköpunarfyrirtæki[81] frekar en sprotafyrirtæki að mati Georgs Lúðvíkssonar framkvæmdastjóra fyrirtækisins. [82] Nýsköpun Meninga er á sviði heimilisfjármála og það er einnig að feta sig í áttina að markaðs- og greiningarvinnu á fjármálasviði.

Nokkuð vel hefur gengið að fá fjárfesta að fyrirtækinu og var staðan árið 2015 að mati Georgs gerbreytt frá því um árþúsundamótin, en um það leyti stofnaði hann fyrsta nýsköpunarfyrirtækið sem hann kom að, Dímon. Fagfjárfestar hafa komið til sögunnar, en áður voru það fyrirtæki í öðrum rekstri, Síminn, Flugleiðir, Eimskip og fleiri aðilar sem voru umsvifamiklir í fjárfestingum, auk örfárra sjóða. Þessi mikla breyting hefur verið til hins betra að mati Georgs. Þegar fyrirtækið var stofnað var talsvert framboð af vel menntuðu fólki á sviði hugbúnaðargerðar og það sem kom Meniga einkar vel var að margt af því fólki sem kom frá bönkunum hafði talsverða þekkingu á starfsemi og innviðum bankanna. Um 90% af innkomu fyrirtækisins eru vegna erlendra viðskipta en auk íslensku bankanna þriggja eru vel yfir tuttugu bankar í Evrópu og víðar um heim að nota hugbúnað frá Meniga. Hinn hraði vöxtur fyrirtækisins er engin tilviljun, stofnendurnir ætluðu sér að ná þeim árangri enda er hraður vöxtur stærsti einstaki áhrifavaldurinn í velgengni nýsköpunarfyrirtækja.[83] Þótt bankamarkaðurinn sé í eðli sínu hægur og íhaldssamur er yfirleitt hægt að reikna með föstum viðskiptum áfram þegar ísinn hefur verið brotinn.

Önnur stór fyrirtæki

Leikjafyrirtækin CCP og Novomatic (áður Betware) falla bæði í þennan hóp, en þegar hefur verið fjallað nokkuð um þau. Þá er starfsmannafjöldi Reiknistofu bankanna einnig vel yfir sjötíu. Loks má nefna stórar tölvudeildir fyrirtækja og þá ekki síst bankanna, sem voru aftur farnir að ná til sín starfsmönnum í hugbúnaðargeiranum þegar kom fram á árið 2014, rétt eins og fyrir bankahrunið. Flest ríkisfyrirtæki eru komin aftur með eigin tölvudeildir, eftir samdrátt á árunum eftir efnahagshrunið 2008. 

Tölvutæknin ekki aðeins á skrifborðinu

Spjaldtölvur og lesbretti

Spjaldtölvur eru engin ný bóla, en vinsældir þeirra urðu þó ekki umtalsverðar fyrr en um og upp úr árinu 2010 með tilkomu iPad. Síðan hafa þær slegið í gegn í ýmsum útfærslum og frá mörgum framleiðendum. Nokkrum árum fyrr komu lestölvurnar (lesbretti) til sögunnar, sú fyrsta frá Sony 2004. Útbreiddust þeirra er Kindle frá Amazon sem kom fram árið 2007. Sony-lestölvan hélt velli en bæði Kindle og Nook frá Barnes & Noble bókabúðunum skutust fram fyrir hana í vinsældum.

Saga spjaldtölvanna er þó ögn eldri. Ein fyrsta spjaldtölvan er talin vera Newton MessagePad 100 frá árinu 1993, sem var, eins og iPad-inn síðar, frá Apple. Framleiðslu hennar var hætt fimm árum síðar, 1998. Tími spjaldtölvunnar var ekki runninn upp.

Orðrómur hafði verið um að slík vara væri á leiðinni er iPad-inn kom á markað í Bandaríkjunum í janúar 2010. Útbreiðslan um allan heim var hafin og iPad-inn oft fréttaefni. Til að mynda segir í frétt í Morgunblaðinu 26. apríl að Bretar séu að búa sig undir að fá iPad á sinn markað og þykir það tíðindum sæta.[84]

Um leið og spjaldtölvan iPad kom á markað í Evrópu fór umfjöllun um hana að aukast í íslenskum fjölmiðlum. Skortur á samhæfingu við Flash frá Adobe í fyrstu útgáfum iPad var gagnrýndur í dómi um tölvuna hjá rýnanda Fréttablaðsins. [85] Síðar varð það minna atriði og fundnar voru leiðir fyrir þá sem enn vildu geta notað Flash. Í mati á spjaldtölvunni var horft um margt á aðra þætti en þá sem nú þykja mikilvægastir. Rýnandi Fréttablaðsins telur einn helsta kost hennar vera þann að hún henti vel til lesturs bóka og tímarita. Hann nefnir líka netráp og tölvupóstskrif, Facebook-stöðuskrif og „annað lítilræði“. Hins vegar telur hann skorta á samkeyrslu nokkurra forrita og að lyklaborð sé nauðsynlegt fyrir meiri vinnslu. Kvikmyndir og tónlist megi kaupa og leigja á iTunes, þrátt fyrir að þetta sé fremur dýr þjónusta.[86]

20120920 114211
Menntavísindafólk framtíðarinnar að læra að nýta sér spjaldtölvur í starfi sínu. Framhaldsnemar á Menntavísindasviði Háskóla Íslands í menntabúðum haustið 2012 á námskeiðinu Upplýsingatækni í menntun og skólaþróun. Á myndinni sjást frá vinstri til hægri Ingibjörg Anna Arnarsdóttir, Hugrún Elísdóttir, Þorbjörg St. Þorsteinsdóttir, Berglind S. Harðardóttir, Hildur Heimisdóttir og Bryndís Steina Friðgeirsdóttir. Nýtt spjaldtölvusett sem keypt hafði verið við Menntavísindasvið var tekið í gagnið við þetta tækifæri.

Lestölvurnar eða lesbrettin, sem komu á markað aðeins fyrr, voru allt annars konar tæki. Þær voru eingöngu ætlaðar til lestrar rafbóka og tímarita. Mörg tímarit buðu upp á áskriftir fyrir lestölvur og Kindle, sem varð fljótlega þeirra útbreiddust, var framleidd fyrir bóksöluvefinn Amazon og bauð upp á gríðarlegan fjölda titla. Þær voru með svarthvítum skjá og augljóslega verið að líkja eftir bókum í stærð og letri. Þessi einfaldleiki varð líka til þess að hægt var að bjóða upp á rafhlöðuendingu í allt að mánuð, með hóflegri notkun og stuttum tengitíma við netið.

Rafbækur á netinu – fyrstu íslensku tilraunirnar

Skammt var öfganna á milli í umræðu hérlendis að minnsta kosti um það hvort lestölvurnar myndu ganga af bókum dauðum. Sumir spáðu því að svo yrði en aðrir voru ósammála og töldu að bækur myndu halda velli. Þeir sem höfðu reynt að lesa bækur á tiltölulega þungum fartölvum áranna kringum 2010 töldu að spjald- og lestölvurnar myndu breyta miklu. „Þrátt fyrir mýgrút af lesefni á Netinu hef ég aldrei enst heilan kafla í tölvu – ef frá er talið sýnishorn síðustu bókar rithöfundarins Dan Brown á rafrænu formi, […] [meira] af forvitni en áhuga. Þreytan yfir leiðitömu efni og þungi fartölvunnar í kjöltunni sagði fljótt til sín.“ Þetta segir rýnandi Fréttablaðsins og bendir á að öðru máli gegni um lestur bóka á iPad, þrátt fyrir of hátt verð bóka fyrir tækið. Hann nefnir að vísu Kindle-lestölvuna til sögunnar en hefur ekki prófað hana[87] og var ekki sá eini sem virtist á því að iPad frekar en Kindle yrði ofan á við bóklestur. Edda útgáfa gerði samning við Apple um dreifingu á rafrænum bókum á árinu 2010.[88]

Notkun spjaldtölva í skólum vakti snemma áhuga skólafólks og ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að útbúa íslenskt kennsluefni fyrir slíkar tölvur. Vogaskóli var líklega fyrstur íslenskra skóla til að kaupa Kindle fyrir hóp nemenda sína og var það tilraunaverkefni sem fór í gang veturinn 2011–2012. Kanna átti hvort tækið ýtti undir lesáhugann og svo þótti mikill kostur að tækið kæmi í staðinn fyrir þungan bókastafla. [89] Gagnrýnt hefur þó verið að allt viðmót flestra lestölva er á ensku. Samtök blindra og sjónskertra bentu einnig á að notkun slíkra tölva væri brot á jafnrétti til náms því þær nýttust aðeins sjáandi. 

Rafbækur hafa verið að skjóta upp kollinum á almennum markaði á Íslandi og hafa bæði bóksalar og forlög hugað að þessu en þróunin hefur verið hæg. Eymundsson fór að selja rafbækur haustið 2011 en í fyrstu aðeins erlenda titla. Bókatíðindi byrjuðu að auglýsa íslenskar rafbækur árið 2012 og voru þá 94 titlar í boði en fækkaði nokkuð tvö næstu árin.[90]

Snjallsímar, DoCoMo í Japan og iPhone úti um allt

Snjallsímar hafa á örfáum árum orðið að þeim öflugu tölvum sem flestir bera með sér í vasanum og grípa til þegar þeim hentar. Stundum er tengingin gegnum þráðlaust net, Wi-Fi, en stundum gegnum símann sjálfan með 3G eða 4G.

Fyrsti snjallsíminn til að ná almennri útbreiðslu var DoCoMo, japanskur snjallsími sem varð mjög vinsæll þar í landi kringum árþúsundamótin, en náði ekki útbreiðslu utan Japans. Líklega er það BlackBerry-síminn sem komst næst því að vera fyrirboði þess sem koma skyldi á árinu 2003, en snjallsímabyltingin hófst fyrir alvöru með tilkomu iPhone um mitt ár 2007 og um svipað leyti voru keppinautar tilbúnir með sínar útfærslur.

Snjallsímarnir þróuðust hratt í að geta það sama eða meira en margar almenningstölvur og þannig var staðan árið 2014. Stærstu tölvur landsins fyrstu áratugi upplýsingatækni á Íslandi höfðu minni vinnslugetu en símar nútímans. En geta hinna ljúfu risa, tölva fyrri tíma, var nýtt með slíkri útsjónarsemi og hugmyndaauðgi að ósennilegt er að snjallsímarnir gætu fetað í öll fótspor þeirra. Einkum ef litið er til þeirra margvíslegu verkefna sem þær leystu. Hlutverkið er líka ólíkt, snjallsímarnir eru vissulega til gagns fyrir hvern og einn notanda en ekki síður til gamans og afþreyingar. Tölvuvæðing fyrri ára hafði hins vegar oftast þann tilgang að leysa flókin viðfangsefni, sem ekki var kostur á að leysa fyrr. Umfang úrlausnarefnanna og flækjustig, svo og sá hraði sem fékkst með tilkomu tölvanna, var einfaldlega bylting í starfi fyrirtækja, stofnana, opinberra aðila og einstaklinga. Bylting ólík öðrum byltingum.

Snjallsímarnir hafa breytt tölvunotkun og aðgangi að upplýsingum á þann hátt að erfitt er að hugsa sér heim án þeirra og dómur sögunnar mun ákvarða hvort þessar byltingar eru hliðstæðar.

Hátæknisímar sem komu á undan eiginlegum snjallsímum þóttu ekki endilega mjög aðlaðandi kostur. Tveimur árum áður en iPhone kom á markaðinn frá Apple sendi fyrirtækið einmitt frá sér hátæknisíma. Þá var ritaður pistill í Tímarit Morgunblaðsins, og endurspeglar kannski tíðaranda þessa tíma, ársins 2005.

Ég á síma sem er þeim kostum búinn að hægt er að taka á honum ljósmyndir og hreyfimyndir, taka upp hljóð og spila mp3-skrár, senda margmiðlunarskeyti, lesa gögn þráðlaust í og úr tölvu, samstilla dagbók og heimilisfangaskrá, skrifa niður minnipunkta, spila leiki, lesa WAP-síður, senda SMS-skeyti og lesa vefsíður, svo fátt eitt sé talið, en hann er reyndar orðinn gamall og því ekki mjög fullkominn. Já, og meðan ég man; það er líka hægt að hringja úr honum. […]

Þarfaþing eða tískuvarningur? Þegar fyrstu farsímarnir komu á markað fyrir rúmum tveimur áratugum var aðalkosturinn við þá að hægt var að nota þá til að hringja nánast hvar sem maður var staddur. […] með tímanum hafa farsímar breyst úr því að vera þarfaþing í að vera tískuvarningur og veigamikið stöðutákn fyrir yngra fólk […] Aðrir markhópar hafa aftur á móti eiginlega setið á hakanum, til að mynda eldra fólk, en þeir eru líka fjölmargir meðal yngra fólks sem engan áhuga hafa á flóknum hátæknisímum - þeir vilja bara síma til að hringja og senda SMS-skeyti.[91]

Svarið við þessum vangaveltum margra var að framleiða síma sem voru einfaldir og sumir báru einfaldleikann í nafninu, svo sem síminn Simply. Þetta voru einfaldir símar sem buðu upp á fáar aðgerðir. Um útbreiðslu þeirra fer fáum sögum því fljótlega lá í loftinu að snjallsímarnir myndu taka yfir markaðinn en umfjöllun um þessa síma afhjúpar margs konar vangaveltur sem enn eimir eftir af:

Annað sem ýmsir hafa átt erfitt með að sætta sig við er hve farsímar hafa minnkað og þá um leið lyklaborð þeirra og skjáir. Simply-símarnir eru aftur á móti stærri en gengur og gerist og lyklaborðið því stærra líka. Símanum er líka stjórnað að mestu með hnöppum á tólinu sjálfu, til dæmis þarf ekki að fara í sérstaka valmynd til að lækka í símanum eða læra takkarunu - á símanum er einfaldlega hnappur til að hækka og lækka í hringingunni. Á símanum er líka hnappur til að læsa lyklaborðinu, þegar rafhlaða hans er við það að tæmast blikka á skjánum boð um að hlaða þurfi símann, ljós blikkar á símanum þegar SMS-skeyti hefur borist og honum fylgir kví til að geyma hann í og hlaða líkt og með þráðlausan heimilissíma.[92]

iPhone frá Apple kom á markaðinn í júní 2007 og notaði stýrikerfið iOS. Árið eftir komu á markaðinn símar með öðru stýrikerfi, Android, sem einnig náðu mikilli útbreiðslu og Windows-símar eru einnig í hópi þeirra sem eru áberandi á markaðnum í lok þess tímabils sem þessi saga greinir frá, 2014–2015.

Möguleikar snjallsímanna eru miklir, ekki síst í hugbúnaðargerð. Innlendur eða aðlagaður hugbúnaður, aðallega smáforrit (öpp), er til fyrir margs konar þjónustu svo sem bankaþjónustu, greiðslur fyrir vörur og þjónustu og leiki, og er þá fátt eitt nefnt. 

Útbreiðsla snjallsíma hefur verið ævintýraleg. Í umfjöllun Margrétar Rósar Einarsdóttur í tímaritinu Tölvumál var staðan tekin árið 2014. Í greininni er góð úttekt á því hver staða snjallsíma var orðin og spáð í framtíðina.   

Eru snjalltækin að taka yfir heiminn? Það er ekki að furða að þessari spurningu sé velt upp, þar sem 45% aukning var á notkun snjallsímtækja árið 2014. […]

Með tilkomu þráðlausra tækja á borð við snjallsíma og spjaldtölva hafa möguleikar notenda í fjarskiptatækni gjörbreyst. Umrædd tæki eru í raun alhliða samskiptatæki […] nýtast allt í senn sem sími, tölva, myndavél, myndbandstæki, staðsetningartæki, tónlistarspilari o.fl. Tækin gera notendum kleift að gera nánast hvað sem er óháð staðsetningu. …

… neytendahegðun fólks á Netinu [er] búin að taka mjög hröðum breytingum. Fólk er ekki lengur háð því að tengjast Netinu í gegnum gömlu góðu borðtölvuna. Með tækjum eins og snjallsímum og spjaldtölvum er fólki nú til dags kleift að sækja sér stafrænt efni og upplýsingar eða sinna helstu erindum nánast hvar sem er og hvenær sem er.[93]

Allir á samfélagsmiðlana

Það var ekki fyrr en á vordögum 2015, rétt eftir að það tímabil sem er viðfang þessarar sögu var liðið, að gerð var marktæk könnun á notkun Íslendinga á samskiptamiðlum. Gallup gerði könnunina og vakti það undrun margra þegar í ljós kom að sambærileg könnun hafði ekki verið gerð fyrr.

„Þetta er fyrsta mælingin á notkun Íslendinga á samfélagsmiðlum. Það hefur aldrei verið almennilega skoðað hversu vinsælt Facebook er á Íslandi, hvað þá hinir samfélagsmiðlanir,“ segir Andri Már Kristinsson, sérfræðingur í markaðsmálum á netinu hjá Landsbankanum.[94]

gallup
Notendur samfélagsmiðla, skipting samkvæmt gögnum frá Gallup, tölur birtar í Nútímanum í ársbyrjun 2015.[95]

Þar af leiðandi verður hér notast við þessa könnun þótt hún hafi strangt til tekið komið nokkrum mánuðum of seint til að passa inn í tímaramma sögunnar. Nútíminn birti myndrænt yfirlit yfir niðurstöður könnunarinnar byggt á gögnum frá Gallup og sýnir það glöggt hversu stór hluti þjóðarinnar notaði þessa miðla.

Snapchat og Instagram, hvort tveggja nýrri miðlar en Facebook, raðast í annað og þriðja sætið og það er ekki fyrr en í fjórða og fimmta sæti sem samfélagsmiðlar ögn eldri í hettunni komast að. Twitter hafði ekki náð sömu útbreiðslu hér á landi og víða annars staðar. Þessir þrír eldri samfélagsmiðlar tilheyra tímanum fyrir 2014, en Snapchat er einungis skoðað lítillega í samhengi við Twitter. LinkedIn hefur nokkra sérstöðu og er meira notað í tengslum við vinnumarkaðinn; fólk og fyrirtæki nota vefinn til að kynna sig og fylgjast með félögum sínum og fyrirtækjum.

Raunar höfðu áður verið gerðar kannanir á samfélagsmiðlum, en þá í markaðsskyni, til að kanna hverjir þeirra væru útbreiddastir á Íslandi, meðal annars könnun fyrir matvælaframleiðandann Kellogg’s sem vefmarkaðsstofan Hálendið gerði haustið 2013. Niðurstöðurnar varðandi Facebook voru svipaðar, en þá var það Instagram sem var í öðru sæti og Snapchat að taka flugið. Þótt þessi könnun sé ólík hinni fyrri er áhugavert að skoða aðeins þær upplýsingar sem mátti lesa í fréttatilkynningu um könnunina:

In­sta­gram er næst vin­sæl­asti sam­fé­lags­miðill Íslend­inga. Face­book trón­ir sem fyrr á toppn­um, seg­ir í frétta­til­kynn­ingu.

„Twitter, sam­skiptamiðill sem bygg­ir á stutt­um texta­skila­boðum og hef­ur náð mikl­um vin­sæld­um víða um heim, hef­ur ekki slegið jafn dug­lega í gegn hér á landi. […]

Í könn­unni var einnig spurt um viðhorf fólks til ým­issa sam­skiptamiðla. 81% sögðu að Face­book og Insta­gram væri góð leið til að miðla eig­in lífi. 82% sögðu að notk­un þess­ara tveggja sam­skiptamiðla skapi aukna nánd í sam­skipt­um við vini og ætt­ingja. 77% sögðu þá vera góða leið til að mynda ný tengsl og 94% sögðu þá nýt­ast við að viðhalda tengsl­um. 35% segja þessa tvo sam­skiptamiðla vera hent­ugt hjálp­ar­tæki í maka­leit.[96]

Fleiri en fólk í makaleit og markaðsmenn hafa áhuga á samfélagsmiðlunum. Alls kyns hópar og starfsstéttir nýta þá. Forvitnilegt er að skoða umræðu frá Læknadögum sem haldnir voru rétt upp úr áramótum 2014–2015. „Læknar mega ekki vera of varkárir gagnvart netinu, við þurfum að vera til staðar,“ er haft eftir Davíð B. Þórissyni bráðalækni í Pressunni í tilefni af erindi sem hann hélt um málefnið:

Davíð segir marga þekkja hinn svokallaða Google-sjúkling; þann sem finnur fyrir sjúkdómseinkennum og sjúkdómsgreinir sjálfan sig í kjölfarið með hjálp netsins. Þá fari margir og leiti ráða í hópum á Facebook eða á síðum á borð við bland.is og fái þar misgóð ráð frá fólki sem hafi aldrei lært læknisfræði. „Þessir einstaklingar verða alltaf til staðar og þess vegna þurfum við að vera þetta Google fyrir sjúklingana,“ segir Davíð.

Hann segir samfélagsmiðlana geta verið einfalt en jafnframt öflugt tæki fyrir lækna til að miðla upplýsingum bæði til einstaklinga og almennings. […] Þetta spari læknum tíma og veiti bæði læknum og sjúklingum öryggi. Sjúklingurinn verður ekki eins háður lækninum.[97]

Í þessari umræðu meðal lækna var áhersla á að fara ekki yfir mörkin með tilliti til laga og siðareglna lækna. En engu að síður tóku fleiri undir með Davíð og Jón Snædal öldrunarlæknir sagði: „Það er skynsamlegra að nota þá [samfélagsmiðlana] en forðast þá. Þessi miðlar gefa okkur meira tækifæri til dreifingar á upplýsingum en nokkru sinni áður.“[98]

Facebook: 89% útbreiðsla á Íslandi upp úr 2014

Facebook hefur verið í sókn frá því það kom fyrst fram og Ísland er ekki aðeins á sama róli og önnur lönd, heldur hefur Facebook náð að verða miðill þorra þjóðarinnar, þvert á alla aldurshópa. Væntanlega hefur það gerst smátt og smátt og þau 89% þjóðarinnar sem voru á Facebook 2015 hafa ekki verið þar frá upphafi. 

Markaðssetning á Facebook er alltaf að verða umfangsmeiri og ekki alltaf skynsamlega notuð eins og Andri Már Kristinsson fjallaði um í tengslum við könnun Gallup á samfélagsmiðlum:

[…] minntist Andri á svokallaða Like-leiki á Facebook þar sem fólk þarf að „læka“ ákveðnar síður fyrirtækja til þess að eiga möguleika á að fá vinning. […]

„Fyrirtæki eru að fara ansi ódýra leið í því að afla sér vinsælda. […] Þau eru ekki að fá einstaklinga til að fylgja þeim vegna áhuga á fyrirtækinu, heldur bara til að vinna verðlaun. Fyrirtæki þurfa að horfa til lengri tíma til að koma á innihaldsríku sambandi, svo að fólk hafi áhuga á því sem þau hafa að segja.“[99]

YouTube og Myspace – mikil tónlist, margt fleira

Skemmtimiðlar á netinu voru ekki raunhæf hugmynd í upphafi veraldarvefsins. Til þess var gagnaflutningur alltof hægur og bæði vinnslu- og geymsluminni tölva alltof lítið. En fólk sá í hillingum að í framtíðinni yrði unnt að spila tónlist og horfa á kvikmyndir og sjónvarpsefni á netinu. Snemma á 21. öldinni var farið að undirbúa ýmsar leiðir til að miðla skemmtiefni og einhverjum fróðleik í bland gegnum netið umfram það sem gerðist þegar fólk skiptist á mynd- og hljóðskrám gegnum tölvupóst, ef póstveitan leyfði svo stórar sendingar, eða gegnum irkið.

Það voru þrír fyrrum starfsmenn greiðslumiðlunarinnar PayPal sem skópu YouTube, sem var opnað fyrir upphleðslu efnis í febrúar 2005. Rétt rúmu ári fyrr höfðu tveir félagar í Los Angeles opnað Myspace-vefsvæðið, sem hafði einkenni bæði YouTube og Facebook. Þessar tvær leiðir í að miðla efni voru í eðli sínu nokkuð ólíkar. Á Myspace miðlaði fólk aðallega eigin efni á vefsvæði. Myspace náði mikilli útbreiðslu um tíma, einkum í hópi yngra fólksins. Margir notuðu Myspace til að koma list sinni á framfæri. Í ágúst 2006 var Myspace enn helmingi stærra en YouTube á alþjóðavísu[100]

Lítið var vitað um stöðuna á Íslandi um þetta leyti, en þó má geta þess að Myspace var vinsælasti skemmti- og samfélagsmiðillinn í könnun eins framhaldsskóla á Íslandi, MA, veturinn 2007­–2008. Myspace hafði þá vinninginn yfir Facebook, 71,3% nemenda notfærðu sér Myspace en aðeins 21,6% Facebook. Aðrir miðlar voru ekki skoðaðir í þeirri könnun.[101]

Á YouTube var umgjörðin látlaus, þangað var hægt að hlaða inn myndskeiðum, skoða, deila og ræða. Tónlistarmyndbönd voru og eru langfyrirferðarmest á YouTube og með tíð og tíma leysti það líklega ýmsar mislöglegar videó- og tónlistarveitur af hólmi, svo sem Napster og LimeWire.

Vöxtur YouTube var ævintýralegur og í grein Árna Matthíassonar í Morgunblaðinu 2. september 2006 bendir hann á að 70.000 myndskeið séu sett inn á YouTube á hverjum sólarhring! Íslendingar áttu sinn hlut á efnisveitunni því fljótlega bárust fréttir af því að þekktir íslenskir tónlistarmenn á borð við Björk og Sykurmolana væru vinsæl á YouTube.[102]

Árið 2006 keypti Google YouTube og 2008 rann Myspace inn í Facebook-veldið. Þessi fyrstu ár samfélagsvefsvæðanna voru því um margt lýsandi, en næsti áratugur, 2005–2014, var hinn raunverulegi áratugur samfélagsmiðlanna og efnisveitanna.

Twitter seint í gang á Íslandi

Twitter hefur náð mikilli útbreiðslu víða erlendis, en hafði einhverra hluta vegna ekki slegið í gegn hér á landi fyrir 2014. Ef aftur er litið til umfjöllunar Andra Más Kristinssonar þá er haft eftir honum í Vísi í framhaldi af fyrrnefndri könnun Gallup um samfélagsmiðla vorið 2015:

Andri segist hafa búist við því að Twitter væri vinsælli hér á landi en raun ber vitni og að Snapchat nyti minni vinsælda. „Snapchat virðist vera miðill sem hefur hitt í mark, sérstaklega hjá ungu fólki. […] spurning hvernig fyrirtæki geta nýtt sér þennan vettvang, því þarna eru engar auglýsingar.“

Fyrirtæki hafa brugðið á það ráð að búa til efni á Snapchat eins og hver annar notandi […]

Hvað Twitter varðar segir hann að ákveðinn hópur sem er þar inni sjáist síður á Facebook. Tækifæri gætu falist í því fyrir markaðsfólk. „Menn þurfa að átta sig á því hverjir eru á hvaða samfélagsmiðlum og hvers konar samband menn eiga á hverjum miðli fyrir sig.“ [103]

Margs konar virkni

Skilin milli skilaboðamiðla, samfélagsmiðla og tölvusíma urðu sífellt óskýrari þegar á leið. Skype-síminn hélt leiðandi stöðu en bætti við sig skilaboðavirkni og samfélagsmiðillinn Facebook varð smátt og smátt einnig skilaboðamiðill og loks einnig með tölvusímavirkni.

Mörkin milli sjónvarps og internets verða óskýrari

Alllangt er síðan farið var að gera tilraunir með það að láta sjónvarp og tölvur renna saman og ýmsar leiðir hafa verið farnar í því skyni. Þessar tilraunir hafa verið misvel heppnaðar, til að mynda voru flestar eldri tilraunir til að taka internetið inn í sjónvarpið andvana fæddar einfaldlega vegna mikils munar á upplausn sjónvarpa annars vegar og tölvuskjáa hins vegar. En í grein í Tölvumálum árið 2011 fjallaði Ágúst Valgeirsson um nýjar lausnir sem voru að ryðja sér til rúms og síðan hefur þróunin verið ör.

Símafyrirtækin hafa kynnt IP sjónvarpslausnir sem æ fleiri heimili nota enda mikill gangur í ljósleiðara og ADSL væðingu hérlendis. Í sjónvarpi er talað um línulega dagskrá, sem er þegar við setjumst fyrir framan sjónvarpið og horfum á áður auglýsta dagskrá á þeim tíma sem tilgreindur er og svo er ólínuleg dagskrá, sem er þegar áhorfandinn velur sjálfur hvenær hann vill horfa á efnið. Gott dæmi um þetta er aðgangur að tveggja vikna efni helstu sjónvarpsstöðva á IP sjónvarpskerfum hérlendis. Annað sem mikið er rætt um í sjónvarpsheimum er sjónvarp númer tvö sem í dag er tölvan/spjaldatölvan eða snjallsíminn en ekki annað sjónvarp. [104]

Efnisveitur koma til sögunnar

Erlendis hafa efnisveitur á borð við Netflix (1997) og Hulu (2007) sífellt orðið stærri hluti af sjónvarpsnotkun fólks. Netflix hefur gengið í gegnum nokkrar tæknibyltingar, leigusíðu fyrir sjónvarpsefni á netinu, efni í áskrift og DVD-leigu, áður en hún varð að eiginlegri efnisveitu þar sem notendur streymdu sjónvarpsefni og kvikmyndum. Útbreiðsla Netflix til landa utan Bandaríkjanna hófst á fyrsta áratug aldarinnar og náði meðal annars til margra landa Suður-Ameríku og Evrópu 2014. Þá hafði Netflix líka hafið gerð eigin efnis. Efnisveitan Hulu býður upp á aðgang að ýmsu sjónvarpsefni í áskrift, meðal annars frá bandarísku sjónvarpsstöðvunum ABC og NBC, sem eru meðal eigenda Hulu, auk Disney-fyrirtækisins. Þessu efni er streymt um internetið og auglýsingar standa undir kostnaði við ókeypis hluta veitunnar. Í áskriftarhlutanum sleppa notendur við auglýsingar. Hulu var í byrjun árs 2015 eingöngu fáanlegt í Bandaríkjunum og Japan og á bandarískum yfirráðasvæðum víða um heim, en formlega séð er aðgangur annars staðar frá varinn með því að skoða frá hvaða IP-tölu notandinn er og þar með frá hvaða landi.

OZ enn á ný

Fyrirtækið OZ komst aftur í sviðsljósið Íslandi eftir nokkurra ára hlé og þá á sviði gagnvirkrar dreifiveitu sjónvarpsefnis. OZ bauð þá þjónustu sem streymir sjónvarpsefni gegnum netið, líkt og aðrar efnisveitur, og notaðist við skýjalausnir. OZ þróaði hugbúnað og vélbúnað fyrir gagnvirka dreifiveitu sjónvarpsefnis. Þjónustan streymir sjónvarpsefni gegnum netið og gerir notendum kleift að stýra sinni dagskrá sjálfir, taka upp sitt uppáhaldsefni til einkanota sem geymt er á tölvuskýi, horfa á beina útsendingu, gera hlé á afspilun og spóla til baka óháð staðsetningu. OZ-appið kom á markað í júní 2013 í þessu skyni.[105]  

Skýið og áhrif þess

Skýið eða tölvuskýið hefur verið til umræðu lengi, en það var varla fyrr en um eða eftir 2010 að notkun þess varð útbreidd. Sumir hafa líkt skýinu við gömlu stórtölvurnar, þar sem allt var aðgengilegt á einum stað, forrit, vinnsla og gögn.

Ýmir Vigfússon fjallaði um tölvuskýið árið 2011 í Tölvumálum. Þar segir hann frá ýmsum byrjunarörðugleikum sem við er að etja í notkun tölvuskýja, en einnig frá möguleikunum og því hvernig þetta allt saman fór af stað:

Árið 2006 hóf Amazon.com að leigja út sýndarvélar undir nafninu Elastic Compute Cloud (EC2) – fyrsta tölvuskýið. Notendur tiltaka hversu margar sýndarvélar þeir þurfa og hvaða stýrikerfi eigi að keyra á þeim, og fá í staðinn IP tölur þar sem unnt er að tengjast sýndarvélunum í gegnum Secure Shell. Ef búist er við mörgum fyrirspurnum má fjölga sýndarvélum, eða fækka þeim sé þess þörf. Leigan er nokkrar krónur fyrir hvern klukkutíma sem örgjörvakjarni er notaður, og svipuð verðskrá fyrir minnisnotkun, geymslurými og nettraffík. Helsti kosturinn við EC2 er því kostnaðarlíkanið: Þú borgar fyrir það sem þú notar. Þetta er ekki ósvipað því hvernig við borgum fyrir aðgang að raf- og vatnsdreifikerfum.[106]

Þar sem allmargir höfðu einhverja reynslu af notkun ýmiss konar sýndarvélalausna, ekki síst hjá hugbúnaðarfyrirtækjum, var þessi hugsun þeim síður en svo framandi, þótt hýsingin væri komin í skýið margumtalaða.

Í skýjunum

Um mitt ár 2011 var grein í viðskiptablaði Morgunblaðsins um möguleika skýsins. Guðmundur Arnar Þórðarson, lausnaráðgjafi hjá Nýherja, fjallaði þá um hvaða möguleika skýið byði upp á. Yfirskrift greinarinnar var: „Skýið veitir meira frelsi“ og þar var kostum skýsins lýst þannig: „Með nokkrum smellum er starfsmaðurinn kominn með sína vinnustöð og forrit í hvaða tölvu sem er. Er líka hægt að nota hana þó ekki sé hægt að komast í netsamband, t.d. á flugi eða úti á ströndinni.“[107] Þarna er augljóslega verið að kitla, og ekki í fyrsta sinn, þær kenndir að hægt sé að sitja í góðu veðri, á framandi slóðum, og vinna vinnuna sína þar. Og í sjálfu sér alveg með réttu. Öryggi gagnanna sem unnið er með er einnig tekið fyrir. „Guðmundur segir skýið geta skapað aukið öryggi. Ef vinnutölvan glatast hverfa ekki með henni gögn og vinna starfsmannsins. Halda má áfram að vinna órofið í næstu tölvu.“[108] Forsendan er að treysta þeirri skýjahýsingu sem notuð er. Þegar þetta var ritað var vinnsla í skýinu ekki orðin eins útbreidd árið 2014, þótt aðeins þrjú ár hefðu þá liðið. Umræða um skýið hafði verið í gangi um allmargra ára skeið. Margir voru farnir að skutla myndum inn á Facebook, bloggið sitt eða Dropbox og rit- og tölvuvinnsla á skýinu, til dæmis í Google Docs og Sheets var að verða æ fleirum töm. Guðmundur lýsir því hvernig þessi vinnubrögð mátti færa inn á skrifstofurnar:

„Í sinni einföldustu mynd snýst skýið um að útstöð og forrit starfsmannsins eru sýndarvædd. Það þýðir að svo lengi sem hægt er að tengjast netinu getur hvaða tölva sem er orðið að vinnustöð,“ segir hann. „Ég get sest við tölvuna hans afa gamla og með nokkrum smellum byrjað að vinna og haft öll sömu forrit og gögn til taks og ég er vanur.“

Hægt er að tvinna saman lausnir í skýinu og hefðbundin forrit í hverri tölvu. Þannig getur t.d. ritvinnsla farið fram í ský-forriti, eða í dæmigerðu ritvinnsluforriti, og starfsmaður flutt og sótt gögn þar á milli eins og hann þarf. Guðmundur nefnir Facebook sem dæmi um ský-lausn, enda fer engin gagnavinnsla fram hjá notandanum né þarf hann að hlaða niður forritum; hann þarf bara að slá inn lykilorð og hefur þá aðgang að allskyns samskiptaleiðum, gögnum og tæknilegum lausnum til að létta sér lífið.[109]

Alltaf í vinnunni eða alltaf í fríi?

Í þessari grein er gengið út frá því að öllum, bæði starfsmönnum og fyrirtækjum, þyki það jákvæð þróun að unnt sé að ná sambandi við starfsmenn og stjórnendur hvar og hvenær sem er, jafnvel í fríum. Og þarna er bent á þætti sem ótvírætt hafa ýtt undir notkun ýmissa skýjalausna:

Með því að nota skýið á að vera hægt að auðvelda starfsmönnum og stjórnendum að halda sambandi og sinna verkefnum í fríinu, að ekki sé talað um að auðvelda fólki að vinna heima. Þar segir Guðmundur m.a. komna skýringuna á því hvers vegna ský-lausnir séu meira notaðar af fyrirtækjum erlendis, enda geti það t.d. sparað starfsmönnum ferðir til og frá vinnu, og eins hentað vel þar sem starfsfólkið þarf mikið að vera á ferðinni milli ólíkra markaðssvæða.

Ef ekki er hægt að tengjast netinu, t.d. um borð í flugvélum, þarf það ekki að þýða glataðar vinnustundir. „Hægt er að taka verkefni eða hugbúnað út úr sýndarútstöð tímabundið, og vinna áfram án netsambands ef þess þarf.“ [110]

Kostir og gallar þess að vera alltaf til taks hafa löngum verið efni skiptra skoðana, ekki síst með aukinni tæknivæðingu. Á UT-vefnum er að finna hugleiðingar frá árunum 2011–2014 um notkun tölvuskýja.

Með tilkomu tölvuskýja hefst þróun á nýju viðskiptalíkani fyrir tölvuþjónustu þar sem stefnt er að því að hægt verði að kaupa upplýsingatækniþjónustu á svipaðan hátt og rafmagn þ.e. að greitt sé í samræmi við notkun. […]

Tölvuský er tiltölulega nýtt hugtak. Í því felst aðferð til að lækka kostnað, auka nýtingu búnaðar og auka afköst tölvudeilda. Það er gert með því að kaupa aðgang að gagnageymslum, hugbúnaði og þjónustu þar sem aðeins er greitt fyrir það gagnarými sem nýtt er eða fyrir hugbúnað og þjónustu í samræmi við notkun, svo dæmi sé tekið. Lítil umræða hefur farið fram um tölvuský fyrir opinbera aðila á Íslandi og almennt má segja að opinberi geirinn á Norðurlöndum hafi hingað til helst horft til svokallaðra einkaskýja eða opinberra skýja sem ná aðeins til opinbera geirans.[111]

Tölvumennina úr húsi?

Notkun skýjalausna breytti umhverfi hins almenna notanda jafnt sem fyrirtækja, þar sem skýið hýsir bæði gögn og forrit. Hýsingin var á stórum tölvum, rétt eins og í árdaga tölvutækni á Íslandi þegar stórtölvurnar réðu ríkjum, en munurinn var sá að nú var hún einhvers staðar á óþekktum stað. Fyrir venjulegt fyrirtæki gat þetta þýtt eftirfarandi, eins og Halldór Kristjánsson verkfræðingur bendir á: „Við erum með öflugar vélar sem hýsa bókhaldskerfi úti í bæ, þar fer bankaþjónustan fram og geymsla á ljósmyndum. Allt er þetta komið í skýið.“[112] Hann bætir því við að stjórnendum fyrirtækja finnist afskaplega gott að þurfa ekki að leiða hugann of mikið að tölvuvinnslunni. Möguleiki sé fyrir hendi, jafnvel hjá stórum fyrirtækjum, að sleppa alveg við að vera með tölvumenn innanhúss, sem stundum komi með tillögur um eitthvað sem stjórnendur skilja ekki eða vilja ekki. Með því að vera með alla vinnslu utan fyrirtækisins, á skýinu eða úti í bæ (sem getur verið það sama) er hægt að vera laus allra mála og borga bara ákveðið gjald fyrir það. Þá er Office-pakkinn keyrður annars staðar, þar er bókhaldið líka og fyrirtækið er laust við flest það sem gert er í tölvunni. Ókosturinn er hins vegar sá að það þarf að reka hugbúnaðinn og ef eitthvað kemur upp á, prentari stöðvast til dæmis, þá er enginn á staðnum til að bregðast við. Því verður þó varla á móti mælt að ákveðin hugsanabreyting hefur átt sér stað varðandi notkun hugbúnaðar. Það er ekki lengur gert ráð fyrir því að fyrirtæki þurfi að láta sérsmíða eða laga allt að sínum þörfum, heldur sé raunverulega hægt að nota það sem til er. Eins og Halldór bendir á eru almennir starfsmenn yfirleitt vel tölvulæsir og geta því auðveldlega nýtt sér staðlaðan hugbúnað og átt samskipti vegna bókhalds, og söludeildir nota söluforrit á borð við salesforce.com sér að ágætu gagni. Halldór segir það hafa komið sér á óvart hversu útbreidd notkun þess konar hugbúnaðar er orðin, en hann hefur fylgst vel með þróun tölvumála hjá íslenskum fyrirtækjum.[113]

Viðskiptagreind

Viðskiptagreind (Business Intelligence) er hugtak sem hefur sett æ ríkari svip á gerð hugbúnaðar og notkun hans á árunum eftir árþúsundamótin. Hugtakið er ekki nýtt af nálinni en þau tæki og tól sem notuð eru til að greina og vinna með alls kyns gögn til að gera þau nýtileg í viðskiptum verða sífellt fjölbreyttari og öflugri. Viðskiptagreind felst meðal annars í því að nýta tæki og ferli til að greina og birta gögn, oft úr stórum gagnagrunnum eða vöruhúsum gagna, og á seinni árum hefur athyglin beinst í æ ríkari mæli að því að vinna með gríðarlegt magn gagna (Big Data). Markmiðið er að nýta þessi gögn og birta á þann hátt að þau geti gefið fólki færi á að taka sem allra skynsamlegastar ákvarðanir, byggðar á öflugum grunni gagna sem sett eru fram á auðskilinn hátt.

Einn af mikilvægum þáttum viðskiptagreindar er þekking á þörfum viðskiptavina (Customer Intelligence). Hún hefur meðal annars verið skilgreind sem leið 21. aldarinnar til að herma eftir kaupmanninum á horninu þar sem markmiðin eru:

  • Að koma á tengslum við viðskiptavininn – með rauntímasamskiptum.
  • Bera kennsl á hann – með persónumiðuðu markaðsstarfi.
  • Bjóða gildi sem eiga erindi – með réttu vöruframboði og samkeppnishæfu verði.
  • Þróa skilning á viðskiptavininum – með því að flokka hann, dýpka þekkingu á honum, uppfylla væntingar og nýta viðeigandi gögn, greiningar og sjálfvirkni í þessu skyni.[114]

Mörg íslensk fyrirtæki bjóða upp á gagnleg tól til nýtingar viðskiptagreindar, bæði innlend og erlend. DataMarket, sem stofnað var árið 2008, byggðist á því að safna saman margvíslegum gögnum af ólíkum uppruna á einn stað og gera þau aðgengileg á samræmdan hátt. Fyrirtækið náði talsverðri útbreiðslu á þessu sviði hér á landi og erlendis. Árið 2014 var fyrirtækið selt til fyrirtækisins Qlik sem er eitt af þekktustu fyrirtækjum á sviði viðskiptagreindar í heiminum. Viðskiptalausnir Qlik eru vel þekktar hér á landi og af stórum viðskiptavinum fyrirtækisins hérlendis má nefna Reykjavíkurborg og Samskip.

Meðal annarra fyrirtækja sem hafa sérhæft sig í því að þróa og nýta lausnir viðskiptagreindar má nefna Wise, íslensku bankana og Marorku, sem hefur notað slíkar lausnir til hagnýtingar upplýsinga við rekstur skipaflota.

Þau íslensku fyrirtæki sem hafa sérhæft sig í viðbótum við Microsoft Dynamics-hugbúnaðinn NAV og AX hafa mörg hver einnig einbeitt sér að hugbúnaðarlausnum sem byggja á viðskiptagreind.

Fyrirtæki á sviði viðskiptagreindar hafa með sér ýmiss konar samstarf. IcePro er einn vettvangurinn. IcePro skilgreinir sig sem hlutlausan vettvang fyrir opinbera aðila, einkafyrirtæki og lausnaraðila, þar sem kostur gefst á því að sitja við eitt borð, miðla af reynslu, setja stefnu, skilgreina ferli og sannreyna tækni. IcePro hefur það hlutverk að safna þekkingu innanlands sem erlendis og miðla henni til aðildarfyrirtækja í formi verkefnaþátttöku, ráðstefnuhalds og ýmiss konar kynninga.[115]

Orkan og umhverfið á Íslandi: Umræða og veruleiki

Oft hefur komið upp umræða um að nýta orkuna á Íslandi í þágu upplýsingatækni og hátæknifyrirtækja á því sviði. Einn sterkasti angi þeirrar umræðu hefur verið spurningin um gagnaver á Íslandi, sem orðin eru að veruleika nú þegar.

Gagnaverið Thor Data Center

Gagnaverið Thor Data Center var sett á laggirnar í Hafnarfirði árið 2010 en fyrirtækið var stofnað ári fyrr. Stærsti viðskiptavinur þess var frá upphafi Opera Software í Noregi. Byrjunarerfiðleikar einkenndu fyrstu starfsárin og árið 2011 skrifaði Landsbankinn undir fjármögnunarsamning við fyrirtækið til að fjármagna nýjan gagnagám. Í frétt á viðskiptasíðum Morgunblaðsins segir af þessu tilefni:

Gagna­ver Thor Data Center bygg­ist á sér­út­bún­um& gáma­ein­ing­um sem hýsa gögn og gagna­vinnslu fyrirtækja. Fram kem­ur í til­kynn­ingu, að eft­ir að nýi gám­ur­inn verður kom­inn í gagnið hafi af­kasta­geta gagna­vers­ins marg­fald­ast og muni fé­lagið geta annað hýs­ing­arþörf fleiri stórra fyr­ir­tækja. […]

Thor Data Center er eina gagna­verið sem starf­rækt er á Íslandi og bygg­ir þjón­usta þess á umhverfisvænni raf­orku.[116] 

Skýrr, síðar Advania, keypti fyrirtækið og rann það inn í samsteypuna árið eftir, eða síðla árs 2011. Advania Thor Data Center keypti ofurtölvu til vísindarannsókna á Norðurlöndum á árinu 2012. Notagildi tölvunnar er margvíslegt en einkum í þágu vísinda:

Stofnanir sem hafa yfirumsjón með háhraðatölvum til vísindarannsókna í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Íslandi hafa í sameiningu fjárfest og gangsett nýstárlega háhraðatölvu á Íslandi, sem hýst er í gagnaverinu Advania Thor Data Center í Hafnarfirði. Nýnæmið við þessa ofurtölvu felst í hugmyndinni, staðsetningunni og rekstri tölvunnar, frekar en í tækninni. Umræddur tölvubúnaður er frá HP og Opnum kerfum.[117]

Opera Software stórjók svo viðskipti sín við gagnaverið á árinu 2013. Fyrirtækið tengist Íslandi á þann hátt að Opera-vafrinn er upphaflega sprottinn frá þeim tíma er Íslendingurinn Jón von Tetzchner var enn í forsvari fyrir fyrirtækið. Það var nýr vafri, Opera Mini-vafrinn fyrir tölvur, snjallsíma, sjónvörp og önnur nettengd tæki, sem var ástæða þessarar miklu aukningar á umsvifum Opera hér á landi. Aukningin leiddi af sér stóraukna internetumferð til Íslands og mikla orkuþörf, eða sem svaraði 2–3 þúsund manna bæjarfélagi á Íslandi. Aðaláherslan í markaðssetningu gagnaversins var „að markaðssetja Ísland sem umhverfisvænan valkost sem hefur þá sérstöðu að byggja á endurnýjanlegri orku. Gagnaverin geta skapað þjóðinni miklar gjaldeyristekjur,“ eins og Gestur G. Gestsson forstjóri Advania orðaði það árið 2013.[118]

Advania hafði á þessum tíma hafið samstarf við Verne Global um stækkun gagnavers á Ásbrú.[119] Árið 2014 var í framhaldi af því farið að undirbúa stækkun gagnavera Advania og sjónum beint að Reykjanesbæ. Þá voru viðskiptavinir fyrirtækisins orðnir áttatíu, og enn var Opera stærstur þeirra.[120] 

Gagnaver Verne – Suðurnesjarokið kælir þúsundir tölva

Innkoma Verne Holdings hófst á áformum um að reisa gagnaver á svæði gamla varnarliðsins á Suðurnesjum og var stefnt að því að opna það um áramótin 2008–2009, eða um svipað leyti og efnahagshrunið á Íslandi varð. Í kjölfarið urðu allnokkrar tafir á opnuninni. Í umfjöllun um framkvæmdirnar í DV haustið 2009 er farið yfir áformin í viðtali við Björgólf Thor Björgólfsson, eiganda fjárfestingarfélagsins Novator, sem átti Verne Holdings að stórum hluta.

Gagnaverið mun hýsa rafræn gögn fyrir ýmis alþjóðleg fyrirtæki og veita þeim ýmiss konar þjónustu við þessi gagnasöfn. […]

Lykilatriði í starfsemi gagnaversins eru tveir sæstrengir til og frá landinu sem notaðir verða til að flytja gögnin. Annar þessara strengja, Danice, var tekinn í notkun í gær [skrifað í byrjun september 2009] en framkvæmdir við hann hófust í ágúst í fyrra. […]

Lykilforsenda í rekstri gagnaversins er að tengslin við Evrópu séu tryggð með tveimur sæstrengjum, bæði Danice og Farice, ef annar skyldi bila því viðskiptavinir gagnaversins verða að hafa tryggt aðgengi að gagnasöfnum sínum hér á landi.[121]

Það var síðan í febrúar 2012 að Verne hóf formlega starfsemi sína á Ásbrú. Á forsíðu Víkurfrétta fimmtudaginn 9. febrúar 2012 segir: „Suðurnesjarokið kælir þúsundir tölva.“[122] Þar kemur fram að þetta sé fyrsta alþjóðlega gagnaverið í heiminum sem knúið sé með grænni orku og pláss sé fyrir fimm þúsund netþjóna í fyrsta áfanga. Stærsti einstaki viðskiptavinur gagnaversins var bílaframleiðandinn BMW í samstarfi við Opin kerfi, en aðrir aðilar voru smærri.

Verne Global […] valdi Opin kerfi sem sinn þjónustuaðila hérlendis við þau fyrirtæki sem vilja hýsa sitt umhverfi í gagnaverinu. […] hefur tekist í góðri samvinnu við erlenda lykil birgja að byggja upp viðskiptasambönd við fyrirtæki eins og BMW sem reka tölvuumhverfi sitt í gagnaverinu. […]

Tækifæri hvað varðar gagnaversiðnaðinn og tækni eru því óþrjótandi og tíminn er núna til að gera sem mest úr stöðunni, skilgreina verkefnin, fjárfesta í spennandi vegferð og skapa forskot í alþjóðlegri samkeppni. […] flest í okkar umhverfi, byggir meira og meira á tækjum sem tengjast saman gegnum háhraðanet og upplýsingum sem er miðlað í gegnum með þjónustu sem hýst er í skýinu eða miðlægt.[123]

Samfélagsumræða á nýrri öld

Samfélagsáhrif samfélagsmiðla

Notkun samfélagsmiðlanna hefur orðið uppspretta umræðu og vangaveltna um áhrif þeirra á samfélagið, bæði hér á Íslandi og í alþjóðlegu samhengi. Ljóst er að margt af því sem hefur mótað bæði mannkynssöguna og Íslandssöguna á 21. öldinni má rekja beint til áhrifa samfélagsmiðlanna. Í upphafskaflanum um áratuginn 2005­–2014 er drepið á áhrif samfélagsmiðlanna í búsáhaldabyltingunni svokölluðu og hið svokallaða arabíska vor um og upp úr 2010 og framhald þess er gott dæmi um mátt samfélagsmiðlanna í alþjóðlegu samhengi.

Frelsi og jafnrétti

Opinn hugbúnaður
Íslendingar hafa lengi tekið þátt í þróun svokallaðs „opins hugbúnaðar“ (open source), sem byggist á því að kóði frá einum sé opinn öðrum til notkunar, aðlögunar og breytinga. Stefna stjórnvalda í þessum málaflokki er kynnt á UT-vefnum (upplýsingatæknivefnum):

Ríkisstjórnin samþykkti í mars 2008 stefnu um frjálsan og opinn hugbúnað. Verkefnisstjórn um rafræna stjórnsýslu vann stefnuna og studdist m.a. við skýrslu um opinn hugbúnað sem gerð var fyrir forsætisráðuneytið 2005, stefnur annarra þjóða og margvíslegt efni frá Evrópusambandinu. […] Í stefnunni kemur fram að þess skuli gætt að gefa frjálsum og opnum hugbúnaði sömu tækifæri og séreignarhugbúnaði þegar tekin er ákvörðun um kaup á nýjum búnaði og ávallt skuli leitast við að gera sem hagstæðust innkaup.[124]

Í tímaritinu Tölvumálum 2011 er sagt frá notkun frjáls hugbúnaðar í Menntaskólanum í Reykjavík. Fyrrverandi nemendur skólans tókum höndum saman ásamt skólayfirvöldum, ráðuneyti og einkaaðilum og uppfærðu tölvukerfi skólans og byggðu alfarið á frjálsum hugbúnaði við þá uppfærslu. Um markmiðið með þessari aðgerð er sagt í blaðinu:

Þegar verkefnið hófst var MR skuldbundinn til að greiða umtalsverð hugbúnaðarleyfisgjöld á ári hverju, til þess eins að halda óbreyttu kerfi gangandi. Megnið af þessum gjöldum runnu beint úr landi, en með frjálsum hugbúnaði vonast skólayfirvöld til að geta haldið þessu fé innan landssteinana og nýtt til uppbyggingar eða kennslu.

Annar mikilvægur eiginleiki frjáls hugbúnaðar er að hann gerir yfirleitt hóflegar kröfur til vélbúnaðar og gamlar tölvur nýtast betur en ella. Frá sjónarmiði notenda virðast „Linux tölvur“ hraðari, en frá sjónarmiði þeirra sem halda utan um buddustrenginn lengir frjáls hugbúnaður líftíma hverrar tölvu og frestar útgjöldum. Til samanburðar hefði þurft að kaupa yfir 100 nýjar tölvur ef MR hefði kosið að uppfæra í nýlega útgáfu af Windows eða Mac OS X. […] Einungis tíminn getur leitt í ljós hver heildarniðurstaðan verður, en frjáls hugbúnaður var hagkvæmasta leiðin til að uppfæra tölvukerfi skólans á þessum tímapunkti.[125]

Kynjaumræðan
Á einstökum tímabilum hefur hlutur kvenna verið nokkuð stór í tölvunarfræðinámi og útskriftarárgangurinn 1984 frá Háskóla Íslands var til að mynda með nokkuð jöfnum kynjahlutföllum.[126] Um svipað leyti var líka vinsælt að fara til Danmerkur í kerfisfræðinám og þangað sóttu konur frá Íslandi enn frekar en karlarnir.[127]

Hlutur karla í greininni hefur þrátt fyrir framansagt löngum verið mun stærri en kvenna. Spurt hefur verið hvernig unnt sé að jafna hlut kynjanna í upplýsingatækni, meðal annars árið 2011 í Tölvumálum. Bilið milli kynjanna virtist lítið haggast. Um árin frá 1997–2010 segir:

Svo virðist sem minnkandi umræða um mikilvægi upplýsingatækninnar hafi að einhverju leyti orðið til þess að draga úr áhuga nemenda á að sækja nám í greininni, því eftirspurn eftir menntuðu fólki á þessu sviði er svo sannarlega til staðar. […] Þegar tölvunarfræðin er skoðuð sérstaklega má sjá gríðarlegan samdrátt í nemendafjölda frá árinu 2000 (fyrir utan örlitla aukning á fjölda karlmanna síðustu tvö árin, 2009-2010). Þessi skortur á áhuga á upplýsingatækni virðist hafa átt frekar við um kvenþjóðina. Á árinu 2001 voru nær 30% nemenda í tölvunarfræði konur en á árinu 2010 voru konur aðeins 12,5% af heildarnemendafjölda. Þetta hlutfall hefur farið nær stöðugt minnkandi og í einstökum árgöngum hefur það farið allt niður í 5%. Til samanburðar var 51% í nemenda í viðskiptafræði kvenkyns á árinu 2010 og ríflega 62% af heildarfjölda nemenda á háskólastigi.[128]

NOTA.KVENNA
Hér má sjá sveiflur í aðsókn nemenda, kvenna og karla, að tölvunarfræðinámi við Háskólann í Reykjavík á árunum 1998 til 2003. Á þessum árum var mikil eftirspurn eftir nemendum með einhverja þekkingu í forritun og tölvunarfræði. Mikil uppsveifla er í aðsókn að náminu fram að árinu 2000. Það ár var einnig metfjölgun á umsóknum kvenna í tölvunarfræði. Eftir aldamótin og eftir að netbólan sprakk dalaði aðsókn beggja kynja að náminu. Í kaflanum um fyrstu háskólanemana í tölvunarfræði má sjá yfirlit yfir útskriftarnemendur skipt eftir kynjum á árunum 1976-2014.[129]

Netkaffihús og netaðgangur á bókasöfnum

Á tíunda áratug síðustu aldar voru tölvur og nettengingin ekki endilega aðgengilegar fyrir alla. Þá spruttu upp fjölmörg netkaffihús (internet café) þar sem unnt var að komast í tölvur og nettengingu að vild, yfirleitt gegn greiðslu. Samhliða þessu var mjög víða farið að bjóða upp á aðgang að tölvum og interneti á almenningsbókasöfnum fyrir notendur safnanna, yfirleitt ókeypis. Fyrsta netkaffihúsið á Íslandi var sett á laggirnar í Reykjavík árið 1995 og nefndist það Síbería sem eflaust hefur vísað til alþjóðaorðsins „cyber“, sem mörg erlend netkaffihús kenndu sig við. Einar Örn Benediktsson var stofnandi Síberíu.[130] Í kjölfarið spruttu upp netkaffihús úti um allt land[131] en á nýrri öld og með smærri tækjum varð þróunin sú að boðið var upp á nettengingar víða, fyrst gegn gjaldi en með tímanum varð fátítt að rukkað væri fyrir tengingu.

 

[1] Bergþóra K. Ketilsdóttir, ábendingar í tölvupósti apríl 2016.

[2] Skýrsla Rannsóknarnefndar alþingis. Rv. 2010.

[3] „Betri Reykjavík“ er gott dæmi um virka notkun þessarar hugmyndafræði. Sjá meðal annars http://www.citizens.is/

[4] http://www.hagstofa.is/talnaefni/atvinnuvegir/upplysingataekni/upplysingataekninotkun/ Sótt 21.11.2015.

[5] http://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__fyrirtaeki__fjoldi__fyrirtaeki/FYR01001.px/table/tableViewLayout1/?rxid=fa8a12dc-9ce2-4cbd-8395-d03aea17476b Sótt 21.11.2015.

[6] Örn Kaldalóns og Hjálmtýr Guðmundsson. Viðtal tekið 24.9.2015.

[7] http://www.sky.is/index.php/16-lidhnir-atburdhir/1403-opinn-hugbunaeur

[8] Birgir Björn Sigurjónsson: Ávinningur Reykjavíkurborgar af rafrænum viðskiptalausnum. Tölvumál, 1. tbl. 36. árg. 2011, bls. 32. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf . Sótt 14.11. 2015.

[9] Sama heimild.

[10] http://eldri.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-761/940_read-396

[11] Ólafur Andri Ragnarsson: Leikaiðnaðurinn er alvöru iðnaður. Tölvumál 1. tbl. 34. árg. 2009. Bls. 40.

[12] Hagstofa Íslands: Upplýsingaiðnaður. Fjöldi fyrirtækja og fjöldi starfandi 1998-2008.

[13] Varkár spilamaður. Frjáls verslun, 73. árg. 7. tbl. (01.07.2011), bls. 43. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380126&pageId=6247847&lang=is&q=sprotafyrirtæki Sótt 13.11. 2015.

[14] Ari Kristinn Jónsson. Viðtal tekið 27.11.2015.

[15] Útgerðarmaður í ímynduðum heimi. Frjáls verslun, 4. tbl. 70. árg. 01.04. 2008, bls. 88.

[16] Hilmar Veigar Pétursson. Viðtal tekið 20.10. 2015.

[17] https://notendur.hi.is/jrg4/Leikur_sem_kennsluafer/Tolvuleikir.html Sótt 3.11.2015.

[18] Symbol6 Redux: viðtal við leikjaframleiðandann Írisi Andrésdóttur hjá Gogogic. http://www.pressan.is/Leikjapressan/Skoda_Adrir_leikir/symbol6-redux-vidtal-vid-leikjaframleidandan-irisi-andresdottur-hja-gogogic

[19] Upplýsingar frá Deepa Iyengar framkvæmdastjóra og einum af stofnendum MindGames. Tölvupóstur 2. september 2016.

[20] Nýr íslenskur tölvuleikur. Viðskiptablaðið, 22. júlí 2013. http://www.vb.is/frettir/nyr-islenskur-tolvuleikur/93792/; http://www.pressan.is/Leikjapressan/Skoda_Adrir_leikir/nyr-islenskur-leikur-fyrir-iphone

[21] Nýr íslenskur leikur fyrir Iphone. http://www.pressan.is/Leikjapressan/Skoda_Adrir_leikir/nyr-islenskur-leikur-fyrir-iphone Sótt 3.11.2015.

[22] Stefán Hrafnkelsson segir frá slíkum hótunum frá íslenskum athafnamanni. Viðtal tekið 21.10. 2015.

[23] Stefán Hrafnkelsson. Viðtal tekið 21.10. 2015 og glærur: http://www.ut.is/media/ut-dagurinn-2010/Betware.pdf Sótt 19.11. 2015.

[24] http://www.businesswire.com/news/home/20100519005824/en/Betware-Receives-License-Market-Microgaming-Casino-Games Sótt 19.11. 2015.

[25] Handan við öppin. Frjáls verslun, 74. árg. 7. tbl. (01.07.2012), bls. 55. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=379035&pageId=6218920&lang=is&q=Plain Vanilla. Sótt 15.11.2015.

[26] http://sport.moi.is/tol-og-taeki/2011/11/03/islenski-tolvuleikurinn-the-moogies-fer-i-solu-a-apple-app-store-i-dag/

[28] Setja 300 miljónir í íslenska leikjaframleiðandann Plain Vanilla. visir.is, 9. apríl 2013. http://www.visir.is/setja-300-milljonir-i-islenska-leikjaframleidandann-plain-vanilla/article/2013130409186 Sótt 15.11.2015.

[29] Reynslusaga: Sprotalíf. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 20. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[30] Gogogic hættir rekstri – „Við reyndum“. visir.is. 19. september, 2015. http://www.visir.is/gogogic-haettir-rekstri----vid-reyndum-/article/2013130918938 Sótt 17.11.2015.

[31] http://gagarin.is/ og https://locatify.com/; Steinunn Anna Gunnlaugsdóttir, spjall á UTmessu í febrúar 2016.

[32] Hilmar Veigar Pétursson sagði að viðskiptavinir, til dæmis Kínverjar, hefðu gert kröfur um að fyrirtækið væri með fé til reiðu fyrir rekstri CCP í Kína eftir hrunið.

[33] Viðtal við Sigrúnu Evu Ármannsdóttur, 28.10.2015.

[34] Nýherji. Ársskýrsla 2009, bls.2. http://www.nyherji.is/servlet/file/store718/item36628/Arsskyrsla_Nyherja_hf._2009.pdf Sótt 16.11.2015.

[35] Hjálmar Gíslason. Viðtal tekið 1.10. 2015.

[36] UT-geirinn styrktist við bankahrunið. Morgunblaðið – viðskiptablað. 10. mars, 2011. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1370525/?item_num=61&searchid=4ccae7f8674791400c0a3195991688878ad779f2 Sótt 22.11.2015.

[37] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[38] Sama heimild.

[39] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[40] Sigrún Eva Ármannsdóttir. Viðtal tekið 28.10. 2015.

[41] Sama heimild.

[42] Sama heimild.

[43] Sama heimild.

[44] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[45] Ari Kristinn Jónsson. Viðtal tekið 27.11.2015.

[46] Sigurjón Ólafsson: Bókin um vefinn. Sjálfshjálparkver fyrir metnaðarfulla vefstjóra. Rv. 2015, bls. 162.

[47] Sigrún Guðjónsdóttir. Viðtal tekið 20.9.2015.

[48] http://www.ut.is/vefhandbok/yfirlit/val/mat/nr/3142 Sótt 17.11.2015.

[49] Ragnheiður H. Magnúsdóttir. Viðtal tekið 25.11.2015.

[50] Sama heimild.

[51] http://landsbokasafn.is/index.php/markhopatenglar/utgefendur/skylduskil Sótt 4.11. 2015.

[52] Sjá http://vefsafn.is/index.php?page=um-vefsafnid

[53] Háþróuð tækni og háleit markmið. Fréttablaðið, 20. mars 2005, bls. 12. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=265573&pageId=3759553&lang=is&q=Össur Sótt 12.11.2015.

[54] Með hugvit að vopni. Auglýsing frá Marel. Hér: Frjáls verslun, 73. árg. 8.-9. tbl. (01.08.2011) Bls. 133. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380127&pageId=6248060&lang=is&q=sprotafyrirtæki Sótt 11.11.2015.

[55] Dr. Eyþór Ívar Jónsson: 200 áhugaverð sprotafyrirtæki. Frjáls verslun, 71. árg. 7. tbl. (01.07.2009), bls. 23. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380213&pageId=6252515&lang=is&q=sprotafyrirtæki Sótt 12.11.2015.

[56] Þetta viðhorf kom fram í viðtali við Vilhjálm Þorsteinsson 9.9.2015.

[57] Dr. Eyþór Ívar Jónsson: 100 áhugaverð sprotafyrirtæki. Frjáls verslun, 70. árg. 7. tbl. (01.07.2008), bls. 18-19. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380212&pageId=6252400&lang=is&q=SPROTAFYRIRTÆKI Sótt 11.11.2015.

[58] http://www.vb.is/frettir/viskiptaenglar-vilja-meiri-nyskopun-a-islandi/16896/ Sótt 11.11.2015.

[59] Júlía Pálmadóttir Sighvats: Stuðningsumhverfi nýsköpunar á Íslandi. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 6. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=388614&pageId=6621617&lang=is&q=P%E1lmad%F3ttir%20Sighvats Sótt 14.11.2015.

[60] Andri Heiðar Kristinsson: Stuðningsumhverfi sprotafyrirtækja í heimsmælikvarða. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 8. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[61] Júlía Pálmadóttir Sighvats: Stuðningsumhverfi nýsköpunar á Íslandi. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 7. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[62] Reynslusaga: Um tilurð sprotafyrirtækis. Tölvumál. 1. tbl. 34. árg. nóvember 2009, bls. 18. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Sk%201%20tbl%202009_SKJ.pdf Sótt 14.11.2015.

[63] Dr. Eyþór Ívar Jónsson: Áhugaverðustu sprotafyrirtæki Íslands: Sprettur á Íslandi. Frjáls verslun, 71. árg. 7. tbl. (01.07.2009), bls. 20-22.

[64] 100 áhugaverðir sprotar. Frjáls verslun, 73. árg. 7. tbl. (01.07.2011), bls. 32-33. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380126&pageId=6247847&lang=is&q=sprotafyrirt<æki/a>. Sótt 12.11.2015.

[65] Eyþór Ívar Jónsson: Byggjum upp þekkingar- og nýsköpunarhagkerfi. Frjáls verslun, 73. árg. 7. tbl. (01.07.2011), bls. 34. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380126&pageId=6247847&lang=is&q=sprotafyrirtæki

[66] 70 umsóknir um aðstöðu fyrir ný sprotafyrirtæki í kjölfar kreppu. Morgunblaðið, 9. janúar 2009. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1263437/

[67] Sprotasókn í kreppu. Morgunblaðið, 7. maí 2009. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1281711/

[68] http://www.sprotar.is . Ef aðeins er hakað í Upplýsingatækni og Afþreyingu – leikjatækni voru 251 fyrirtæki sýnd 12.11. 2015.

[69] Af vef Nýherja: http://www.nyherji.is/nyherji/fyrirtaekid/saga/ Sótt 22.11.2015.

[70] Magnús Sveinn Helgason: Íslenskt viðskiptalíf – breytingar og samspil við fjármálakerfið. Viðauki 5 við skýrslu Rannsóknarnefndar alþingis. Rv. 2010, bls. 145-146.

[71] Sjá kafla um þá sameiningu.

[72] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2009/11/18/Sameining/ Sótt 21.11.2015.

[73] Sigrúnu Evu Ármannsdóttur framkvæmdastjóra Eskils, sem var meðal smærri fyrirtækja í sameiningunni, kom þessi þróun ekki á óvart og taldi að hún hafi legið í loftinu.

[74] Af vef Advania: https://www.aDVania.is/um-aDVania/fjolmidlar/frettir/frett/2012/01/20/ADVania/

[75] Frosti Bergsson. Tölvupóstur 7.12.2015.

[76] Titan hefur senn starfsemi. Fréttablaðið, 15. september 2006, bls. 21. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=272512&pageId=3916120&lang=is&q=Titan Titan. Sótt 5.12. 2015.

[77] Af vef Opinna kerfa: https://opinkerfi.is/opin-kerfi/opin-kerfi-fyrirtaekid/saga-ok/. Sótt 24.2.2018.

[78] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 13.10. 2015.

[79] Pressan, 22.september 2009. http://www.pressan.is/Vidskipti/Lesavidskiptafrettir/microsoft-kaupir-islenskan-hugbunad---risastor-samningur-a-islenskan-maelikvarda Sótt 21.11.2015.

[80] LS Retail opnar nýja skrifstofu í Dubai. Morgunblaðið – viðskiptafréttir. 24. janúar 2014. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1495662/?item_num=12&searchid=15b31ede9ad1eda7279aa1e9008010c1ebf351f1&t=657089679&_t=1448281933.13 Sótt 23.11.2015.

[81] Mature startup.

[82] Georg Lúðvíksson. Viðtal tekið 23.11.2015.

[83] Sama heimild.

[84] Bretar búa sig undir iPad. Morgunblaðið 26.apríl 2010. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=337994&pageId=5320267&lang=is&q=spjaldt%F6lv Sótt 18.11.2015.

[85] Heitasta sófatæki í heimi. Fréttablaðið 1. maí 2010, bls. 76. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=323646&pageId=5075659&lang=is&q=spjaldt%F6lv Sótt 18.11.2015.

[86] Sama heimild.

[87] Sama heimild.

[88] Bókaþjóðin orðin nettengd. Fréttablaðið, 16. nóvember, 2010, bls. 30. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=325868&pageId=5102099&lang=is&q=spjaldt%F6lv Sótt 17.11.2015.

[89] Kampakátir með Kyndilinn. Morgunblaðið 11. janúar 2012. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1406841/?item_num=0&searchid=ddd5a3fe80c9aed65930acbcc2c1f5dd8fdb773c Sótt 18.11.2015.

[90] Sala á rafbókum ólík eftir efni og útgáfum. Morgunblaðið 13. janúar 2015. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1538296/?t=330380809&_t=1447901356.28 Sótt 18.11.2015.

[91] Sælir eru einfaldir símar. Tímarit Morgunblaðsins, 18. desember 2005. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1056252/ Sótt 22.11.2015.

[92] Sama heimild.

[93] Margrét Rós Einarsdóttur: Snjallsíma öldin. Tölvumál, 19. febrúar 2015. http://www.sky.is/index.php/toelvumal/item/1748-snjallsima-oeldin Sótt 22.11.2015.

[94] 89 prósent Íslendinga nota Facebook. DV. 29. maí 2015. http://www.dv.is/frettir/2015/5/30/89-prosent-islendinga-nota-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[95] Nánast helmingur þjóðarinnar notar Snapchat: Eiginlega allir Íslendingar á Facebook. Nútíminn. 29. maí, 2015. http://nutiminn.is/nanast-helmingur-thjodarinnar-notar-snapchat-eiginlega-allir-islendingar-a-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[96] Facebook vinsælust og Instragram er í öðru sæti. Mbl.is 20.9.2013. http://www.mbl.is/frettir/taekni/2013/09/20/81_prosent_islendinga_a_facebook_2/ Sótt 17.11.2015.

[97] Íslenskir læknar nýja sér samfélagsmiðla í auknum mæli. Pressan. 22. janúar 2015. http://www.pressan.is/(X(1)S(-1%20OR%202+28-28-1=0+0+0+1%20--%20p1p0e55jc00rh2bg2uejczu))/Frettir/Lesafrett/islenskir-laeknar-nyta-ser-samfelagsmidla-i-auknum-maeli Sótt 18.11.2015.

[98] Íslenskir læknar nýja sér samfélagsmiðla í auknum mæli. Pressan. 22. janúar 2015. http://www.pressan.is/(X(1)S(-1%20OR%202+28-28-1=0+0+0+1%20--%20p1p0e55jc00rh2bg2uejczu))/Frettir/Lesafrett/islenskir-laeknar-nyta-ser-samfelagsmidla-i-auknum-maeli Sótt 18.11.2015.

[99] 89 prósent Íslendinga nota Facebook. DV. 29. maí 2015. http://www.dv.is/frettir/2015/5/30/89-prosent-islendinga-nota-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[100] https://blog.compete.com/2006/10/18/youtube-vs-myspace-growth-google-charts-metrics/

[101] 3 af hverjum 4 eiga MySpace eða Facebook. Muninn, 81. árg., 2. tbl. 2007-2008, bls. 89.

[102] 70.000 myndskeið á sólarhring. Morgunblaðið. 237. tbl 94. árg. 2. september 2006, bls. 53.

[103] 89 prósent Íslendinga nota Facebook. DV. 29. maí 2015. http://www.DV.is/frettir/2015/5/30/89-prosent-islendinga-nota-facebook/ Sótt 17.11.2015.

[104] Ágúst Valgeirsson: Hvar er sjónvarpið mitt og hvert er það að fara? Tölvumál, 1. tbl. 36. árg, 2011, bls. 30. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf Sótt 14.11.2015.

[105] www.visir.is/paper/serblod/SD130717.pdf Sótt 24.2.2018.

[106] Ýmir Vigfússon: En hvað eru tölvuský? Tölvumál, 15. september 2011. http://www.sky.is/index.php/toelvumal/item/1596-en-hva%C3%B0-eru-t%C3%B6lvusk%C3%BD?

[107] Skýið veitir meira frelsi. Morgunblaðið – Viðskiptablað. 30. júní 2011. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1383770/?item_num=59&searchid=4ccae7f8674791400c0a3195991688878ad779f2

[108] Sama heimild.

[109] Sama heimild.

[110] Sama heimild.

[111] http://www.ut.is/fraedsla/tolvusky/ Sótt 21.11.2015.

[112] Halldór Kristjánsson. Viðtal tekið 16.9.2015.

[113] Sama heimild.

[114] Helgi Ö. Viggósson: Viðskiptagreind. Þekking nýtt í rauntíma. ­„Er greind í gögnunum?“ Hádegisfundur hjá Ský 9. maí 2012. http://www.sky.is/images/stories/2012_SkjolOgMyndir/14_Vidskiptagreind/Vidskiptavinagreind.pdf

[115] http://www.mbl.is/greinasafn/grein/73023/ Sótt 30.4.2016.

[116] Landsbankinn fjármagnar Thor Data Center. Morgunblaðið, 26.4.2011. http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2011/04/26/landsbankinn_fjarmagnar_thor_data_center/ Sótt 21.11.2015.

[117] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2012/04/17/Norraen-ofurtolva-hja-Advania-Thor-Data-Center/

[118] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2013/04/30/Opera-storeykur-vidskiptin-vid-gagnaver-Advania/ Sótt 21.11.2015.

[119] Verne Global og Advania gera samning upp á 1,5 milljarða. Víkurfréttir, 35.tbl. (19.09.2013) 34.árg, bls. 1.

[120] Af vef Advania: https://www.advania.is/um-advania/fjolmidlar/frettir/frett/2014/05/05/Advania-undirbyr-nytt-gagnaver-i-Reykjanesbae/ Sótt 21.11.2015.

[121] Gagnaverið tafðist vegna hrunsins. Dagblaðið VísirDV. 121. tbl. (02.09.2009), bls. 26.

[122] Suðurnesjarokið kælir þúsundir tölva. Víkurfréttir. 6. tbl. 33. árgangur 2012.

[123] http://ok.is/is/um-okkur/frettir/464-30-ara-afmaelisradhstefna-opinna-kerfa

[124] http://www.ut.is/fraedsla/opinn_hugbunadur/

[125] Bjarni R. Einarsson: Frjáls hugbúnaður í Menntaskólanum í Reykjavík. Tölvumál, 1. tbl. 36. árg. 2011, bls. 28. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf

[126] Ágúst Guðmundsson. Viðtal tekið 25.11.2015.

[127] Arnheiður Guðmundsdóttir. Viðtal tekið 15.10. 2015.

[128] Þórhildur Hansdóttir Jetzek: Hvernig fáum við fleiri konur í upplýsingatækni? Tölvumál 1. tbl. 36. árg. 2011, bls. 23. http://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/2011_proof_loka.pdf

[129] Sama heimild.

[130] http://eldri.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-3410/4398_view-3716/ Sótt 22.4.2016.

[131] Dæmi um frétt um netkaffihús úti á landi frá 2003 er þegar netkaffi var opnað á Stöðvarfirði: http://www.mbl.is/greinasafn/grein/739792/

graf
Framtíðarsýn Jóhanns Gunnarssonar um upplýsingatækni frá árinu 1996. Úr 4. tbl. Tölvumála það ár.

Árin 1995–2004 voru tímar mikilla samfélagsbreytinga og upplýsingatæknin lék þar stórt hlutverk. Þessar breytingar vörðuðu allt líf almennings á Íslandi, umhverfi fyrirtækjanna og framtíðarsýn fólks um árþúsundamótin. Í setningarávarpi sínu á ráðstefnu um skólastarfi og upplýsingatækni árið 1996 sagði Jóhann Gunnarsson, heiðursfélagi í Skýrslutæknifélaginu, að samfélagið væri að á vegferð upplýsingahraðbrautarinnar, en spáði því að upplýsingasamfélagið myndi ekki verða til fyrr en um árið 2010. Hann lýsti framtíðarsýn sinni í grafi en óhætt er að segja að þróunin hafi orðið mun hraðari en hann sá fyrir.

 

Breytingar á vinnuumhverfi

Miðaldra karlmaður í dökkum jakkafötum á aflokaðri skrifstofu párar erindi á blað. Vélritunarstúlka í afgreiðslunni tekur við því og slær inn á ritvél eða tölvu. Árið 2014 sést þessi sjón varla nema í sjónvarpsþáttum eða kvikmyndum og var orðin sjaldséð árið 1995. Flestir, konur og karlar, voru sjálfbjarga á einmenningstölvu, oft í opnu rými, og margir nýttu sér möguleika internetsins. Sumir höfðu aðgang að innanhússnetum en færri höfðu samskipti við fólk út um allt gegnum nettengingu. En breytingar lágu í loftinu.

Sala á hugbúnaði og vélbúnaði fór ört vaxandi og æ fleiri störfuðu á þeim vettvangi. Fjármagn leitaði þangað í æ ríkara mæli, sumpart vegna væntinga en ekki síður þar sem eftirspurn fyrirtækja, stofnana og einkaaðila jókst gríðarlega.

Kaupendur tölvubúnaðar höfðu oft og tíðum óraunsæja mynd af gildi tölvuvæðingar. Einhverjir horfðu tortryggnir á þessa hröðu þróun, en fleiri leituðu að allsherjarlausn sem leysa ætti allan vanda og þessi lausn var tölvubúnaður. Tæknitrúin gat leitt menn til að losa sig við allt það gamla: útbúnað, fólk, áratugaþekkingu og vinnufyrirkomulag. Tölvukerfi skyldi leysa það af hólmi. Ráðgjöf á sviði tölvuvæðingar varð sífellt fyrirferðarmeiri sem og krafan um að hún lyti faglegum reglum frekar en lögmálum sölumennskunnar.

Breytingar urðu einnig á áherslum í menntun, bæði með aukinni fjölbreytni í menntun fólks í þessari atvinnugrein og ekki síður vegna þess að menntastofnanir nýttu sér betur og betur þá möguleika sem tæknin bauð upp á.

Vélbúnaður, forritunarmál, gagnagrunnar og stýrikerfi 1995–2004

Vélbúnaður og gagnavinnsla: Einkatölvur – einn notandi, mikill sveigjanleiki, töflureiknar, ritvinnsla, tölvugrafík; Tilkoma sýndartölva (Virtual Machines); Tilkoma blaðþjóna (Blade servers);

Forritunarmál þessa tíma voru: C++, Java, Delphi, C, Visual Basic

Gagnagrunnar: Oracle, IBM DB2, SQL Server, InterBase

Stýrikerfi: Windows 95; Mac OS X. Linux, ýmsar útgáfur.

Vafrar: Netscape, Mozilla, Internet Explorer, Opera, Apple Safari, Firefox.

Hugbúnaðargerð verður lífsviðurværi

Hugbúnaðargerð á Íslandi byggðist í upphafi á því að mæta þörfum viðskiptavina, sem notuðu ákveðinn vélbúnað. Einnig þurfti að leysa verkefni fyrir fyrirtæki sem höfðu eigin tölvudeildir eða þjónustuðu skilgreindan hóp viðskiptavina, svo sem ríki og sveitarfélög, bankana eða stór fyrirtæki í einstökum atvinnugreinum. Á níunda áratugnum byggðist upp eiginlegur hugbúnaðariðnaður á Íslandi. Hægt er að máta ýmsar tímasetningar í leit að þeim upphafspunkti. Er Friðrik Sigurðsson stofnandi TölvuMynda leit um öxl í mars 2007 sagði hann meðal annars um þróun áratuganna tveggja þar á undan:

Þegar horft er um öxl eftir tuttugu ára starf er tvennt sem kemur upp í hugann. Annars vegar þær gríðarlegu breytingar sem hafa orðið hjá viðskiptavinum okkar og íslensku viðskiptalífi almennt á þessum tíma. Hins vegar þær miklu breytingar sem orðið hafa hjá fyrirtækinu sjálfu. Báðar þessar breytingar eru af sama meiði og snúast um byltingu hugarfars.
Þegar félagið [TölvuMyndir] var stofnað árið 1986, stóð metnaður minn þá að stórum hluta til að skapa mér og öðrum sem að rekstrinum komu lífsviðurværi.[2]

Þegar komið var fram á tíunda áratuginn var hugbúnaðargerð á Íslandi búin að slíta barnsskónum. Oddur Benediktsson prófessor fjallaði um þá vegferð í tímaritinu Tölvumál í október 1998.

Íslendingar hafa sjálfir þróað megnið af þeim notendahugbúnaði, sem rekstur þjóðfélagsins krefst. Má teljast með ólíkindum að hinn frekar fámenni hópur sem er við hugbúnaðarstörf hafa áorkað jafn mikilli kerfisgerð og raun ber vitni.[3]

Vinnuumhverfi í hugbúnaðargerð á Íslandi breyttist umtalsvert kringum árþúsundamótin. Ný forritunarmál komu á sjónarsviðið. Fjölgun varð í hópi menntaðra kerfis- og tölvunarfræðinga og jókst eftirspurnin eftir þeim svo að ýmsir voru dregnir út á vinnumarkaðinn áður en þeir luku námi. Erfitt var að ná í fólk, greidd voru há laun, fagmennska og hæfni var ekki eins mikil og áður og jafnvel ráðið inn fólk sem lítið eða ekkert vissi um tölvur.[4] Annar aðbúnaður, svo sem afþreying og mötuneyti, voru notuð í þessari samkeppni um fólkið.[5] Liðnir voru þeir dagar þegar menn byrjuðu með tvær hendur tómar, unnu myrkranna á milli mánuðum saman án þess að greiða sjálfum sér kaup og keyptu notuð húsgögn í Sölunefnd varnarliðseigna,[6] sem seldi gömul húsgögn úr herstöð Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli. Einn af þeim sem áttu aðild að nýsköpunarfyrirtækjum á þessum tíma lýsir ástandinu eins og hálfgerðu gullgrafaraæði.[7] Þetta ástand varði fram til ársins 2001 er netbólan hjaðnaði.

Nýsköpunarfyrirtækin og umhverfi þeirra 1995–2004

Nýsköpunar- eða sprotafyrirtæki urðu mjög áberandi í umræðunni í íslensku atvinnulífi á tíunda áratugnum, ekki síst í hugbúnaðargerð. Í netbólunni svokölluðu á árunum 1995–2000 komu þau mjög við sögu. Ýmsir sjóðir urðu til, sem lánuðu til hugbúnaðargerðar, svo sem Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn. Þeir styrktu nýsköpun og rannsóknarverkefni á vegum háskóla. Ekki voru allir sáttir við það hvernig sumir þessara sjóða störfuðu. Gagnrýnt var að stjórnmálamenn töluðu meira um að hygla sprotum en efnt væri. Stofnendur sprotafyrirtækja töldu sumir að styrkirnir væru fráteknir fyrir fólk í rannsóknum hjá ríkinu og ef það fengi ekki styrkina yrði það atvinnulaust.[8]

Nýsköpunarfyrirtækjum fjölgaði mjög á þessu tímabili og fjármögnun þeirra varð fjölbreyttari en fyrr. Sumir sóttu sér fjármagn út fyrir landsteinana. Ýmis hugbúnaðarfyrirtæki tengdust inn í þá flóknu fléttu eignaskipta, uppkaupa, uppskipta og sameiningar sem varð á tölvu- og upplýsingatæknimarkaðnum. Um sprotafyrirtæki á nýrri öld er fjallað nánar í öðrum kafla.

Ný forritunarmál breiðast út í íslenskri hugbúnaðargerð

Í stað eldri forritunarmála urðu forritunarmálin C og C++ vinsæl á tíunda áratugnum og skömmu fyrir árið 2000 kom Java til sögunnar og varð útbreitt. Önnur forritunarmál, svo sem Delphi, héldu áfram að njóta vinsælda.

Eftir aldamót varð PHP ríkjandi vefforritunarmál um hríð. Samhliða þessari þróun sótti .NET í sig veðrið. Kostur þess var að unnt var að fá tiltölulega óvant ungt fólk, rétt sloppið úr skóla, til að ná tökum á forritun í .NET undir góðri handleiðslu.[9] Sprotafyrirtækin héldu sig, með undantekningum, mest við þessi forritunarmál. Fróðlegt er að skoða vangaveltur um hugbúnaðargerð á netinu í kjölfar ráðstefnu Skýrslutæknifélagsins um vefinn og framtíð hans árið 1996. Velt var upp þeirri spurningu hvort forritarar yrðu óþarfir og hönnuðir tækju við. Andrés Magnússon, framkvæmdastjóri Kjarnorku ehf., taldi það óþarfa ótta og spurningu um eðlilega verkaskiptingu.[10] Sum fyrirtæki, eins og OZ, væru að forrita fyrir netið en aðrir, eins og Menn og mýs, notuðu netið til að kynna það sem þeir væru að gera, í þeirra tilviki nafnamiðlara fyrir Macintosh.[11] Fyrst og fremst þyrftu menn þó að tileinka sér nýjan hugsunarhátt með tilkomu vefsins:

Skilin milli tækni og innihalds verða sífellt óljósari og eins er það ljóst að útlit skiptir orðið miklu meira máli en áður. Þeir dagar eru liðnir að menn komist upp með DOS-skeljarútlit.[12]

Forritun fyrir stærri aðila, svo sem Microsoft og íslenska samstarfsaðila þeirra, var í fastari skorðum og tók minni breytingum á þessu tímabili en hins vegar óx umfangið í þróun og sölu viðskiptahugbúnaðar verulega.

Vöxtur í gerð og sölu viðskiptahugbúnaðar

Gerð viðskiptahugbúnaðar fyrir einkatölvur hélt áfram af auknum krafti eftir 1995 en með ákveðnum breytingum. Áfram var boðið upp á íslenskan hugbúnað, bæði sérhannaðan fyrir þarfir stórra fyrirtækja en einnig ögn staðlaðri búnað. Þróun og aðlögun fór bæði fram innan stærri fyrirtækja og stofnana og einnig hjá aðilum sem sérhæfðu sig í hugbúnaði jafnt sem vélbúnaði. Þeir tímar voru að mestu liðnir að hugbúnaður væri háður þeim vélbúnaði, sem hann keyrði á, nema sá allra elsti.

Margir buðu upp á íslenskan viðskiptahugbúnað, meðal annars miðtölvur. Kerfi hf. var til dæmis stórt á þeim markaði með viðskiptahugbúnaðinn Alvís fyrir AS/400[13] og á sama markaði voru AKS, Birki, Lind, Frum/Miðverk og Tölvubankinn.

Miðtölvurnar tóku hröðum breytingum eins og sjá má á myndrænu yfirliti sem Sigurður Bergsveinsson gerði yfir IBM-miðtölvur í tilefni fjörutíu ára afmælis Ský árið 2008:

throun.midtolva
Árið 2008 tók Sigurður Bergsveinsson saman yfirlit yfir þróun IBM-miðtölva í þau 39 ár sem þær höfðu þá verið við lýði og má þar sjá örar breytingar á árunum 1977 til 1990.

Miðtölvurnar fengu samkeppni í viðskiptalausnum fyrir einkatölvur og hlutdeild þeirra á markaðnum minnkaði. Lausnir fyrir einkatölvur náðu fótfestu sem fullgildur viðskiptahugbúnaður og hér er yfirlit yfir nokkrar þeirra:

  • Bústjóri – Fjölnir – Navision – alhliða viðskipta- og upplýsingakerfi
  • Stólpi – birgða- og fjárhagskerfi
  • Ópus – (1990: Ópus – Allt) – alhliða viðskiptahugbúnaður
  • Allt hugbúnaður (1990: Ópus – Allt) – alhliða viðskiptahugbúnaður
  • Concorde – upplýsingakerfi, heldur utan um pantanir, sölu, birgðir og verkstýringu
  • TOK – bókhalds- og viðskiptahugbúnaður
  • Hugtak – lausnir fyrir sjávarútveg
  • H-laun – launakerfi
  • BÁR – bókhalds- og áætlanakerfi sem ríkið notaði
  • GoPro – málastjórnun, skjalastjórnun og upplýsingastjórnun

Mestallur viðskiptahugbúnaður var enn skrifaður á Íslandi.[14] Það átti þó eftir að breytast hratt. Farið var að bjóða upp á staðlaðan viðskiptahugbúnað sem náð hafði útbreiðslu erlendis og í sumum tilvikum að aðlaga hann þörfum íslenska markaðarins. Það tók langan tíma og íslenskur viðskiptahugbúnaður hafði lengi vel í fullu tré við innfluttu lausnirnar. [15]

En hér á landi sem annars staðar urðu erlendar lausnir í íslenskri aðlögun á endanum ofan á.

Navision – átök um verðmæta vöru

Navision var fyrsti erlendi, staðlaði viðskiptahugbúnaðurinn sem kom á íslenska markaðinn. Upphaflega kom IBM með Navision til Íslands, en Strengur, samstarfsaðili IBM, tók að sér að fóstra íslensku útgáfuna,[16] sem hét Bústjóri. Strengur var fyrsta fyrirtækið hér á landi til að taka að sér umboð fyrir þennan viðskiptahugbúnað, upphaflega eingöngu til að íslenska hugbúnaðinn.[17] Fyrstu Navision-útgáfurnar á Íslandi voru undir íslenskum nöfnum, svo sem Bústjóri og Fjölnir. Mikil átök urðu um Navision á Íslandi á þessum upphafsárum og þar voru helstu keppinautarnir IBM/Nýherji, Strengur, Landsteinar, Tæknival, Navís og ýmsir fleiri. Stofnun Landsteina og Navís út frá Streng má rekja til Navision-hugbúnaðarins.[18]

Fram að því hafði viðskiptahugbúnaður hér á landi yfirleitt verið íslenskur og byggður að stórum hluta á ýmsum sérlausnum. Framan af hafði Strengur heildsölu og smásölu á Navision á sömu hendi. Síðar var hins vegar stofnað sérstakt fyrirtæki, Navision Software Ísland, sem tók við heildsölunni, en Strengur hélt smásölunni. Bæði fyrirtækin Landsteinar og Navís voru stofnuð til að annast uppsetningu á Navision hugbúnaði og ráðgjöf í tengslum við hann.[19]

Í fréttum 10. febrúar 1996 kemur fram að Tæknival hafi ásamt Landsteinum og nokkrum fyrrum starfsmönnum Strengs hf. stofnað nýtt fyrirtæki hér á landi, sem hyggist selja og þjónusta viðskiptahugbúnaðinn Fjölni og Navision financial, danska hugbúnaðinn sem Fjölnir byggði á. Þetta var Navís og átti Tæknival helming í fyrirtækinu á móti Landsteinum og starfsmönnum, sem áttu svipaðan hlut hvor um sig. Í frétt Morgunblaðsins segir:

Að sögn Þorsteins Guðbrandssonar, framkvæmdastjóra Navís, sjá menn ýmsa möguleika í markaðssetningu og sölu þessa hugbúnaðar hér á landi, m.a. vegna samstarfsins við Tæknival. Hann segir að gert sé ráð fyrir því að hið nýja fyrirtæki hefji starfsemi í apríl, en enn eigi þó eftir að ganga frá samningum við Streng varðandi leyfi til að selja Fjölni.

Landsteinar hafa á undanförnum árum lagt áherslu á markaðssetningu og sölu á Navision hugbúnaðinum erlendis og hefur fyrirtækið meðal annars sett á fót dótturfyrirtæki í Bretlandi til að sjá um sölu búnaðarins þar. Fram til þessa hefur það hins vegar ekki selt Fjölni hér á landi. …

Strengur er eini dreifingar- og þróunaraðili Fjölnis-hugbúnaðarins hér á landi, en auk Strengs selja nokkur fyrirtæki hugbúnaðinn. Samkvæmt heimildum Morgunblaðsins mun þó vera þrýst á um að breyting verði gerð á þessu fyrirkomulagi. Bent er á að erlendis sé skipulag þessara mála með talsvert öðrum hætti hvað sölu og dreifingu á þessum hugbúnaðarkerfum varðar. Þar komi sá aðili sem sjái um þróun og dreifingu hugbúnaðarins hvergi nálægt sölu hans til endanlegra notenda.

Haukur Garðarsson, framkvæmdastjóri Strengs, segir að sér sé kunnugt um hið nýja fyrirtæki en hann reiknar ekki með því að tilkoma þess á markaðinn muni hafa veruleg áhrif á starfsemi Strengs. „Við erum með dreifingarréttinn í dag samkvæmt samningum okkar við framleiðanda hugbúnaðarins, ásamt því að vera með nokkra söluaðila á okkar snærum. Þetta fyrirtæki kemur því væntanlega aðeins til með að verða einn söluaðili til viðbótar, ef samningar takast milli Strengs og þessara aðila.“

Haukur segir að Strengur hafi unnið að sölu og markaðssetningu Fjölnis frá árinu 1989. Þetta markaðsstarf hafi gengið mjög vel og sennilega sé Fjölnir nú einn mest seldi viðskiptahugbúnaður hér á landi. „Þegar vel gengur þá er mjög algengt að fleiri vilji njóta uppskerunnar og því eðlilegt að nýir aðilar reyni komast þarna inn sem söluaðilar,“ segir Haukur.[20]

Síðar sameinuðust fyrirtækin Landsteinar og Strengur. Navision-hugbúnaðurinn var áfram þróaður og var auglýstur í nokkur ár undir nafni LS Retail, en söluaðilinn var Landsteinar-Strengur. LS Retail fékk eigin framkvæmdastjóra árið 2007.[21] Haustið 2009 var í undirbúningi sameining SKÝRR, Landsteina-Strengs og fleiri fyrirtækja, sem nú eru innan Advania. Microsoft Dynamics-hlutinn, Navision og AX voru þá alfarið undir hatti LS Retail en í nánu samstarfi við Landsteina-Streng fram undir sameininguna.[22] Fyrirtækið gerði þó í eigin nafni stóran samning við Microsoft um sölu á AX-hluta hugbúnaðarins haustið 2009. Á þessu tímabili uppskipta og eftirmála hrunsins voru tengslin milli fyrirtækjanna rofin en hlutabréf LS Retail fluttust frá Baugi til Straums.[23] Kögun varð einnig söluaðili fyrir Navision á Íslandi.[24]

Concorde XAL – gerði það sem ekki var áður hægt

Viðskiptahugbúnaðurinn Concorde kom á markað snemma á tíunda áratugnum, fyrst á vegum Hugar hf. sem Gunnar Ingimundarson stofnaði ásamt fleirum. Concorde var „staðlaður, erlendur viðskiptahugbúnaður, sem var aðlögunarhæfur, þannig að maður gat samt sem áður forritað sérlausnirnar í honum“.[25] Mismunur var milli hinna ýmsu gerða viðskiptahugbúnaðar. Styrkur Concorde var einkum á sviði framleiðslu- og birgðastýringar og hafði Concorde þar ákveðna sérstöðu.[26] Notkun hugbúnaðarins snerist ekki eingöngu um að tölvuvæða það sem áður hafði þurft að vinna í höndunum. Hann var líka verkfæri til að gera það sem ekki hafði verið hægt áður, ekki unnt að vinna handvirkt og því einfaldlega ekki verið gert.[27] 

Scanned from a Xerox Multifunction Printer
Fulltrúar Hugar hf. og Hugar International sem var þá erlendi armur Hugar. Myndin er tekin 1997 á CeBit-sýningunni í Þýskalandi þar sem mörg íslensk fyrirtæki í upplýsingatækninni stigu sín fyrstu skref í þeirra tíma útrás.Frá vinstri: Hörður Geirsson, Þóroddur Björgvinsson, Gunnar Ingimundarson, David Farquhar og Bergur Ólafsson. Mynd frá Gunnari Ingimundarsyni.

Þrjú íslensk fyrirtæki hófu samstarf um að koma Concorde á markað hérlendis árið 1993. Í Morgunblaðinu 10. ágúst það ár segir svo frá þessi samstarfi:

FYRIRTÆKIN Hugur, HP á Íslandi og Tæknival hafa hafið með sér samstarf um markaðssetningu á Concorde XAL viðskiptahugbúnaði frá danska fyrirtækinu Damgaard Data. Með þessum hugbúnaði er unnt að bjóða fyrirtækjum af öllum stærðum heildarlausn í tölvuvæðingu með ýmsum eiginleikum sem fram til þessa hefur verið að finna í mun stærri og dýrari hugbúnaðarkerfum, að sögn Gunnars Ingimundarsonar, framkvæmdastjóra Hugar. […] Þegar hafa á fjórða tug fyrirtækja keypt þennan hugbúnað frá því hann var fyrst í boði um mitt sl. ár.

Concorde XAL er staðlaður viðskiptahugbúnaður sem nær yfir öll svið í rekstri fyrirtækja, bæði fjármálaleg verkefni og framleiðslu- og verkbókhald. Hugbúnaðurinn er þannig úr garði gerður að hann má aðlaga að þörfum hvers fyrirtækis og auðvelt er að bæta við verkefnum. Með honum er hægt að vinna á nánast öllum stýrikerfum og tölvum þ.m.t. einmenningstölvum og nærnetum en einnig á tölvum sem nota Unix stýrikerfið. Meðal núverandi notenda eru P. Samúelsson, Prentsmiðjan Oddi, Nói-Síríus, Íslenska útvarpsfélagið og Tölvusamskipti.

Frosti Bergsson, framkvæmdastjóri HP á Íslandi, segir að hér á landi hafi vantað úrval nútímalegs viðskiptahugbúnaðar sem nýti til fullnustu þann vélbúnað sem Hewlett Packard hafi í boði og skapi fyrirtækinu ákveðna sérstöðu. Þar sé fyrst og fremst átt við hugbúnað sem vinni í svokölluðu biðlara/miðlara umhverfi með Unix stýrikerfi. Fyrst nú bjóðist fyrirtækjum raunhæfur valkostur við hefðbundnar millitölvur. [28]

Margir notendur eldri viðskiptahugbúnaðar færðu sig yfir í staðlaðar lausnir og fengu tilboð um þjálfun og aðlögun þegar þær eldri, íslensku, voru að fjara út á markaðnum. Dæmi um það var að Þróun hf. gerði viðskiptavinum sínum þetta tilboð: „Þróun býður öllum CONCORDE notendum námskeið í notkun kerfisins. Nú þegar hafa nokkrir viðskiptavinir skipt frá BIRKI yfir í CONCORDE.“[29]

Sameining með útrás í huga

Nokkur fyrirtæki sameinuðust árið 2000 og lögðu saman krafta sína, meðal annars með útrás í huga. Sum þeirra höfðu áður komið við sögu viðskiptahugbúnaðar, sameiningar fyrirtækja og útrásar. Í hlut áttu fjögur íslensk fyrirtæki og tvö dönsk. Þetta voru:

  • Þróun hf., sem var eitt elsta hugbúnaðarfyrirtæki landsins á þessum tíma, stofnað árið 1976. Það hafði allt frá upphafi unnið á sviði viðskiptahugbúnaðar, við ráðgjöf, hugbúnaðarþróun og þjónustu við viðskiptavini sína. Þegar hér var komið vann fyrirtækið í tveimur deildum, annars vegar í deild sem kennd er við viðskiptalausnirnar Axapta, Birki og Concorde og hins vegar í sérverkefnadeild. Þá var fyrirtækið farið að huga að þróun lausna fyrir viðskipti á netinu (e-business).
  • Þekking – upplýsingatækni, sem var þá ársgamalt fyrirtæki en byggt á grunni upplýsingadeildar KEA.
  • Tristan ehf., sem var fjögurra ára um árþúsundamótin. Fyrirtækið hafði haslað sér völl á sviði þjónustu víðneta og fjarskiptakerfa en einnig boðið upp á ráðgjöf og lausnir á sviði intra- og internetmála, vefverslana, margmiðlunar, e-business-lausna og hýsingar.
  • Hugvit hf., sem var sjö ára gamalt fyrirtæki. Það var orðið eitt af stærstu fyrirtækjunum á sviði hópvinnulausna í Evrópu. Fyrirtækið þróaði og dreifði stöðluðum hugbúnaði sem sniðinn var að þörfum notanda. GoPro, stöðluð hugbúnaðarlausn, skjalavörslukerfi með upplýsingum sem safnað var í einn gagnagrunn, var aðalvara fyrirtækisins, en það bauð einnig upp á staðlaðar veflausnir og fleira af því tagi.
  • Dönsku fyrirtækin voru F8-Data og SCIO A/S, sem einnig var með GoPro. [30]

GoPro

Ríkið og Reykjavíkurborg voru stærstu aðilarnir sem notuðu GoPro-skjalavistunarkerfið frá Hugviti, en það náði mestri útbreiðslu á árunum 1995–2000. Menntamálaráðuneytið hóf reyndar að skrá mál hjá sér rafrænt árið 1994 og saman mynduðu GoPro-kerfi ráðuneytanna kerfi sem nefnt er Málaskrá ráðuneytanna. Í Morgunblaðinu í september 1997 er fjallað um notkun ríkisins á GoPro:

HUGVIT HF. var stofnað árið 1993 og eru helstu eigendur Eignarhaldsfélag Alþýðubankans, Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn, Ólafur Daðason og fjölskylda ásamt fleiri einstaklingum og fyrirtækjum. Strax í upphafi var lögð áhersla á þróun hugbúnaðar undir Lotus Notes sem hentaði að mati aðstandenda best fyrir þau hópvinnukerfi sem þróa átti.

Á upphafsárum Hugvits var ráðist í verkefni með nokkrum ráðuneytum varðandi tölvuvæðingu og skráningu erinda sem þeim berst. Það kerfi kallast Málaskrá ráðuneytanna og eru öll erindi skráð inn í málaskrána og haldið utan um feril málanna ásamt þeim skjölum sem tengjast þeim.

Málaskráin varð síðan grunnur af skjala-, verkefna- og samskiptabrunni sem heitir GoPro. GoPro er nú í notkun hjá fjöldanum öllum af íslenskum fyrirtækjum og er að hasla sér völl á erlendri grundu.[31]

Útrásin, sem boðuð var, skilaði sér í nokkrum tækifærum erlendis. Meðal annars var skrifað undir viljayfirlýsingu við bandaríska hugbúnaðarfyrirtækið Microsoft í október 2003 um þróun á GoPro Professional fyrir .NET og samstarfið við Microsoft varð áframhaldandi. En í fyrrgreindri umfjöllun Morgunblaðsins um GoPro segir Agnar M. Jónsson frá Hugviti:

Það er ekki líklegt að íslensk fyrirtæki nái að keppa við erlenda risa á borð við Microsoft, Oracle, IBM. Það er mun vænlegri leið til árangurs að finna vannýttan markaðskima og koma með lausn þar á undan öðrum og nota síðan forskotið til markaðssetningar erlendis. Til þess getur verið nauðsynlegt að leita til samstarfs við fyrirtæki sem þekkja betur til aðstæðna á mörkuðunum og hafa bolmagn til að ná árangri. Við höfum alist upp í sköpunarríku þjóðfélagi með sterka menningararfleið og það nýtist okkur í hugbúnaðarsmíðinni.

Agnar segir að starfsmenn Hugvits hafi snemma áttað sig á tækifærum netsins.

Þau tækifæri felast einkum og sér í lagi í þeim ógöngum sem fyrirtæki hafa lent í við viðhald á heimasíðum sínum. Starfsmenn fyrirtækja hafa þurft að reiða sig á tæknimenn með HTML-kunnáttu til að birta efni á vefnum. Þetta hefur orðið til þess að vefir fyrirtækja hafa úrelst og þeir þar af leiðandi ekki orðið sá vettvangur sem menn vonuðust eftir. Þegar fyrirtæki hefur áttað sig á þessari stöðu hefur tvennt verið til ráða, annars vegar að loka vefnum eða að uppfæra og viðhalda honum með tilheyrandi kostnaði án nokkurrar tryggingar um að vefurinn verði í sama fari að nokkrum tíma liðnum.[32]

Þær gömlu ekki dauðar úr öllum æðum

Þótt fókusinn í viðskiptahugbúnaði færðist yfir á PC-tölvurnar héldu sumar lausnirnar sem keyrðu á miðtölvum eftir sem áður velli lengi og má þar sem dæmi nefna Alvís. Ýmsar tilraunir voru gerðar til að aðlaga hann einnig Windows-umhverfinu, meðal annars með því að skrifa skel ofan á hinn eiginlega hugbúnað. En nýir viðskiptavinir bættust ekki við, heldur leituðu annarra lausna. Þrátt fyrir það hélt þessi hugbúnaður áfram að vera til staðar hjá eldri viðskiptavinum.[33]

Fleira var í farvatninu sem náði síðar enn meiri útbreiðslu. Rafræn viðskipti voru að verða hluti af viðskiptalífinu og hugtakið viðskiptagreind skaut rótum á sama tíma.[34]

Áhrif nýs veruleika í upplýsingatækni á líf almennings

Fjölmargir þættir sem tengdust upplýsingatæknisamfélaginu urðu til að gerbreyta lífi almennings á tíunda áratugnum. Fólkið sem uppgötvaði einkatölvuna á næsta áratug á undan upplifði nú aðra og ekki síðri umbyltingu. Börnin sem komust á unglingsár upp úr árþúsundamótunum kynntust veröld sem var að mörgu leyti mjög ólík þeirri sem foreldrar þeirra ólust upp við.

Fyrir ári vissi enginn að til væri Internet – nú getur enginn án þess verið

Árið 1995 má með sanni segja að hafi verið tímamótaár í notkun tölvutækni á Íslandi líkt og víða annars staðar. Internetið hafði haldið innreið sína á nær öllum sviðum samfélagsins og var orðið almenningseign en ekki aðeins eign nokkurra „tölvufríka“ eins og tímaritið Frjáls verslun orðaði það í umfjöllun um netið það ár.[35] Í fyrsta tölublaði tímaritsins Tölvumála árið 1995 er fjallað um þessa þróun frá ýmsum hliðum og meðal annars byggt á efni frá ráðstefnu sem haldin var síðla árs 1994. Þessi ráðstefna reyndist að mörgu leyti gefa góða sýn á umfjöllun næstu ára. Og fleiri lögðu orð í belg.

Í áramótaávarpi Vigdísar Finnbogadóttur, forseta Íslands, í upphafi ársins 1995 fjallaði hún um þær samfélagsbreytingar, sem voru að verða, og sagði meðal annars:

Aldrei fyrr hefur tæknin sýnt okkur jafnmarga möguleika og um þessar mundir. Stundum er talað um þekkingarsprengju, sem orðið hafi á liðnum áratugum. Nú blasir við okkur ný sprenging í þekkingarmiðluninni. Á örskotsstundu komumst við í samband við upplýsingabanka um allan heim, getum leitað okkur fróðleiks frá fyrstu hendi, hvort sem við erum skólafólk á Kópaskeri eða í Króksfjarðarnesi eða starfsmenn í Reykjavík eða Raufarhöfn.[36]

Vigdís setti þróunina í alþjóðlegt samhengi og velti því fyrir sér hvaða hlut Íslendingar ætluðu sér í nýrri veröld upplýsingatækninnar:

Erlendir forystumenn á ýmsum sviðum hafa á undanförnum mánuðum fullyrt að það sem ráða muni úrslitum varðandi velgengni einstakra þjóða í harðnandi samkeppni á komandi árum verði menntun þeirra og þekking.[37]

Vitanlega velti fólk því fyrir sér hvers vegna þessi bylting hefði átt sér stað á einmitt þessum tímapunkti en ekki fyrr, því tæknin var til staðar og einnig sá grunnur sem internetið byggði á. Lengi hafði verið framboð á ýmiss konar þjónustu á netinu.[38] Engu að síður breyttist heimsmynd manna einmitt á þessu ári og upplýsingasamfélagið varð sýnilegra: „Fyrir ári síðan vissi enginn að það væri til eitthvað sem heitir Internet. En nú getur enginn án þess verið.“ Þetta fullyrðir Magnús Hauksson, ritstjóri tímaritsins Tölvumála, í ritstjórnarpistli sínum í ársbyrjun 1995.[39] Hann veltir fyrir sér skýringum og nefnir myndræn notendaskil og ódýrari búnað og gjald fyrir notkun. Nýir möguleikar netsins höfði líka til stærri hóps en áður.

Tenging í eina klukkustund á dag innifalin

Þrátt fyrir upphafna hrifningu margra sem um fjölluðu var notkun netsins, einkum veraldarvefsins, á byrjunarreit. Hvernig skyldi veruleiki þeirra sem notuðu internetið árið 1995 hafa verið? Býsna ólíkur því sem hann varð áratug síðar og enn ólíkari nútímanum, 2018, þegar stór og smá tæki eru sítengd við netið.[40]

Mikið var fjallað um netið. Tímaritið Frjáls verslun gaf lesendum sínum góð ráð um búnað og hvernig nýta mætti internetið og veraldarvefinn. „Það þarf aðgang að einkatölvu, mótald og sérstakt forrit. Mælt er með mótaldi sem er a.m.k. 14.400 bita en slík mótöld má fá fyrir minna en 20 þúsund krónur. Öflugri mótöld, 28.800 bita eru komin á markað en töluvert dýrarin en hin.“ Þá er fjallað um hvaða búnað þurfi til að geta til dæmis náð í „lifandi myndir“ eða tónlist. Ráðlegt sé að hafa hljóðkort í tölvunni og gott skjákort, sem tryggir góða myndupplausn. Veraldarvefinn þarf að skoða gegnum vafra og bent er á að forritið Mosaic hafi um nokkurt skeið tryggt myndrænt notendaviðmót á internetinu en Netscape hafi leyst það af hólmi.[41] Notendur netsins gera þó ýmislegt fleira en að vafra á veraldarvefnum, skoða myndir og spila tónlist. Tölvupósturinn er þar í efsta sæti en einnig upplýsingaöflun og viðskipti á netinu. Hvort sem menn eigi erindi í gagnabanka eða vilji sækja sér nýjustu fréttir eða upplýsingar um gengi gjaldmiðla, stunda bókakaup eða hestaviðskipti, allt sé þetta mögulegt á internetinu.[42]

internet
Yfirlit úr Frjálsri verslun frá því 1995 um þá sem sáu Íslendingum fyrir internetþjónustu.

Þegar hér var komið sögu, 1995, höfðu um 5–6 þúsund manns á Íslandi aðgang að internetinu og þar af voru um 3000 þeirra virkir. Tíu árum fyrr voru þeir aðeins tíu talsins.[43]

Einn af ráðandi aðilum á internetmarkaðnum á Íslandi var á þessum tíma fyrirtækið Miðheimar. Um 300 fyrirtæki voru tengd internetinu á vegum fyrirtækisins og nokkur þúsund einstaklingar. Í mánaðargjaldinu var falin tenging í eina klukkustund á dag að hámarki og væri hún ekki notuð féll hún „dauð“ niður en safnaðist ekki upp til næsta dags.[44] Skráðar internetheimsóknir á viku voru þá um 90 þúsund en þess er getið að daglega bætist við nýir internetnotendur.[45]

Níu aðilar veittu internetþjónustu um þessar mundir:

  • Skíma hf.
  • Miðheimar hf.
  • Menn og mýs hf.
  • Nýherji hf.
  • Margmiðlun hf.
  • Netherjar hf.
  • Strengur
  • Íslenska menntanetið
  • SURÍS. Samtök upplýsinganetsrannsókna sem sagt er að sjái um tengingar við netið en þjónusti ekki einstaklinga eða fyrirtæki.[46]

Internetið – villta vestrið breytist í nútímalega stórborg

Þótt kostir internetsins og möguleikar hafi verið áberandi 1995 gætti einnig ótta og fordóma. Í Morgunblaðinu í desember það ár er sagt að umfjöllun um alnetið[47] hafi yfirleitt byggst á óttalegum sögum um að þar sé allt vaðandi í klámi og viðurstyggð. Tilefni umfjöllunarinnar er heimsókn norska alnetsfræðingsins Odd de Presno, sem var að kynna nýútkomna bók er þýdd hafði verið á íslensku, Netheima. Tvennt er áberandi, að koma þurfi böndum á netið og misvitrir spádómar um hvernig það muni þróast. Odd tekur dæmi af því hvernig gögn séu send yfir netið. Þau séu bútuð niður í pakka, sem fari ekki allir sömu leið á áfangastað. Lendi einhver þessara pakka á hindrun, til dæmis vegna stríðsátaka, þá sjái netið um að finna honum aðra leið án þess að því sé hægt að stýra. Þróun netsins og samfélaginu þar líkir hann við lítið þorp, sem óx hratt og þróaðist yfir í stjórnlaust umhverfi, sem helst líktist villta vestrinu. En það er mat Odd að það sé að verða líkara nútímalegri stórborg að vexti og skipulagi.[48]

Í sjónmáli við árþúsundamót: Snjallir símar og smátæki

Þegar spjaldtölvur urðu vinsælar rættust ýmsir fjarstæðukenndir spádómar. Enn frekar er farsímar urðu að þeim fjölnotatækjum sem þeir voru orðnir 2014. Aðdragandann má rekja furðu langt aftur. Mark Weiser (1952–1999) hjá Xerox Parc í Bandaríkjunum sá til dæmis slíkar breytingar fyrir sér um 1990. Hann hafði efalaust áhrif á það hvernig ýmis smátæki voru þróuð. Það tók þó tíma fyrir framtíðarsýn hans að verða að tækni í höndum almennings.

Um árþúsundamót spáðu ýmsir í framtíðina. Þær spár höfðu beint hagnýtt gildi: hvaða framleiðendur ætti að veðja á, hvaða tækjum ætti að hampa og hvers konar hugbúnað ætti að framleiða. Jafnvel einfaldir farsímar buðu upp á ýmsa möguleika. Fyrirtækið Maskína hannaði kerfi sem nýtti farsímatækni í auglýsinga- og markaðssetningarskyni á árunum 2001–2002. Þar á meðal voru vinsælir happdrættisleikir með kóða á vöruumbúðum sem mátti senda með textaskilaboðum (SMS) í von um vinning. Fjármagn til verkefnisins fékkst frá Íslenska hugbúnaðarsjóðnum og erlendum fjárfestum.[49]

... búist við risasprengju í samruna farsímanna og upplýsingatækninnar

Þegar GPRS-tæknin og þriðja kynslóð farsíma voru í sjónmáli spáðu ýmsir byltingu. Jóakim Reynisson, framkvæmdastjóri tæknisviðs Tals, sem seinna rann inn í Vodafone, skrifar í Tölvumál árið 2000:

Það hefur mikið að segja hver þróunin verður í farsíma- og upplýsingatólum öllum. Sjáum við fyrir okkur eitt tæki sem getur allt eða mörg tæki sem hvert vinnur ákveðið verk, eða blöndu af þessu öllu? […] sum okkar vilja lítinn nettan síma til að tala í og annað tól til að halda utan um tölvupóst, skilaboð, skipulag og þess háttar. Enn aðrir vilja eitt allrahanda tæki fyrir alla notkun, til að tala í, skoða myndir, versla með og skemmta sér með. Allir þessir möguleikar munu skapa gríðarleg tækifæri fyrir alla sem að málum koma, neytendur sem og hönnuði og viðskiptaaðila því eins og fyrr sagði er hreinlega búist við risasprengju í samruna farsímanna og upplýsingatækninnar.[50]

Allt er nú sem orðið nýtt:
Samfélag, stjórnmál og markaðsbreytingar

Fyrstu tveir áratugirnir eftir komu fyrstu stórtölvunnar til Íslands voru ekki tímabil mikilla breytinga. Nokkrir aðilar báru höfuð og herðar yfir aðra á markaðinum. IBM hafði trygga stöðu á sviði vélbúnaðar, hugbúnaðargerð fyrir ríki og flestar opinberar stofnanir voru í höndum SKÝRR og fátt virtist ætla að breyta þessu. Fjölmörg teikn voru þó á lofti um breytingar og ýmsir stórir aðilar voru farnir að leita annarra lausna bæði í hugbúnaði og vélbúnaði. Peningar voru að komast inn í þessa atvinnugrein, bæði með tilkomu Íslenska hugbúnaðarsjóðsins og ýmissa einkaaðila en það var óséð áður.[51]

Tvennt varð óumdeilanlega til þess að flýta fyrir þeim stórfelldu breytingum sem í vændum voru:

  • Tilkoma hlutafjármarkaðar
  • Einkavæðing

Þetta tvennt varð jarðvegur mikilla breytinga á eignarhaldi stærstu fyrirtækjanna á Íslandi jafnt í vélbúnaði sem hugbúnaði. Sviptingar, átök og ótrúlegar leikfléttur minntu á stundum mest á viðskiptareyfara.

Hlutafjármarkaður kemur til sögunnar

Kauphöllin var sett á laggirnar á Íslandi árið 1985, fyrst nefnd Verðbréfaþing Íslands. Fyrstu viðskiptin sem þar fóru fram voru með íslensk ríkisskuldabréf. Íslenskir bankar og Seðlabanki Íslands stóðu fyrir stofnun Kauphallar. Það var þó ekki fyrr en árið 1990 að viðskipti með hlutabréf hófust. Á þeim áratug sem í hönd fór varð virkur hlutafjármarkaður á Íslandi eitt af þeim öflum sem breyttu hag fyrirtækja á sviði tölvutækni, vélbúnaðar jafnt sem hugbúnaðar og einnig fyrirtækja sem byggðu á tölvu- og upplýsingatækni, svo sem Marels og Össurar. Þá hafði hlutafjármarkaðurinn veruleg áhrif á ýmis félög sem fjárfestu í tölvufyrirtækjum.

Grái markaðurinn

Hinn svokallaði „grái markaður“ var ekki síður áberandi í viðskiptum um hlutabréf. Hann var frábrugðinn Verðbréfaþingi Íslands / Kauphöll Íslands að því leyti að þar fóru fram viðskipti með hlutabréf í fyrirtækjum sem ekki voru skráð í Kauphöllinni og lutu ekki því regluverki sem þar var skylt að fara eftir. Á Íslandi var ekki hefð fyrir slíkum viðskiptum og því má segja að „reglur á þróuðum fjármagnsmörkuðum, þar sem fjárfestar njóta eðlilegrar verndar“[52] hafi ekki virkað sem skyldi.

Hugbúnaðarfyrirtæki og sviptingar á hlutafjármarkaði

Á fyrsta áratug hlutafjármarkaðar á Íslandi urðu ýmsar sviptingar og þar komu við sögu íslensk hugbúnaðarfyrirtæki. Sum voru skráð í Kauphöllinni á einhverjum tímapunkti. Verðgildi hlutabréfa sveiflaðist og hlutafjármarkaðurinn gaf færi á stórfelldum uppkaupum, eigendaskiptum og leikfléttum.[53] Í sumum tilvikum voru fyrirtæki síðan afskráð í kjölfar eigendaskipta. Það voru þó ekki alltaf þau hlutabréfaviðskipti sem fóru fram í Kauphöllinni sem mestar sviptingar voru í kringum. Viðskipti með hlutabréf voru oft ævintýraleg í meira lagi. Hin alþjóðlega netbóla þandist út en atburðarásin hafði jafnframt séríslensk einkenni.

Upplýsingatæknin í Kauphöllinni

Skráning upplýsingatæknifyrirtækja á Verðbréfaþingi og í Kauphöllinni var mikil innspýting í greinina. Þetta voru ár mikilla væntinga, bjartsýni og umsvifa. En lítum á almennt umhverfi kauphallarviðskipta á þessum árum og svo nánar á hlut upplýsingatækninnar. Í ársbyrjun 1999 mátti lesa í Morgunblaðinu mjög uppörvandi fréttir af Verðbréfaþinginu:

Mikil umskipti hafa orðið á umfjöllun og áhuga á hlutabréfaviðskiptum á Íslandi undanfarin ár. Á síðasta ári lagði um helmingur þjóðarinnar nafn sitt með einum eða öðrum hætti við kaup á hlutabréfum og þá ekki síst í útboði á bréfum ríkisins í fjármálastofnunum. […]

UMTALSVERÐ hlutabréfaviðskipti hafa átt sér stað á Verðbréfaþingi Íslands það sem af er árinu [1999]. Á mánudag var metdagur á þinginu er hlutabréfaviðskipti dagsins námu rúmum hálfum milljarði. Í desembermánuði 1998 var slegið nýtt mánaðarmet er viðskipti með hlutabréf námu 2,5 milljörðum. Á liðnu ári námu heildarviðskipti með hlutabréf á Verðbréfaþingi Íslands 12,5 milljörðum króna sem samsvarar um 50 milljóna króna viðskiptum á dag. Heildarviðskipti með hlutabréf á þessu ári nema tæpum 1,1 milljarði […] Fjöldi félaga skráðra á Verðbréfaþingi Íslands hefur margfaldast á fáeinum árum.[54]

Það var ekki nóg með að hlutur fyrirtækja í upplýsingatækni væri að vaxa heldur voru fyrirtækin líka þau arðsömustu á þessum tíma. Albert Jónsson, forstöðumaður verðbréfamiðlunar Fjárvangs, sagði af því tilefni í þessari umfjöllun Morgunblaðsins:

Þau fyrirtæki sem skiluðu bestri arðsemi á síðasta ári voru fyrirtæki í upplýsingatækni s.s. Opin kerfi og Nýherji. Þessi tvö fyrirtæki eru lykilaðilar á íslenskum tölvumarkaði en net þeirra í öðrum fyrirtækjum s.s. SKÝRR, Tæknivali ofl. mun væntanlega skila þeim aukinni arðsemi vegna yfirburðaþekkingar þeirra á íslenskum tölvumarkaði. Mikil tækifæri eru í upplýsingatækni á næstu misserum og því ljóst að fjárfestar munu gera miklar kröfur um að forystufyrirtæki á þessu sviði muni grípa þau tækifæri sem gefast á markaðinum á þessu ári og þar mun ekki vega minnst hið svokallaða 2000-vandamál.[55]

Í janúar 1999 litu nýjar vísitölur dagsins ljós. Þá var skráning fyrirtækja í Kauphöllinni (þá Verðbréfaþingi Íslands) orðin svo umfangsmikil að nauðsynlegt var að setja á laggirnar nýjar vísitölur fyrir ákveðnar atvinnugreinar, svo sem upplýsingatækni. Eftirtalin fyrirtæki mynduðu þá vísitölu:

  • Nýherji
  • Opin kerfi
  • SKÝRR
  • Tæknival[56]

Eftir árþúsundamótin dró úr skráningum í Kauphöllinni.

Gengi.6.staerstu.atvinnugreina
Sægræna línan sýnir upplýsingatækni á Verðbréfaþingi Íslands samanborið við aðrar atvinnugreinar um árþúsundamótin. Elín Guðjónsdóttir: Íslenskur hlutafjármarkaður. Peningamál 2000/3.

Í grein um íslenskan hlutafjármarkað nokkrum árum síðar sagði: „Upplýsingatæknigreinin hækkaði mest allra greina, en miklar væntingar eru um vöxt greinarinnar auk þess sem arðsemi hennar var í heild ágæt.“ Þetta sást vel á grafi sem fylgdi greininni.[57]

En hvaða áhrif hafði þessi þróun á fyrirtækin í upplýsingatækni? Enginn vafi er á því að þarna var kominn farvegur fyrir fjármagn til fyrirtækjanna, mat á verðmæti þeirra og mælistika fyrir þær væntingar, sem gerðar voru til þeirra. Það sem gerðist fór fram, að hluta til í það minnsta, fyrir opnum tjöldum og með aðgengi allra þeirra sem áttu fjármagn til að leggja í púkkið, vildu losa fé og fundu hlutabréf við hæfi til að kaupa og selja.

Það taldist til tíðinda þegar fyrirtæki sem voru að drjúgum hluta í eigu sjóða á hlutafjármarkaði sameinuðust eða skiptust upp eins og frétt á vef Kauphallarinnar snemma árs 2000 ber með sér:

Eignarhald hefur verið sameinað á nokkrum af stærstu upplýsingatækni-fyrirtækjum landsins og tveimur dönskum hugbúnaðarfyrirtækjum. Fyrirtækin eru Hugvit hf., SCIO A/S, Þróun hf., Þekking hf. og Tristan ehf. […]

Þá hefur Hugvit hf gengið frá kaupum á rekstri danska upplýsingatæknifyrirtækisins F8-Data og verður fyrirtækið sameinað rekstri SCIO AS.

Þessi nýja sameinaða eining verður ein sú stærsta sinnar tegundar á Norðurlöndum með um 280 starfsmenn á sínum snærum og vel á annan milljarð í veltu. Á þessu ári er gert ráð fyrir að erlendar tekjur verði um 700-800 milljónir. […]

Þrátt fyrir áherslu á hinn víðari sjóndeildarhring erlendis verður mikil og þung áhersla lögð á þjónustu við innlenda notendur hvar sem þeir eru á landinu. Sérstök áhersla verður lögð á uppbyggingu á Akureyri. [58]

Síðasta línan í fréttinni er án efa tengd því að eitt þessara fyrirtækja, Þekking hf., var sprottið af rótum tölvudeildar KEA á Akureyri.

Væntingar og vonbrigði

Saga tveggja áhugaverðra hugbúnaðarfyrirtækja, sem miklar væntingar voru bundnar við en enduðu sem vonbrigði, að minnsta kosti fyrir fjárfesta, lýsir vel andrúmsloftinu sem skapaðist um og kringum árþúsundamótin þegar bjartsýni var ríkjandi og netbólan ekki sprungin.

Softis – auglýsingin sem olli usla

Saga Softis er þekkt dæmi, en síður en svo það eina, um ævintýralega hækkun hlutabréfa í hugbúnaðarfyrirtæki þar sem byggt var á væntingum. Þegar litið var á þessa atburðarás í baksýnisspegli meira en hálfum öðrum áratug síðar var henni lýst á þennan veg:

Þau hlutabréfaviðskipti sem þó vöktu mesta athygli á árinu 1993 voru verðhækkanir hlutabréfa Softis hf. Softis vann við þróun á tölvuforriti sem nefndist Louis en því var spáð að það væri aðeins tímaspursmál hvenær samningar næðust við bandarísk stórfyrirtæki um kaup á hugbúnaðinum. Í kjölfarið myndaðist mikill spenningur í kringum Softis og segja má að í bréfum félagsins hafi í fyrsta sinn komið fram raunveruleg merki blöðrumyndunar á íslenska hlutabréfamarkaðnum. Þann 9. mars voru viðskipti með bréf Softis á genginu níu á gráa markaðnum en þremur dögum síðar var gengi bréfanna komið í 25 og þann 28. apríl var gengið komið í 32. Að vísu voru mjög lágar upphæðir að baki þessum viðskiptum en stöðugur fréttaflutningur af Softis og þessum verðhækkunum á hlutabréfum fyrirtækisins greip ímyndunarafl almennings og jók áhuga og forvitni á hlutabréfamarkaðnum. Softis, sem hafði ekki enn gert neina sölusamninga, hugðist nýta sér þessa athygli til þess að afla sér nýs starfsfjár. Softis tók því út heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu 30. apríl 1993 til að auglýsa bréf félagsins þar sem því var lofað að félagið væri á „lokasprettinum að semja við ýmis erlend stórfyrirtæki“ ― og bauð almenningi að kaupa bréf í félaginu. Auglýsingin tók fram að gengi bréfanna hækkaði ört:

„Hlutabréfin í Softis hafa verið að hækka jafnt og þétt. Reikna má með því að fjárfesting í hlutabréfum Softis skili betri arði en gengur og gerist. Það er því einstakt tækifæri sem þér býðst núna. Athugið! Mjög takmarkað magn bréfa er til sölu.“[59]

Þessi auglýsing sætti gagnrýni og var ekki birt aftur.

auglysing.softis
Hin umdeilda auglýsing Softis frá 30. apríl 1993 sýndi vel það andrúmsloft sem var í viðskiptum á hugbúnaðarsviðinu á þessum árum.

Í viðskiptahluta Morgunblaðsins þann 6. maí 1993 segir: „SOFTIS HF. er það fyrirtæki sem mesta athygli hefur vakið á hlutabréfamarkaði undanfarna mánuði og viðskiptagengi hlutabréfa í fyrirtækinu hefur verið það hæsta sem sést hefur á Opna tilboðsmarkaðnum og Verðbréfaþingi Íslands.“[60] Þótt í greininni sjálfri, sem fylgir þessum upphafsorðum, megi sjá ýmsa fyrirvara og fram sé tekið að ekkert sé fast í hendi enn, þá er ljóst að menn voru afskaplega bjartsýnir á gengi fyrirtækisins.

Sama dag mátti hins vegar lesa í fréttahluta Morgunblaðsins að Bankaeftirlitið væri að kanna hlutabréfasölu í Softis í kjölfar fyrrnefndrar auglýsingar.[61] Næstu dagana er umfjöllun fjölmiðla af ýmsum toga en niðurstaðan var sú að sala hluta af hlutabréfunum var dregin til baka.[62] Áfram var fyrirtækið þó til umfjöllunar í blöðunum næstu mánuði og ár eins og sjá má á yfirliti í skýrslu Gylfa Magnússonar, Íslenskir fjölmiðlar og netbólan, sem út kom á vegum Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands í desember 2008. Þar var einnig horft í baksýnisspegilinn. Í hnotskurn er þessu ferli lýst í upphafs- og lokakafla viðauka A í netbólu-skýrslunni, en þar segir: „Fyrstu fréttir af Softis í Morgunblaðinu eru frá upphafi 10. áratugarins. Þær eru allar mjög jákvæðar.“ Undir lok kaflans kemur hins vegar fram að „9. maí 1996 má lesa í Morgunblaðinu að tekjur fyrirtækisins árið áður hafi verið óverulegar eða innan við ein milljón króna. […] 1999 má sjá að gengi bréfanna er komið í um 1,5. […] fyrirtækið skiptir um nafn, eigendur og áherslur 2003 og heitir nú OpenHand.“[63]  

Hlutabréfakaup hættu síður en svo að freista fólks. Umræðan í samfélaginu og stjórnvaldsaðgerðir, einkum skattaafsláttur sem veittur var vegna hlutabréfakaupa árin 1999 og 2000[64], gerðu það einnig að verkum að mikið líf var í þeim markaði.

Áhuga Íslendinga á hlutabréfum á þessum tíma má einnig sjá með því að skoða tölur um viðskipti með hlutabréf í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands. Veltan nær sextánfaldaðist á tveimur árum, frá 1998 til 2000, fór úr 12,7 milljörðum króna í 198,9 milljarða. Árið 2001 dróst hún tímabundið saman aftur, í 138,3 milljarða, en síðan tók hún að vaxa á ný.[65]

OZ – markaðssetningarmálin

Á margan hátt var saga OZ í eðli sínu keimlík sögu Softis og sett undir sama hatt í Viðauka 5 við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.[66] OZ vakti þó ef eitthvað var mun meiri áhuga fjölmiðla og vel gekk að markaðssetja ímynd fyrirtækisins. OZ bauð upp á margs konar nýjungar í margmiðlun og hugbúnaðarlausnum sem minna á samskiptamiðla nútímans og var á þann hátt ákveðinn brautryðjandi, en kannski of snemma. Mikið var lagt upp úr því að verið væri að feta nýstárlegar slóðir og tókst að skapa ákveðna stemningu kringum fyrirtækið. Saga OZ er stundum nefnd í sömu andrá og deCODE, enda voru bæði fyrirtækin áberandi í íslensku þjóðlífi á svipuðu árabili. Sögu OZ eru gerð frekari skil annars staðar í þessu riti.

Mismunandi hlutverk fjárfestingarsjóða

Fjárfestingarsjóðir voru ekki allir eins, og í grein í viðskiptablaði Morgunblaðsins 21. febrúar 1998 eru dregin fram mismunandi einkenni þeirra:

[…] þátttaka Nýsköpunarsjóðs í fjárfestingarverkefnum er ekki hefðbundin stofnlánastarfsemi. Sjóðurinn beinir sjónum sínum fyrst og fremst að áhættumeiri fjárfestingarverkefnum á fyrstu stigum vaxtar, þ.e. á þeim stigum þar sem hefðbundinn áhættufjármagnssjóður starfar ekki. Honum er því ekki ætlað að keppa við aðra fjárfesta, sem nú þegar hafa á farsælan hátt markað sér veigamikið hlutverk á síðari stigum áhættufjárfestinga, eins og t.d. Aflvaki, Þróunarfélagið, Burðarás og Eignarhaldsfélag Alþýðubankans hafa svo ágætlega gert.[67]

Einkavæðing

Einkavæðing SKÝRR

SKÝRR hafði lengi vel yfirburðastöðu hvað varðaði hugbúnað fyrir opinbera geirann á Íslandi. Það var þó farið að kvarnast aðeins úr þessari sterku stöðu SKÝRR þegar fyrirtækið var einkavætt. Einkavæðing SKÝRR hafði mikil áhrif á hugbúnaðarmarkaðinn á tíunda áratugnum. SKÝRR var gert að hlutafélagi í september 1995 og fékk þá nafnið SKÝRR hf. Hlutafélagið var í fyrstu í eigu sömu aðila, ríkisins og Reykjavíkurborgar, en ári síðar ákváðu þeir að selja meirihlutann í fyrirtækinu, 51%. Salan tók sinn tíma og lauk með því að Opin kerfi hf. keyptu hlutinn í maí 1997 og tóku við rekstrinum 1. september sama ár.[68]

Aðdragandi einkavæðingarinnar var breytingar í stjórn SKÝRR í ársbyrjun 1993. Veganesti hinna nýju fulltrúa ríkisins og einnig fulltrúa Reykjavíkurborgar var að endurmeta stöðu og hlutverk fyrirtækisins,[69] en um þessar mundir var við völd ríkisstjórn sem vann að einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Stjórn SKÝRR gerði þessa bókun á fundi sínum í mars 1993:

Núverandi stjórn Skýrr hefur af eignaraðilum verið falið það verkefni að endurskoða sameiningarsamninginn frá árinu 1962. Við endurskoðunina ber þeim að hafa eftirfarandi í huga:
  • Hlutverk Skýrr í þjónustu við eignaraðila
  • Staða Skýrr á samkeppnismarkaði
  • Rekstrarform Skýrr
  • Eignarhlutföll[70]

Næstu tvö árin var unnið að hlutafélagavæðingu og síðan einkavæðingu en alls tók ferlið fjögur ár. Í skýrslu einkavæðingarnefndar frá 2003 var því lýst svo:

Haustið 1996 var framkvæmdanefnd um einkavæðingu falið að skoða sölu hlutabréfa ríkisins í félaginu. Eftir ítarlega athugun á þeim leiðum sem til greina kæmu við sölu hlutabréfanna lagði framkvæmdanefndin það til að seldur yrði meirihluti hlutafjár í Skýrr hf. með því að auglýsa eftir tilboðum. Nánar tiltekið lagði nefndin það til að selt yrði 51% hlutafjár til eins aðila með tilboðsfyrirkomulagi og til viðbótar yrði starfsmönnum fyrirtækisins boðið að kaupa allt að 5% hlutabréfa samanlagt. Eftirstöðvar hlutabréfa í eigu ríkis og Reykjavíkurborgar skyldu síðan seldar almenningi að tveimur árum liðnum og síðan yrði fyrirtækið skráð á Verðbréfaþing Íslands.[71]

Vitanlega voru ýmsar vangaveltur um þessar miklu breytingar og meðal annars fjallað um ástæðurnar í viðtali í SKÝRR-fréttum við Hallgrím Snorrason, annan þeirra sem komu nýir inn í stjórnina á vegum ríkisins á vordögum 1995:

SKÝRR var upphaflega stofnað sem tölvuþjónustudeild fyrir ríki og borg. Í áranna rás hefur fyrirtækið þróast mikið og staða þess var orðin óljós svo einhver breyting var óhjákvæmileg. Að hluta til sá SKÝRR enn um tölvuþjónustu fyrir ríkið, en menn litu ekki lengur á fyrirtækið sem einhvern skyldukost. Aðrir eigendur, Reykjavíkurborg og Rafmagnsveitan, voru komnir með sína eigin tölvuvinnslu og uppbygging tölvuvinnslunnar hjá borginni fór t.d. ekki fram hjá SKÝRR. Fyrirtækið stóð frammi fyrir því að vera bæði í samkeppni í þjónustu og hugbúnaðargerð á markaði. Það er vondur kostur nema vera á sömu forsendum og keppinautarnir – að vera á eigin ábyrgð og við sömu skilyrði og þeir.[72]

Í hönd fylgdu nokkrir umbrotatímar. Um áramótin 1996–1997 var brugðist við slæmri afkomu liðins árs með uppstokkun og áætlun um breytingar á rekstri félagins. Forstjóraskipti urðu á þessum tíma og dr. Jón Þór Þórhallsson, sem stýrt hafði SKÝRR í hátt í tvo áratugi, lét af störfum. Við starfinu tók Stefán Kjærnested.[73]

Eftir að Opin kerfi keyptu 51% hlut í SKÝRR urðu mannaskipti í brúnni og tók Hreinn Jakobsson við starfi forstjóra SKÝRR.

Opin kerfi fengu SKÝRR ekki á silfurfati. Frosti Bergsson, sem varð stjórnarformaður SKÝRR eftir kaup Opinna kerfa á fyrirtækinu, segir frá því í bók um SKÝRR (2002) að hann telji að eigendurnir hafi viljað selja fyrirtækið úr landi.[74] Það rennir stoðum undir þá skoðun að útboðslýsingin var á ensku, sem var ekki reglan á þeim tíma. Í útboði um söluna voru það hins vegar eingöngu íslenskir aðilar, Opin kerfi, Kögun í samstarfi við Olíufélagið Esso og TölvuMyndir í samvinnu við Burðarás sem komust í forval. Niðurstaðan var sú að gengið var til samninga við Opin kerfi. Það sem réð úrslitum var einfaldlega „hæsta talan í umslögunum“ en munur á tilboðum aðilanna þriggja reyndist ótrúlega lítill.[75]

Breytinga var að vænta og Frosti lýsir þeim í hnotskurn: „Við vildum halda áfram rekstrinum og þjóna þeim kúnnum sem þarna voru. En við vildum gera SKÝRR meira markaðssinnað.“ Hann bætir því við að hann hafi heyrt að hinir tveir aðilarnir hefðu haft hugmyndir um að sameina SKÝRR rekstri sínum og ráðast í róttækan uppskurð.[76]

Opin kerfi – umbrot og árangur

Opin kerfi komu mjög við sögu þeirra umbrota sem urðu í upphafi tíunda áratugarins og fram á nýja öld í íslensku viðskiptalífi og tengdust tölvuvæðingu og stórviðskiptum á því sviði. Kaupin á SKÝRR voru aðeins ein hliðin á þeim miklu umsvifum.

Rætur fyrirtækisins eru í Hewlett-Packard á Íslandi, erlendu fyrirtæki sem starfaði á Íslandi á árunum 1985–1991. IBM og Hewlett-Packard áttu það því sameiginlegt að hafa fengið leyfi til rekstrar á Íslandi þrátt fyrir að vera í erlendri eigu. Árið 1991 var stofnað fyrirtækið HP á Íslandi hf. og var Hewlett-Packard eigandi 25% hlutafjár og lagði þá starfsemi sína á Íslandi niður að öðru leyti. Starfsmenn Hewlett-Packard á Íslandi og Pharmaco áttu hins vegar 75% af hlutafé hins nýja félags. Árið 1995 varð félagið alíslenskt er Hewlett-Packard seldi 25% hlut sinn til félagsins. Þá var nafninu breytt í Opin kerfi hf.

Opin kerfi héldu áfram að vaxa og keyptu meðal annars hlut í Tæknivali. Fyrirtækið átti aðild að stofnun Teymis ehf. árið 1994.[77] Eins og þegar hefur komið fram eignuðust Opin kerfi 51% hlut í SKÝRR en síðar keyptu Opin kerfi allt hlutafé félagsins og var SKÝRR afskráð úr Kauphöll 2002. Um svipað leyti var Teymi sameinað SKÝRR. Einnig keyptu Opin kerfi tölvufyrirtækið ACO, Tölvudreifingu ehf., hluti í Miðheimum/Skímu ehf., hugbúnaðarfyrirtækinu Þróun og hluti í hugbúnaðarfyrirtækinu Hugur hf. og Hans Petersen hf. Hlutabréf Opinna kerfa voru skráð á Verðbréfaþingi Íslands (Kauphöll Íslands) árið 1997 og hækkuðu þau meira en nokkur önnur hlutabréf það árið. Bein og óbein eignaraðild Opinna kerfa í innlendum hugbúnaðarfélögum var um árþúsundamótin orðin býsna mikil og flókin. Það sést vel á yfirliti byggðu á mynd úr ársskýrslu Opinna kerfa hf. (OK) og OKG hf. frá 2002[78] 

Eignaradild opinna kerfa i odrum felagum 2002 nota
Yfirlit yfir eignaraðild OK í öðrum fyrirtækjum. Byggt á upplýsingum úr ársskýrslu OK hf. 2002.

Almennur samdráttur var á Íslandi upp úr árþúsundamótum. Þensla hafði verið ríkjandi á Íslandi allt til ársins 2000. Í kjölfar samdráttarins fóru Opin kerfi að huga að fjárfestingum erlendis. Fyrirtækið stofnaði Enterprise Solution í Danmörku sem síðar breyttist í Kerfi A/S. Fyrirtækið keypti öll hlutabréf í Datapoint Svenska AB í Svíþjóð 2001. Í upphafi árs 2003 varð móðurfélag Opinna kerfa að Opin Kerfi Group, en stofnað var nýtt félag, Opin kerfi ehf., til að sjá um sölu- og þjónustustarfsemi á Íslandi. Það sama ár keypti móðurfélagið Virtus AB og sameinaði Datapoint í Svíþjóð undir nafninu Kerfi AB 1. janúar 2004. Starfsmenn móðurfélagsins voru þá orðnir um 600.

Sumarið 2004 urðu þau tíðindi að Kögun keypti rúmlega þriðjung í Opnum kerfum Group af Straumi fjárfestingarbanka, sem átti 21% hlut, og Lífeyrissjóði sjómanna. Í umfjöllun Fréttablaðsins um kaupin segir meðal annars: „Samkvæmt heimildum Fréttablaðsins telja ýmsir innan Opinna kerfa að Straum hafi skort þolinmæði, sem kjölfestufjárfestir í félaginu.“ Gunnlaugur M. Sigmundsson forstjóri Kögunar sagði af þessu tilefni: „Við höfum trú á framtíð Opinna kerfa og sjáum ýmis tækifæri til samvinnu fyrirtækjanna og samlegðar og þá ekki síst við dótturfélögin SKÝRR og Teymi.“[79] Næsta skref Kögunar var að gera yfirtökutilboð í öll hlutabréf félagsins og afskrá það úr Kauphöll Íslands. SKÝRR hf. var þá fært beint undir rekstur Kögunar ásamt Teymi ehf. með áherslu á hugbúnað en önnur félög undir Opin Kerfi Group fylgdu þeim hluta félagsins sem sá um sölu tölvubúnaðar, tengda ráðgjöf og þjónustu.

Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn – ÍSHUG

Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn, ÍSHUG, var stofnaður árið 1997. Meðal fjárfestinga Íslenska hugbúnaðarsjóðsins var 15% hlutur í Tölvumiðlun[80] og 27% hlutur í Softa, sem hann keypti af Hitaveitu Suðurnesja sem átti þá jafnstóran hlut. Fyrirtækið var með sérhæfðan hugbúnað á sviði viðhaldsstjórnunar fyrir orkuver og stóriðju,[81] Einnig keypti ÍSHUG hlutabréf Búnaðarbankans í upplýsingafyrirtækjum 2001.[82]

Eftir að netbólan sprakk upp úr 2000 kom Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn nokkrum hugbúnaðarfyrirtækjum til hjálpar þegar þau lentu í kröggum. Sjóðurinn gekk á sama tíma sjálfur í gegnum endurfjármögnun sem Nýsköpunarsjóður kom meðal annars að. Alls átti sjóðurinn á þeim tíma hlut í tuttugu fyrirtækjum og tíu erlendir fjárfestar komu að þeim kaupum sem sjóðurinn hafði milligöngu um. Sjóðurinn keypti 19,6% hlut í CCP kringum áramótin 2001–2002. Þá var þróun fyrsta stóra tölvuleiks CCP, EVE Online, langt komin. Sjóðurinn átti um 18% í hugbúnaðarfyrirtækinu Menn og mýs, en seldi finnskum áhættufagfjárfestum um 14% af þeim hlut. ÍSHUG átti einnig 17% í Maskínu á þessum tíma en erlendur áhættufagfjárfestir keypti 27% hlut í fyrirtækinu á þessu tímabili.[83] 

Á árinu 2002 var fjallað um eignaraðild ÍSHUG í ýmsum fyrirtækjum og fjármögnun sjóðsins, en eignaraðild hans að fyrirtækjum hér á landi var oft æði flókin eins og fram kemur í þessari grein, sem fjallar nánar um þau eignarbönd sem að framan segir frá:

Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn á hlut í um 20 fyrirtækjum og hafa þegar um 10 erlendir fjárfestar komið að þeim. Nýverið náðust samningar við finnsku áhættufagfjárfestana Magnolia Ventures og Hiidenkivi Investment um kaup á um 14% hlut í hugbúnaðarfyrirtækinu Menn og mýs sem Íshug á um 18% í.

Menn og mýs er þekkingarfyrirtæki á sviði DNS, Domain Name System, sem er grunnþjónusta á Netinu eða nokkurs konar símaskrá fyrir Netið. Starfsmenn Manna og músa eru 21 talsins á Íslandi, í Sviss og Bandaríkjunum […]

Eins hefur áhættufagfjárfestirinn Argnor Wireless Ventures keypt um 27% hlut í hugbúnaðarfyrirtækinu Maskinu sem Íshug á um 17% í. Maskina framleiðir vöru sem nefnist The Wizard. The Wizard er umhverfi sem gerir notendum farsímaþjónustu kleift að búa til sínar eigin farsímaþjónustu og dreifa þeim á kunningja og vini.[84]

Ýmsir voru til kallaðir við endurfjármögnun ÍSHUG, bæði erlendir aðilar og Nýsköpunarsjóður, sem kom inn með fjármagn í sjóðinn í lok ársins 2001.

Endurfjármögnun skilaði 2.500 milljónum króna
Að sögn Sigurðar Smára er talsverð gerjun á upplýsingatæknisviðinu og þeirri svartsýni sem þar hafi ríkt að undanförnu sé lokið. „Allt síðasta ár fór í endurskipulagningu á starfsemi Íshug. Ég tel að við séum nú að uppskera eftir þá vinnu sem þar fór fram. […] var farið í gegnum heildarendurfjármögnun á eignasafninu öllu sem skilaði 2.500 milljónum króna inn í félög sem Íshug á hlut í. Þar af komu um 500 milljónir frá Íshug en um 2.000 milljónir frá innlendum sem erlendum fjárfestum meðal annars fyrir okkar milligöngu.“ […] „Fyrirtækin hafa því verið að ná rekstrargrunni aftur, þá sér í lagi þau sem stóðu í viðamiklu þróunarstarfi á vörum fyrir erlenda markaði.“[85]

Eins og fram hefur komið hafði sjóðurinn keypt tæplega 20% hlut í tölvuleikjafyrirtækinu CCP hf. og varð stærsti hluthafinn í félaginu árið 2002. Væntingar voru miklar en þó með fyrirvara um að viðskiptahugmyndir CCP gengju eftir. Haft var eftir Sigurði Smára Gylfasyni framkvæmdastjóra ÍSHUG í Morgunblaðinu að ef þessar áætlanir gengju eftir myndu allt að 250 þúsund notendur geta spilað leikinn samtímis.[86]

Tæknival í hringiðu

Tæknival var stofnað árið 1981. Í tilkynningu um stofnun fyrirtækisins er því markað allvíðtækt starfssvið, það er framleiðsla, innflutningur, sala og viðhald á tölvu- og rafeindabúnaði ásamt rekstri fasteigna og lánastarfsemi. Stofnendur voru Rúnar Sigurðsson, sem þá hafði þegar komið víða við í sögu tölvuvæðingar á Íslandi, og Eiríkur Þorbjörnsson, en hann hvarf frá fyrirtækinu árið eftir og stofnaði Tölvuskólann Framsýn.[87] Rúnar varð hins vegar framkvæmdastjóri fyrirtækisins. Árið 1983 bættist Sigurður Strange í eigendahópinn og þeir Rúnar keyptu Eirík úr úr fyrirtækinu. Sigurður kom þó ekki til starfa þar fyrr en tveimur árum síðar, sumarið 1985.[88] Í mars 1984 segir meðal annars í auglýsingu í Morgunblaðinu að fyrirtækið hafi um alllangt skeið boðið fyrirtækjum, stofnunum, einstaklingum og félagasamtökum þjónustu sína á sviði tölvuráðgjafar á ýmsum stigum tölvuvæðingar.[89]

Fyrirtækinu var einkum ætlað að hasla sér völl á sviði tölvustýringar og mælitækja og flytja inn iðntölvur og var brautryðjandi á því sviði. Það þróaðist í þá átt að flytja inn ýmsar rekstrarvörur, svo sem disklinga af öllum stærðum, skjásíur og prentborða, meðal annars í telexvélar, en þeir höfðu fram til þess tíma einkum verið seldir á vegum starfsmanna Símans. Á þessu sviði náðist undraverður árangur. Mesta salan á disklingum á þessum árum voru 310 þúsund stykki á einu ári. Þessir disklingar voru hátæknivara, sem ekki mátti selja til Rússlands og Kína. Sumt af því sem fyrirtækið seldi var þó uppfinning Rúnars Sigurðssonar og má þar nefna hljóðdeyfa fyrir prentara, en nálaprentarar þessa tíma voru sérlega háværir.[90] Rúnar fór gjarnan í söluferðir um landið á gula Volvónum sínum, sem var notaður í allt sem gera þurfti hjá fyrirtækinu. Þessar ferðir urðu mörgum minnisstæðar.[91] Eins og í fleiri frumkvöðlafyrirtækjum fyrr og síðar skapaðist mikil fjölskyldustemning hjá Tæknivali og fólk reiðubúið að vinna fram eftir kvöldum upp á pítsu og Tommaborgara.[92]

Árið 1986 var Tæknival búið að festa sig rækilega í sessi á markaðnum og hafði þá sérhæft sig í hönnun og uppsetningu flókinna rafeinda- og tölvukerfa, svo sem fjargæslukerfa, hússtjórnarkerfa og hraðastýringa fyrir orkufyrirtæki og fleiri aðila.[93] Fylgst var með orkunotkun með skynjara sem tengdist hring sem snerist í takt við notkunina. Þegar stefndi í mikla notkun og verð orkunnar hækkaði var oft hægt að taka út orkufrekt tæki til að jafna notkunina. Þetta var gert að danskri fyrirmynd þar sem meiri hefð var fyrir því að sneiða hjá slíku toppum í orkunotkun en á Íslandi. Landsvirkjun hagnaðist raunar á því að fá slíka toppa af og til. Dönsku rafveiturnar hvöttu fólk til að mynda til að þvo þvott þegar orkunotkun var í lægð og nóg af orku á lausu. Þetta þekktu þeir Tæknivalsmenn sem höfðu dvalið þar í landi.[94]

Tæknival fór snemma í útrás. Sigurður Strange, Ómar Örn Ólafsson og Snæbjörn Þór Ingvarsson höfðu allir lært í Danmörku og fóru að taka að sér „verk sem Daninn var kominn í vandræði með“. Þessi umsvif í Danmörku fólu það í sér að starfsmenn fyrirtækisins þurftu að dvelja langdvölum í Danmörku, meðal annars við verkefni fyrir skipaiðnaðinn (Burgmeister og Wein voru stærstir) á vegum Lingsjö, sem var gamalt danskt fyrirtæki. Einnig kom Tæknival að forritun í einhverri stærstu vindmyllu sem þá var til. „Dagpeningar, orlofsgreiðslur, ekkert af þessu var þá til umræðu. Stundum vorum við vikum saman á hótelum og einnig leigðum við sumarhús við ströndina.“ Eitt af seinustu verkefnunum í þessari útrásarlotu var á árunum 1991–1992 en þá var verið að vinna að verkefnum við varmaveitu. „Ísland var Pólland þessa tíma vegna lágs gengis,“ en það var ekki síður íslenska vinnumenningin sem aflaði fyrirtækinu verkefna.[95]

Sala einkatölva, einkum Hyundai, skipti Tæknival einnig máli. Sá háttur var lengi hafður á að flytja boxin utan um tölvurnar með skipum, því þau voru fyrirferðarmest og dýrust í flutningi, en dýrari og fyrirferðarminni hlutar tölvunnar voru fluttir inn með flugi. Tölvurnar voru síðan settar saman á verkstæði fyrirtækisins á nóttunni því að ryðja þurfti annarri starfsemi verkstæðisins frá á meðan.[96]

BT verður til
Árið 1996 stofnaði Tæknival tölvuverslunina BT, með það að markmiði að selja ódýran tölvubúnað. Hugmyndin var sú að skilja þá sölu frá þjónustu við stærri viðskiptavini. Það gat verið óþægilegt að vera að skoða stóra samninga með mikilvægum viðskiptavinum og sinna á sama tíma krökkum sem vildu nýjustu tölvuleikina. Upphaflega hét þessi nýja verslun Bónustölvur en forsvarsmenn matvöruverslunarinnar Bónuss mótmæltu því nafni og þá var nafninu breytt í BT. BT gaf út vörulista einu sinni á ári og var það nýmæli.[97]

Opin kerfi og Tæknival
Árið 1994 keyptu Opin kerfi stóran hlut í Tæknivali og breyttu þar með viðskiptaskuld við Opin kerfi í hlutafé.[98] Tæknival hafði verið einn af söluaðilum Opinna kerfa á HP-vörum og til að grynna á skuldum Tæknivals við Opin kerfi var útbúið skuldabréf með breytirétti yfir í hlutabréf. Þannig eignuðust Opin kerfi um 20% hlut, sem var seldur um ári síðar.[99]

Árið 1997 keyptu Opin kerfi um 32% hlut í Tæknivali og hafði Kaupþing milligöngu um þá sölu. Þá var ráðist í margvíslegar breytingar á Tæknivali. Í desember 1997 keypti Tæknival 69% hlut í Kerfi og í umfjöllun Morgunblaðsins um þau kaup segir meðal annars:

Kerfi er elsta hugbúnaðarfyrirtæki á Íslandi en það var stofnað árið 1954 af Bjarna P. Jónassyni, fyrsta forstjóra Skýrr. Meginstarfsemi Kerfis hf. hefur verið þróun, ráðgjöf og þjónusta fyrir AS/400 tölvur, þar með talið lausnir fyrir sjávarútveg. Á síðustu árum hefur mikil áhersla einnig verið lögð á að þróa lausnir fyrir margs konar tölvuumhverfi. […]

Rúnar Sigurðsson, framkvæmdastjóri Tæknivals hf., segir að kaupin séu liður í því að styrkja fyrirtækið í hugbúnaðargerð og heildarlausnum. Sérstaklega muni kaupin gera kleift að styrkja hugbúnaðargerð fyrir matvælaiðnað. „Við munum halda áfram á þeirri braut að bjóða heildarlausnir fyrir fyrirtæki,“ segir hann. Fyrir á Tæknival 15% hlut í hugbúnaðarfyrirtækjunum Hug hf., 15% í Teymi, 50% í Navís, 50% í Intraneti og 50% í Kugg. Þar að auki starfrækir fyrirtækið sjálft 60 manna hugbúnaðardeild.[100]

Opin kerfi seldu síðan sinn hlut í Tæknivali 1999. [101]

Eftir mikinn vöxt hjá Tæknivali fyrri hluta tíunda áratugarins fór að syrta í álinn seinni hluta hans. Við endurskipulagningu á fyrirtækinu er Tæknival og ACO voru sameinuð hætti Rúnar Sigurðsson sem framkvæmdastjóri. Árni Sigfússon tók við stjórn fram til árþúsundamóta. Eftir það voru alltíð eigenda- og framkvæmdastjóraskipti næstu árin.[102]

AX-hugbúnaðarhús
Fyrsta skrefið í breytingunum var að aðgreina hugbúnaðarsviðið frá öðrum rekstri. Í nóvember 2001 var Sigríður Olgeirsdóttir kölluð heim frá Danmörku til að taka við starfi framkvæmdastjóra Tæknivals, sem hún gerði í byrjun árs 2002. Þetta varð síðan hugbúnaðarsvið Tæknivals og fékk svo nafnið AX. Hugbúnaður sem Reykjavíkurborg hafði keypt og SKÝRR áður verið með, Agresso, fylgdi AX í uppskiptunum. Ennfremur rann hugbúnaðarfyrirtækið Kerfi inn í AX.[103] Í frétt á vef Kauphallarinnar 1. september 1999 er skýrt frá stofnun AX-hugbúnaðarhúss:

Tæknival hf., Skýrr hf. og Opin kerfi hf., hafa gengið frá stofnun nýs hugbúnaðarfyrirtækis, sem byggir á hugbúnaðarsviði Tæknivals hf og Agresso-sviði Skýrr hf. Hið nýja félag hefur jafnframt keypt hlut Tæknivals í Kerfi hf., og Tæknivali A/S. Gert er ráð fyrir að Kerfi hf. sameinist AX-hugbúnaðarhúsi hf., sem mun hafa aðsetur í Skeifunni 8, þar sem hugbúnaðarsvið Tæknivals er til húsa. Tæknivali A/S er ætlað að annast sölu og þjónustu erlendis.

Gert er ráð fyrir að allt starfsfólk, alls um 100 manns, sem tengist framangreindum verkefnum starfi áfram í hinu nýja fyrirtæki. Tæknival mun eiga 25% í hinu nýja félagi, Skýrr 40%, Opin kerfi 10% og starfsmenn og aðrir fagfjárfestar 25%.

Með stofnun AX-hugbúnaðarhúss hf. eru mörkuð tímamót í sameiningu og eflingu starfsemi á sviði hugbúnaðar hér á landi. Öflugra hugbúnaðarhús mun verða mun betur í stakk búið til að takast á við gríðarleg viðskiptatækifæri bæði hér á landi og erlendis.[104]

Erfiðleikar við árþúsundamótin
Öll þessi fyrirtæki höfðu vaxið fremur hratt en þegar upplýsingatæknifyrirtækin lentu í erfiðleikum kringum árþúsundamótin varð mikill samdráttur á markaðnum á Íslandi sem annars staðar og það olli hluta af þeim vandkvæðum sem hér hafa verið rakin.[105]

ACO-Tæknival og útrás í Apple-heiminum
Sameining ACO og Tæknivals var að frumkvæði hluthafanna Opinna kerfa og Búnaðarbankans og sömuleiðis stofnun hugbúnaðarfyrirtækisins AX. Samdráttur var í prentbransanum, þar sem ACO hafði átt sterka stöðu, og því leitað annarra leiða í samstarfi ACO-Tæknivals. Sony-búðin var til að mynda keypt til fyrirtækisins á þessum tíma. Þá hafði Radíóbúðin, undir stjórn Gríms Laxdal, sem hafði verið með Apple-umboðið, gengið í gegnum erfiðleika (1998) og Apple-umboðið fór yfir til ACO-Tæknivals. Fóru þeir Bjarni Ákason, Frosti Bergsson og Grímur Laxdal saman til Svíþjóðar veturinn 2001–2002 að ganga frá þeim viðskiptum.[106]

Notendafélögin spretta upp

Á þessu tímabili spruttu upp allmörg notendafélög á vegum leiðandi fyrirtækja á markaðnum og var oft vel gert við félaga þeirra, þeim boðið á ráðstefnur og sýningar og talsvert félagslíf var á vegum margra þessara félaga. Þetta var hliðstætt þróun erlendis á sama tíma. DECUS á Ísland var félag Digital-notenda (DEC), notendafélag SKÝRR var nefnt ,,átthagafélag“, þá má nefna Paradox-hópinn, Archimedes, System/38 hjá IBM, ICENUG, félag HP-notenda og félag notenda Dobis/Libis og er þá ekki allt upp talið.[107]  Um einstök notendafélög er nánar fjallað annars staðar í sögunni.

Samrunar og sameiningar

Mörg þeirra fyrirtækja sem höfðu orðið til á níunda áratugnum urðu hluti af fyrirtækjasameiningum og -samruna sem fram fóru á árunum kringum árþúsundamótin. Yngri fyrirtæki komu einnig við sögu, en þó er hægt að fullyrða að flest fyrirtækjanna hafi átt það sameiginlegt að hafa orðið til þegar samtengdar PC-tölvur, Unix og AS-400 tóku að hluta við af stórtölvum og miðtölvum. Þetta voru fyrirtæki eins og AKS, Forritun, Hugtak, Hugur, Íslensk forritaþróun, Kerfi, Skyggnir, Strengur, Teymi, TOK, Tölvumiðstöðin, TölvuMyndir, VKS og ýmis fleiri.[108] Bakgrunnur stjórnenda þessara fyrirtækja var margs konar, en aðallega úr tækni-, tölvu- og viðskiptageiranum.

Gunnar Ingimundarson, stofnandi Hugar hf., telur ákveðna samsvörun milli þeirra fyrirtækja sem stofnuð voru á níunda áratugnum og þeirra sem urðu til snemma á 21. öldinni, ekki síst á árunum eftir efnahagshrunið 2008.

Í þeim straumhvörfum, sem urðu á þessum tíma urðu til mörg minni fyrirtæki, nýsköpunarfyrirtæki ekki ósvipað því sem gerist í leikjaiðnaðinum núna [2014]. Þetta voru fyrirtæki eins og Íslensk forritaþróun, 1981, TölvuMyndir, Tölvumiðlun og fjöldi annarra fyrirtækja sem öll áttu það sameiginlegt að verða til í kjölfar PC-byltingarinnar. Þá voru komnar á markaðinn tölvur á aðgengilegu verði, tiltölulega mikil afköst og það breyttist í rauninni allt í einu vetfangi.[109]

Framan af gekk rekstur flestra fyrirtækjanna sem hér um ræðir vel. Upphaflega voru aðeins þrjú til fjögur fyrirtæki á þessum markaði en þeim fjölgaði hratt. Árin 1987–1988 voru uppgripaár en svo sló illilega í bakseglin um hríð um og uppúr 1989 þegar efnahagsástandið versnaði.[110] Er leið á tíunda áratuginn fóru fagfjárfestar að kaupa í fyrirtækjunum og eigendur fyrirtækjanna hættu að vinna kauplaust mánuðum saman til þess að koma fyrirtækjum sínum á laggirnar.[111] Innkoma fjárfestingarsjóðanna hafði einnig sín áhrif. Sameining smærri fyrirtækja undir einn hatt einkenndi tímabilið, ýmist með sameiginlegri eignaraðild eða undir sama nafni. Þeim var sumum skipt upp aftur og rekstur sumra skilinn frá móðurfyrirtækjunum. Þá gátu orðið ýmiss konar sviptingar, ekki síst á nýrri öld.[112]

Stórar sameiningar

Sameining IBM á Íslandi og Skrifstofuvéla-Sunds hf. í Nýherja árið 1992 var stórtíðindi. Fyrirtækið fór þó ekki að skjóta út öngum eða draga til sín nýja sprota alveg strax, eins og mörg önnur. En árið 2000 var dótturfélagið Klak ehf. stofnað „til að nýta þá reynslu og þekkingu sem Nýherji hf. býr yfir í þágu sprotafyrirtækja á sviði upplýsingatækni“. Klak og Innovit sameinuðust í Klak-Innovit árið 2013. Þetta var bara upphafið að því sem koma skyldi. „Þá var einnig stofnað dótturfyrirtækið SimDex ehf. til að halda utan um áframhaldandi þróun og sölu samskiptalausna móðurfélagsins. … Á árinu 2003 var allt hlutafé í Camson hf. keypt, en fyrirtækið var sérhæft í stafrænum búnaði fyrir útvarps-, sjónvarps- og kvikmyndaiðnaðinn. Camson hf. var sameinað móðurfélaginu á árinu 2004. Þá var í árslok 2003 samið við IBM Nordic AB um kaup á ráðgjafarfyrirtækinu IBM Consulting Services á Íslandi. Nafni félagsins var breytt í ParX.“[113] Eftir 2005 urðu breytingar á flestum þessum dótturfélögum en þó á misjöfnum tímum.

Um mikla fjármuni var að ræða í þessum geira, jafnvel eftir að netbólan sprakk upp úr árinu 2000. Í umfjöllun viðskiptablaðs Morgunblaðsins haustið 2004 er gerð úttekt á samruna og eignaþjöppun í greininni, og einnig umfangi hennar:

Þegar tekjur upplýsingatækninnar eru sundurliðaðar má sjá að tekjur hugbúnaðar og ráðgjafar námu 20,1 milljarði á síðasta ári, tekjur af síma og fjarskiptaþjónustu 20,3 milljarðar, 22,6 milljarðar voru í tekjur af heildsölu og 1,7 af framleiðslu á upplýsingatækni.

Flestar nýju viðskiptahugbúnaðarlausnirnar sem komu inn á markaðinn, SAP, Oracle og Dynamics (NAV og AX), útheimtu verulega aðlögun fyrir íslensk fyrirtæki. Sagt var að áður hefði hugbúnaðariðnaðurinn falist í því að búa til grunnkerfi en nú færi mest vinna í sértækar lausnir, sem oft tengdust þó þessum grunnkerfum. Þeir sem buðu upp á vinsælustu lausnirnar náðu bestum árangri í útboðum eða seldu þær ásamt mikilli þjónustu. Þessir aðilar settu svip sinn á hlutafjármarkað, bæði opinberan og gráan. Sviptingar á eignarhaldi slíkra fyrirtækja voru skiljanlegar.

Helstu.hugbunadarafyrirtaeki
Helstu hugbúnaðarfyrirtæki 2004. Úr greininni: „Þeir eiga upplýsingatæknina“ í viðskiptablaði Morgunblaðsins 23. september 2004.

Undir lok þessa mikla samruna- og sameiningartímabils, haustið 2004, gerði viðskiptablað Morgunblaðsins fróðlega úttekt á samþjöppun, hræringum, útrás, breytingum og veltu upplýsingafyrirtækja.[114] Þá voru fyrirtæki í upplýsingatækni á Íslandi 679 talsins og útflutningur hafði fjórtánfaldast á tíu árum.[115] Mikil samþjöppun hafði orðið eins og að framan greinir og sviðið mun einfaldara en árið 2001.

Leitað var skýringa á samþjöppun á eignarhaldi í úttektinni. Hún hófst með stofnun Íslenska hugbúnaðarsjóðsins en þegar netbólan sprakk árið 2001 var gengi hugbúnaðarsjóðsins hrunið á gráa markaðinum og tæknifyrirtæki áttu erfitt. Á þeim tímapunkti hafi Straumur komið til sögunnar og safnað til sín fjárfestingarsjóðum, svo sem Íslenska hugbúnaðarsjóðnum og Talent-Hátækni, inn í nýtt dótturfélag, Brú Venture Capital. Þangað inn hafi líka farið áhættufjárfestingar Símans. Síðast en ekki síst er hlutur Kögunar talinn til:

…það er með undir sínum hatti fjölda fyrirtækja sem fást við viðskiptahugbúnað. Nýlega vöktu athygli kaup Kögunar á stórum hlut í tölvufyrirtækinu Opnum kerfum Group hf. og stefndi strax í átök um eignarhaldið í félaginu. Hætt var við boðaðan hluthafafund á síðustu stundu og aðilar settust að samningaborði. Segir orðrómur að Frosti Bergsson og aðilar tengdir honum í OKG vilji losna við Kögun úr hluthafahópnum, en Kögun vill vera inni nema þeir fái gott tilboð í hlut sinn. Telja þeir OKG góðan fjárfestingarkost á þessari stundu. Þá segja heimildir Morgunblaðsins að Skýrr og jafnvel Teymi líka hafi verið boðin sem greiðsla fyrir hlut Kögunar en ágreiningur sé um verð. [116]

Um framhaldið af þessari atburðarás segir Frosti Bergsson:

Þegar Kögun kaupir í Opnum Kerfum Group óska þeir eftir að fá þrjá menn í stjórn af fimm en höfðu bara 35% eignarhlut. Þess vegna lendi ég í slag við Gunnlaug Sigmundsson forstjóra Kögunar. Eftir að hafa keypt 35% hlut í OKG óskuðu þeir eftir því að haldinn yrði hluthafafundur og yrði þá hlutfallskosning, fram kæmu tveir listar, þeir með einn lista með þremur mönnum og ég með annan einnig með þremur mönnum. Þetta snerist um það hver fengi meirihluta í stjórn. Ég fékk stuðning ákveðinna lífeyrissjóða, Íslandsbanka og „mannsins með litla prósentið“ og þeir horfðu fram á það að ég myndi sennilega vinna kosningarnar og fengi þrjá menn en Kögun tvo.[117]

Frosti gerði Kögun í framhaldi af þessu tilboð um að ef þeir gerðu öllum hluthöfum tilboð á því gengi sem þeir hefðu verið að kaupa hlutina í OKG á, þá skyldi hann verða fyrstur til að selja þeim sinn hlut. Þeir svöruðu því til að þetta væru það miklir peningar sem þyrfti til að kaupa alla hlutina að þá þyrftu þeir að taka mikla peninga að láni. Niðurstaðan var þó sú að Kögun ákvað að ganga að samkomulagi um þetta. Um það sem næst gerðist segir Frosti:

Og þannig varð það að við héldum aldrei þennan hluthafafund og það reyndi aldrei á það hvernig atkvæði myndu falla. […]

En svo nokkru seinna var Síminn kominn með 35% í Kögun og vill fá þrjá menn í stjórn af fimm og þá endurtekur sagan sig. En þá kemur Jón Ásgeir [Jóhannesson] og kaupir Kögun og býr til Dagsbrún. Og þá er Kögun komin þar inn og svo er Vodafone komið þar inn og 365.[118]

Þremur árum síðar keypti Frosti Bergsson á nýjan leik íslenska hlutann í OKG, það er að segja Opin kerfi ehf., en skandinavísku fyrirtækin sátu eftir í OKG.

  • hpim0232
  • hpim0226
Opin kerfi settu upp klasa af tölvum í Háskóla Íslands í desember 2003. Þeim var komið fyrir í kjallara í einu húsa Verkfræði- og raunvísindasviðs skólans en vegna lítillar lofthæðar komu upp hitavandamál og bilanir urðu efst í stæðunni. Forritararnir eru Tómas Edwardsson og Richard Allen.

Annar stór þátttakandi í þessari samrunasögu var TölvuMyndir. TölvuMyndir áttu nokkur dótturfyrirtæki sem var skipt eftir ólíkum geirum atvinnulífsins en móðurfyrirtækið „hlúir að vexti þeirra og viðgangi“.[119] Í umfjöllun Morgunblaðsins um málið eru nefnd Maritech, sem sá um lausnir fyrir sjávarútveg, Origo í veflausnum, Skyggnir í hýsingu og tölvuþjónustu og Theriak, sem smíðaði kerfi fyrir sjúkrastofnanir. Öll þessi félög áttu sér ögn flóknari bakgrunn. Maritech (með Navision-lausnir) var til dæmis sprottið úr öðru dótturfyrirtæki TölvuMynda sem hét Viðskiptalausnir og sameinað norska fyrirtækinu Marex í nýtt félag, MTS International, árið 2000 en ári síðar var það fyrirtæki sameinað norska fyrirtækinu Maritech AS og fékk þá nafnið Maritech. Síðan bættist við sjávarútvegssvið Columbus IT Partner í Noregi. Eftir þá sameiningu var fyrirtækið orðið stærsta fyrirtæki heims á sviði hugbúnaðarlausna fyrir sjávarútveg, með starfsemi á Íslandi, í Noregi og Norður-Ameríku.[120]

TölvuMyndir voru á þessum tíma í eigu margra þeirra aðila sem við sögu hafa komið hér en stærsti einstaki eigandinn var Burðarás.[121]

Í Morgunblaðsgreininni er einnig fjallað um hlut EJS og Tæknivals, en umsvif þeirra höfðu á þessum tíma minnkað og breyst. Einnig var samþjöppun í fjarskiptageiranum:

Árið 2000 var fjöldi símafyrirtækja og netþjónustufyrirtækja mun meiri en í dag, en undir hatt Og fjarskipta hafa runnið fyrirtækin Íslandssími, Tal, Halló og nú síðast Margmiðlun og Lína.net. Á síðustu vikum hafa fjölmiðlafyrirtæki tengst fjarskiptafyrirtækjum hér á landi eignatengslum sem endurspeglar þróun sem er að eiga sér stað í heiminum, en þar er talað um samruna Netsins, sjónvarps og síma í einn pakka. Þannig keypti Síminn stóran hlut í Íslenska sjónvarpsfélaginu sem rekur Skjá einn á dögunum og Norðurljós, sem eiga Íslenska útvarpsfélagið sem rekur Stöð 2, Sýn og Fjölvarpið meðal annars, keypti ráðandi hlut í Og fjarskiptum og stuttu síðar í IP-fjarskiptum.

Framundan er einkavæðing Landssímans og bíða menn spenntir eftir að sjá hverjir eigendur hans verða eftir einkavæðingu, en nafn Björgólfs Thors Björgólfssonar er oft nefnt í því sambandi enda er hann nú þegar atkvæðamikill í fjárfestingum í fjarskiptum í Austur-Evrópu, meðal annars í félagi við Landssímann.[122]

Þannig var staðan árið 2004 en sviptingar næstu ára fram að bankahruni áttu eftir að hafa frekari breytingar í för með sér.

fjarskiptafyrirtaeki
Yfirlit yfir fjarskiptafyrirtæki úr greininni: „Þeir eiga upplýsingatæknina“ í viðskiptablaði Morgunblaðsins 23. september 2004. [123]

Einar J. Skúlason (EJS)

Einar J. Skúlason var áberandi fyrirtæki í upplýsingatækni frá því á níunda áratugnum. Fyrirtækið flutti upphaflega inn skrifstofutæki, saumavélar og ýmis smærri tæki en árið 1984 gerði fyrirtækið samning við bankastofnanir um tölvuvæðingu afgreiðslustaða bankanna. Árið 1986 hóf fyrirtækið sölu á PC-tölvum, einmenningstölvum frá Victor, og árið 1998 fékk fyrirtækið umboð fyrir Dell-tölvur.[124]

Árið 1999 var nafni fyrirtækisins breytt í EJS hf. eftir að hafa verið rekið í sextíu ár undir eldra nafninu en EJS sameinaðist rekstrarlausnum SKÝRR árið 2010 undir nafni EJS og var rekið sem eitt af þremur tekjusviðum SKÝRR,[125] síðar Advania.

tolvufyrirtaeki
Yfirlit yfir tölvufyrirtæki úr greininni: „Þeir eiga upplýsingatæknina“ í viðskiptablaði Morgunblaðsins 23. september 2004. [123]

Nýjar áherslur og umhverfi í íslenskri hugbúnaðargerð

Margt hafði áhrif á umgjörð íslenskrar hugbúnaðargerðar eftir 1990. Mikil fjölgun hafði orðið í greininni. Árið 1991, þegar Samtök íslenskra hugbúnaðarfyrirtækja[126] voru stofnuð, voru um fjörutíu fyrirtæki í hugbúnaðarframleiðslu og um þúsund manns sem störfuðu við greinina. Þá var þessi iðnaður orðinn 10–12 ára og nokkuð þroskaður. Umfang upplýsingatækniiðnaðarins var orðið mikið meira en áður og á meðfylgjandi súluriti sést þróun áranna 1995–2003. Á ritinu sjást þess merki að netbólan sprakk um og upp úr árþúsundamótunum.

velta.upplysingataeknifyrirtaekja.til.2003
Súlurit úr greininni: „Þeir eiga upplýsingatæknina“ í viðskiptablaði Morgunblaðsins 23. september 2004.[127]

Fjölgun fyrirtækja í hugbúnaðargeiranum birtist með ýmsum hætti. Í grein frá árinu 2001 í ritinu Peningamálum (2001/3) fjallar Hrönn Helgadóttir um áætlað vinnuafl í hugbúnaðariðnaði 1991–2000 samanborið við aðrar atvinnugreinar samkvæmt vinnumarkaðskönnun Hagstofunnar:

Vinnuafl í hugbúnaðariðnaði hefur rúmlega tvöfaldast á tímabilinu en í öðrum atvinnugreinum hefur það aukist um rúm 13%. Á árunum 1995-2000 jókst vinnuafl í heild um rúmlega 11.000 störf […] Af þeim voru um 1.700 störf í hugbúnaðariðnaði. Af hverjum 100 störfum sem sköpuðust á tímabilinu voru því 15 í hugbúnaðariðnaði. […] En þó að hugbúnaðargeirinn hafi dregið til sín vinnuafl á síðustu árum hefur skortur á vinnuafli háð greininni þar til hugsanlega nú á síðustu mánuðum. Eitthvað hefur borið á innfluttu vinnuafli til starfa í hugbúnaðargeiranum en einnig hafa fyrirtækin flutt vinnuna til útlanda og má þar nefna að fyrirtæki hafa stofnað starfsstöðvar erlendis t.d. í Indlandi. Þróun hugbúnaðar er vinnuaflsfrek iðja og þarfnast sérmenntaðs vinnuafls sem langan tíma tekur að mennta. Framleiðsluferlið í hugbúnaðariðnaði er einnig oft mjög langt. Langur tími líður yfirleitt frá því að hugmynd fæðist þar til markaðshæf afurð verður til.[128]

Breyttar ytri aðstæður: Fjölgun útboða

Með aukinni þörf fyrir tölvubúnað, bæði vél- og hugbúnað, fjölgaði einnig útboðum.

Mjög misjöfnum sögum fer af því hvernig til hefur tekist við útboð á tölvubúnaði, einkum í stórum verkum á vegum ríkisins. Þegar einn af þeim stöðlum sem hafa verið notaðir um langa hríð við kaup á hugbúnaðar- og vélbúnaðarvinnu, ÍST 32, var í vinnslu, mátti lesa í grein í Tölvumálum eftirfarandi:

Hvers vegna staðall?
Ástæða þess að ráðist var í gerð ÍST 32 er m.a. sú, að meðferð útboðsmála hefur verið fyrir neðan allar hellur á undanförnum árum. Í flestum tilfellum hefur mátt rekja þau vandamál, sem upp hafa komið, til lélegra útboðsgagna eða vanþekkingar verkkaupa á meðferð og úrvinnslu tilboða. Í staðlinum er fjallað ítarlega um framkvæmd útboða og meðferð tilboða og með því að fylgja honum er unnt að koma í veg fyrir mistök af þessu tagi.[129]

Þessi staðall og fleiri dugðu ekki til að sannfæra þátttakendur í útboðum um fagmennsku af hálfu verkkaupa í stórum útboðum, sem sætt hafa opinberri gagnrýni.[130]

Gagnrýni á útboð á vegum opinberra aðila við kaup á hugbúnaði sneri einkum að skorti á fagmennsku útboðsaðila. Ágúst Guðmundsson var í forsvari fyrir eMR, fyrirtæki sem sá um þróun upplýsingakerfa fyrir heilbrigðisstofnanir, og þekkir vel til þeirra útboðslýsinga sem hafa verið gerðar, sér í lagi við útboð vegna hugbúnaðar á heilbrigðissviði. Honum fannst sláandi að þegar annar aðili á heilbrigðissviði, Hjartavernd, bauð út röntgenkerfi sitt, hafi hann loks fundið fagmannleg vinnubrögð í útboði. Útboðslýsingin var faglega unnin, ákvörðun lá fyrir eftir tíu daga og verklagið allt með ágætum. „Þetta er í eina skiptið sem ég hef séð formlegar leiðir notaðar, byggðar á jafnræði,“ segir Ágúst.[131]

Ríkisútboð á hugbúnaði – fjárhags-, launa- og mannauðskerfi

Einna mest umræða var um útboð á fjárhags- og mannauðskerfi ríkisins. Lítil frétt í viðskiptablaði Morgunblaðsins í ágúst 2001 segir frá upphafi á löngu ferli, sem leiddi meðal annars til málaferla.

Skrifað var í júlí und­ir samn­ing milli Skýrr hf. og fjár­málaráðherra, fyr­ir hönd rík­is­sjóðs og stofn­ana hans, um ný fjár­hags- og mannauðskerfi. Samn­ings­upp­hæðin nem­ur 819 millj­ón­um og tek­ur til kaupa á stöðluðum hug­búnaði, Oracle e-Bus­iness Suite og Workplace, vinnu við upp­setn­ingu og inn­leiðingu, kennslu og viðhalds­gjöld­um fyrsta árið.

Í til­kynn­ingu Skýrr seg­ir að ljóst sé að með þess­um samn­ingi sé verk­efn­astaða fé­lags­ins tryggð næstu miss­er­in. Auk þess sé fyr­ir­tækið að vinna að inn­leiðingu á Oracle fyr­ir Reykja­vík­ur­borg […][132]

Stefán Kjærnested er sá sem þekkir tildrög þessa útboðs hvað best og það er engin tilviljun. Hann var gagngert ráðinn árið 1999 til Fjársýslu ríkisins, sem þá hét Ríkisbókhald, til þess að vinna að endurnýjun launa- og bókhaldskerfis ríkisins. Gunnar Hall var þá ríkisbókari (fjársýslustjóri) og hann vildi að ríkið færði sig úr sérsmíðuðum kerfum yfir í almenn kerfi. Gefum Stefáni orðið:

Það höfðu verið gerðar nokkrar atrennur að því að endurnýja þessi kerfi, en ekki gengið. Ég var fenginn til þess að höggva á hnútinn. Það voru tvö kerfi aðallega sem við vorum að leysa af hólmi, annars vegar var það BÁR bókhaldskerfið, hins vegar var það Launakerfi ríkisins. BÁR má rekja aftur til ársins 1987. Það var smíðað upp úr amerísku kerfi sem hét MSA, sem hafði verið notað í tvö ár og menn gáfust hreinlega upp á að nota það. Þá voru bestu hugmyndirnar teknar úr því og einfaldaðar og í rauninni smíðað nýtt bókhaldskerfi, BÁR. Það var í keyrslu 1987–2004. Launakerfið var sennilega tíu árum eldra og hafði gengið í gegnum ýmsar viðbætur og stagl. Bæði þessi kerfi voru sérsmíðuð fyrir ríkið og báru þess merki.[133]

Settir voru upp hópar til þess að reyna að greina þarfir ríkisins og setja fram kröfur. Sú vinna hélt áfram til ársins 2000 en þá var tilbúin kröfugerð. Efnt var til útboðs á Evrópska efnahagssvæðinu síðla árs 2000 en það var ekki fyrr en á árinu 2001 að niðurstöður lágu fyrir. Allmörg tilboð höfðu borist.

Við lok tilboðsfrests í byrjun mars 2001 höfðu átta tilboð borist frá sex aðilum. Þrjú tilboð bárust frá Skýrr hf. sem bauð hugbúnað af gerðinni Oracle E-Business suite. Eitt tilboð barst frá Nýherja hf. sem bauð hugbúnað af gerðinni SAP, eitt frá Gopro Landsteinar sem bauð hugbúnaðinn Axapta, eitt frá Columbus sem einnig bauð Axapta-lausn, eitt frá AX hf. sem bauð hugbúnaðinn Agresso og eitt frá Streng hf. sem bauð Navision-hugbúnað. [134]

Málinu lyktaði þannig að tilboði frá SKÝRR hf. var tekið og Oracle þar með valið en kerfið hlaut nafnið Orri. Samningur við SKÝRR var gerður á miðju ári 2001. Þar með hófst langt ferli við innleiðingu á hugbúnaðinum. Við tóku málaferli en Nýherji höfðaði mál vegna samningsins og taldi fram hjá sér gengið. Það var einnig gagnrýnt að þeir sem stæðu að útboðinu tengdust SKÝRR um of. Málarekstrinum lyktaði þannig að ríkið var sýknað af kröfum Nýherja og talið að staðið hefði verið rétt og eðlilega að þessu útboði.[135]

Stefán Kjærnested lýsir innleiðingu kerfisins á þennan hátt:

Nú síðan tók við að koma kerfinu af stað. Þetta var mjög viðamikið kerfi og leysti af hólmi um fjörutíu kerfi. Fyrir utan launa- og bókhaldskerfi, þá leysti þetta kerfi af hólmi til dæmis birgðakerfi á Landspítalanum, verkbókhaldskerfi hjá Vegagerðinni, nokkur tímaskráningakerfi og minni verkbókhaldskerfi. Öll þessi kerfi runnu þarna saman í eitt kerfi.

Þegar við vorum að fara að stað var spurning hvernig við ættum að gera þetta. Það voru uppi tvö sjónarmið, áttum við að reyna að byrja á lítilli stofnun og reyna síðan að stækka módelið? Eða eigum við að fara hina leiðina og taka fyrir stærstu stofnunina, sem var Landspítalinn, og þá var hugsunin sú: Ef við leysum flækjuna fyrir Landspítalann, þá leysum við hana örugglega fyrir alla hina.[136]

Síðari leiðin var valin og Landspítalinn var frumherjastofnun sem byrjaði að vinna í kerfinu árið 2002. Árið 2003 komu fyrstu stofnanir utan Landspítala inn í kerfið og árið 2004 tóku flestar stofnanir fjárhagshluta kerfisins í notkun. Ríkissjóður var gerður upp í fyrsta skipti í kerfinu árið 2004. Starfmannakerfið fylgdi ekki með á sama hraða. „Af því launakerfið er svo viðkvæmt kerfi, þá ákváðum við að stíga varlega til jarðar. Þá var smíðuð brú þannig að við skráðum upplýsingar í Oracle en reiknuðum út í gamla kerfinu,“ segir Stefán.[137] Kerfin tvö voru keyrð samhliða og allar stofnanir nema þær sem voru í launakerfinu H-laun voru komnar inn í nýja kerfið á árinu 2005 en árið 2006 bættust þær við sem voru í H-launum.[138]

Ríkisbókhald og fjársýsla ríkisins hafa haft þá stefnu að úthýsa rekstri og einbeitt sér að því að hafa sérfræðikunnáttu í að nota kerfin og þjónusta þau, en ekki að reka þau.

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2012 er ítarlega fjallað um kostnaðinn sem þá hafði orðið af hugbúnaðinum, bæði stofnkostnað og rekstrarkostnað, og er hann sýndur eftir árum í riti sem fylgdi skýrslunni.[139]

heildarkostnadur
Úr skýrslu Ríkisendurskoðunar um Orra 2012

Gagnrýni annarra, svo sem Ágústs Guðmundssonar, beindist meðal annars að þeim kostnaði sem lagður hefði verið í þetta stóra kerfi og vísuðu þeir meðal annars í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ágúst taldi útboðið hafa verið dæmi um einn allsherjar skrípaleik. „Tölvumiðlun hafði áhuga á launa- og starfsmannakerfinu og var með kerfi í rekstri hjá fjölda ríkisstofnana, meðal annars hjá spítölum, en það var metið minna en kerfi sem ekki var búið að skrifa.“ Hann benti líka á að Oracle væri ekki kerfi sem hentaði til að reikna út laun.[140] Arnheiður Guðmundsdóttir var verkefnisstjóri í innleiðingu mannauðshlutans hjá Reykjavíkurborg og LSH og bætir við: „Það sem var stór þröskuldur við innleiðingu þessara kerfa var að ríkið hafði tekið ákvörðun um að kaupa staðlað erlent kerfi en notendur voru látnir hætta með sérsmíðuð kerfið sem virkuðu fyrir íslenskar aðstæður. Bæði starfsmannahlutinn og launahlutinn í Orra voru þannig hönnuð upphaflega fyrir stór erlend fyrirtæki og að lokum þurfti mikla sérsmíði til að þeir virkuðu eins og til var ætlast í okkar flókna launakerfi.“

Enn verða breytingar á skattakerfinu

Árið 1996 þegar var farið, eftir langan aðdraganda, að skanna skattframtöl. Þar með hættu starfsmenn skattstjóra allri skráningu. Skönnunin gafst ekki vel; vélarnar gátu ekki lesið hluta af því sem framteljendur höfðu handskrifað á framtölin. Um áratug hafði verið leitað að hentugri aðferð, án viðunandi árangurs, en loks fannst lausnin, segir Skúli Eggert Þórðarson ríkisskattstjóri:

Þá er stigið það merkilega skref í sögu okkar að farið var að undirbúa að framteljendur gætu talið fram á netinu hefst 1998, undir stjórn Garðars Valdimarssonar, sem þá var ríkisskattstjóri. Sá sem sá um þetta var Ómar Ingólfsson, sem var áður einn af framkvæmdastjórum í SKÝRR en var þá orðinn starfsmaður hjá Ríkisskattstjóra. Fyrstu framtölin koma inn 1999 en þá var Indriði Þorláksson orðinn ríkisskattstjóri, og hann tekur þessa tækni og innleiðir hana að miklu leyti til fulls. Þetta er mjög merkilegur áfangi að því leyti til að framteljendur tóku þessu fljótt mjög fagnandi, 19 þúsund framtöl komu fyrsta árið, yfir 80 þúsund næsta og yfir 100 þúsund á þriðja, þannig að þetta var mjög fljótt að innleiðast hjá þorra almennings. Þá er í fyrsta sinn farið að árita fjármálaupplýsingar inn á framtölin og þá gekk eftir hugmynd sem við vorum með frá 1990 til 1992 og hófum að undirbúa að snúa ferlinu við; í staðinn fyrir að spyrja framteljendur um hverjar væru tekjur þeirra, sem við höfðum upplýsingar um frá launagreiðendum, bifreiðaskrá, fasteignaskrá og ýmsar aðrar upplýsingar, sögðum við: Eigum við ekki að setja þessar upplýsingar inn á framtalið og spyrja framteljandann: Er þetta rétt?[142]

Byggt var á danskri fyrirmynd en Danir tóku upp þennan hátt skömmu eftir 1980.

Byrjað var smátt, fyrstu voru laun ríkisstarfsmanna sett inn á framtalið, síðan laun frá nokkrum af stærstu launagreiðendunum utan ríkisins. Lengi vantaði upplýsingar frá fjármálastofnunum en á þessum árum var bankaleynd mjög rík og hvorki fengust upplýsingar um innistæður né skuldir Íslendinga. En árið 1998 gekk dómur í Hæstarétti í máli sem snerist um að Skattstjóri hafði kallað eftir upplýsingum um 1357 einstaklinga frá Landsbankanum sem bankinn neitaði að láta af hendi. Hæstiréttur dæmi bankann til að afhenda upplýsingarnar, vegna þess að þarna væri um afmarkaðan hóp aða ræða. Eftir efnahagshrunið 2008 var lögunum breytt þannig að Ríkisskattstjóri skyldi fá þessar upplýsingar, fyrst innistæðurnar 2009 og síðan skuldirnar 2010. Skúli Eggert Þórðarson ríkisskattstjóri:

Þar með rættist sá langþráði draumur okkar að geta búið til framtal fyrir þorra framteljenda, af því að við hefðum allar upplýsingarnar og settum þær inn. Það var mjög stór áfangi þegar við gátum gert það í fyrsta sinn árið 2010 og það hefur sýnt sig að framteljendur hafa tekið þessum upplýsingum fagnandi. Það er fimm mínútna verk að gera framtalið, tekur jafnvel enn skemmri tíma hjá flestum; þá erum við ekki að tala um þá sem eru í atvinnurekstri eða einstaklinga í rekstri.[143]

Stöðluð viðskiptatengslakerfi (CRM) – dönsk kerfi keypt

Þau fullkomnu, stöðluðu viðskiptakerfi sem komu fram á sjónarsviðið á síðustu áratugum seinustu aldar þróuðust ört. Ný hugtök urðu fólki töm, til að mynda CRM Custom relationship management – viðskiptatengslakerfi sem gerð eru til að halda utan um samskipti við viðskiptavini. Viðskiptahugbúnaður var að taka breytingum. Í upphafi var aðallega haldið utan um innkaupin og vörurnar og síðan söluna og viðskiptavinina. Síðan fór áhuginn að beinast að því hvað hægt væri að lesa úr þeim gögnum sem haldið var utan um í kerfunum, svo sem hvaða þjónustu viðskiptavinirnir vildu fá og hvenær og hvernig væri tímabært að kynna nýja vöru á markaðinn eða afla nýrra viðskiptavina. Á markaðinn komu sífellt fullkomnari tól til að rýna í upplýsingar. ERP-kerfin urðu sífellt mikilvægari hér á landi sem annars staðar. Mikilvægustu breytingarnar urðu þegar Microsoft keypti tvö dönsk fyrirtæki, Navision og Concorde, sem í dag eru Dynamics-vörurnar NAV og AX.[144]

ERP.fa.myndatexta.fra. Sigurdi.Bergsveinssyni
Viðskiptahugbúnaður (ERP). Mynd frá kynningu Sigurðar Bergsveinssonar hjá Ský, 8.12.2010

Útrás íslenskra hugbúnaðarfyrirtækja hafin

Tölvumiðlun fór snemma í skammvinna útrás til Asíu árin 1994–1995 og setti upp fyrstu internettenginguna í Víetnam. Sérstakt fyrirtæki var stofnað í kringum það verk, NTS hf. Ólafur Ragnar Grímsson átti þátt í að leiða aðila saman. Íslendingarnir sem stóðu fyrir þessu verkefni voru viðstaddir þá sögulegu stund í Ho Chi Min-borg þegar internetsambandi var komið á í Víetnam, 2. maí 1995. Ári síðar kom bakslag í samvinnuna þegar Víetnam lokaðist á nýjan leik fyrir slíkum verkefnum.[145]

Scan161a
Ágúst Guðmundsson ásamt víetnömsku tæknifólki nokkrum dögum á undan opnun fyrstu internettengingar landsins.

Scan152a
Við opnun internettengingar í Víetnam 2. maí 1995, Friðrik Sigurðsson ásamt víetnömskum ráðamönnum og í baksýn er veggspjald í líki veggteppis með áletrun um Internet-Gateway fyrir Víetnam og dagsetningu opnunarinnar.

Útflutningur hugbúnaðar frá Íslandi var tekinn fyrir í tímaritinu Tölvumálum í mars 1997: „Undanfarin misseri hefur verið vaxandi umræða um möguleika Íslendinga til útflutnings á hugbúnaði og ekki að tilefnislausu, því útflutningur hugbúnaðar hefur aukist hlutfallslega hraðar en flestur annar útflutningur.“[146] Það sem af var tíunda áratugnum hafði útflutningur tvöfaldast á hverju ári og nálgaðist hálfan milljarð árið 1995.[147] Sá fyrirvari er gerður í umfjölluninni að þarna sé „blandaður“ hugbúnaður undanskilinn. „Ljóst er t.d. að Marel hf. er einn stærsti útflytjandi hugbúnaðar en að því er ég best veit er sá hugbúnaður aðeins seldur sem hluti sérhæfðs vélbúnaðar. Annar hluti útflutningsins er í formi sérfræðiþekkingar sem ýmist er unnin hérlendis eða hjá viðkomandi viðskiptavini erlendis.“[148] Sum þeirra vandamála sem útflytjendur íslensks hugbúnaðar glímdu við voru að hverfa, svo sem hár símakostnaður, en önnur voru enn til staðar. Kjartan Ólafsson, framkvæmdastjóri eins útflutningsfyrirtækisins, Fakta ehf., listar helstu vandamálin:

  • Miklar sveiflur í framboði og eftirspurn eftir hæfu hugbúnaðarfólki
  • Ferðakostnaður vegna fjarlægðar frá markaði
  • Hár símakostnaður við útlönd
  • Skortur á áhættufjármagni og lánsfé
  • Andsnúnar afskriftareglur þegar þróunartími er langur
  • Ísland hefur ekki hátækniímynd[149]

Af hálfu útflytjenda skrifaði Björn Z. Ásgrímsson hjá Kerfi hf. um Seascape, „heilsteypt upplýsingakerfi fyrir sjávarútveg“. [150]

Björn taldi að öflugur heimamarkaður skipti sköpum sem forsenda útflutnings:

Meðal helstu viðskiptavina hér á landi eru leiðandi fyrirtæki í sjávarútvegi, svo sem Samherji, ÚA, HB og Hraðfrystihúsið Hnífsdal. Þessi fyrirtæki eru verðugir fulltrúar íslensks sjávarútvegs í alþjóðlegum samanburði, sem sífellt leita nýrra leiða í uppbyggingu tæknibúnaðar og upplýsingakerfa fyrir sinn fjölþætta rekstur. Með þennan öfluga heimamarkað sem kjölfestu hafa starfsmenn Kerfis hf. getað þróað SeaScape […] hugbúnaður sem leysir jafn víðtækar þarfir og SeaScape hefur ekki verið á boðstólum á alþjóðamarkaði.[151]

Þegar líða tók á níunda áratuginn fóru hugmyndir að þróast um frekari nýtingu tölvutækninnar til að ná fram aukinni hagræðingu og frekari markaðssókn fiskiðnaðarins. Fjarskipti voru að batna, Internetið var komið til sögunnar og tölvutæknin hafði tekið stórstígum framförum bæði í vél- og hugbúnaði.

Rekjanleiki upplýsinga og myndræn framsetning þeirra voru lykilatriði í þessum hugmyndum.

Árið 1986 stóð IBM á Íslandi fyrir samkeppni á meðal hugbúnaðarfyrirtækja um hugbúnað. Ein hugmyndin sem verðlaun fékk var frá sérfræðingum Rekstrartækni sf. og laut hún að nýju upplýsingakerfi fyrir fiskiðnaðarfyrirtæki og voru verðlaunin afhent á hugbúnaðarsýningu ellefu íslenskra fyrirtækja og IBM á Íslandi í febrúar 1987.[152]

Grunnhugmyndin var að byggja upp samhæfðan venslaðan gagnagrunn þar sem magn, tími og ástand voru lykilatriði sem allar aðrar upplýsingar voru byggðar umhverfis. Markmiðið var að útbúa samofið heildarkerfi fyrir upplýsingavinnslu og ákvarðanatöku í fiskvinnslufyrirtækjum.

Framhaldið var síðan að á árinu 1987 var ákveðið að ráðast í gerð kerfisins og var það nefnt Mímisbrunnur en hann er í goðafræðinni brunnur visku og speki. Samstarfsaðilar við gerð kerfisins voru Rekstrartækni sf., Verkfræðistofan Strengur og IBM á Íslandi.

Kerfið var tekið í notkun hjá HB og Co á Akranesi 1989[153] og síðar hjá ÚA og Íshúsfélagi Ísfirðinga.

Mímisbrunnur var síðan þróaður áfram af Tölvutækni ehf. og síðar Kerfi hf. og var þá nefnt SeaScape. Kerfi hf. rann síðar inn í Origo ehf. og síðar Tölvumyndir (TM Software) en Mímisbrunnur var notað í um 10 ár.

Stefán Hrafnkelsson, sem byggði upp leikjafyrirtækið Betware á Íslandi, tekur undir það að öflugur heimamarkaður sé kjölfesta fyrir útflutning á hugbúnaði. Vinna þyrfti hugbúnaðinum fótfestu á Íslandi áður en sótt væri á erlend mið. Þar af leiðandi væri réttlætanlegt að láta innlenda aðila fá kerfið á hagstæðu verði.[154] Betware byggðist því upp á árunum fyrir árþúsundamótin en hóf sókn á erlendum markaði árið 2001.

CODA á Íslandi, sem seldi Windows-hugbúnað Íslenskrar forritaþróunar,[155] reri einnig mjög á alþjóðleg mið. CODA lagðir einkum áherslu á fjárhags-, viðskiptamanna- og lánardrottnabókhald.[156] Hér var um enn eitt mynstur í útflutningi á hugbúnaði að ræða. „CODA á Íslandi ehf. er hreint „þróunarfyrirtæki“, fjármagnað af CODA Group plc. Öll starfsemi þess er útflutningur á íslenskri vinnu og þjónustu.“[157] Þetta hentaði fyrirtækinu vel og var að mati Vilhjálms Þorsteinssonar, aðaltæknisérfræðings fyrirtækisins (Principal Technical Specialist), besta leiðin til útflutnings, eins og lesa má í grein hans í Tölvumálum frá 1997. „Tiltölulega lítil íslensk hugbúnaðarfyrirtæki, þótt stöndug séu og vel rekin, hafa hvorki fjármagn né tíma (né þekkingu, enn sem komið er) til að standa sjálf í markaðssetningu hugbúnaðar fyrir almennan markað á erlendri grund.“[158] Íslenski heimamarkaðurinn var einu sinni sem oftar talinn styrkleiki útflutningsaðila, eins og sést í grein Vilhjálms:

Íslenski markaðurinn hefur reynst okkur góður heimamarkaður. Kröfuharka notenda, mikil samkeppni og metnaður íslensks hugbúnaðarfólks er gott veganesti til útflutnings og gerir hugbúnað okkar eftirsóknarverðari á heimsmarkaði.[159]

Hollenska fyrirtækið BAAN keypti CODA síðar.

Í sama tölublaði Tölvumála er fjallað um reynslu af útflutningi afgreiðslukerfa á vegum Hugbúnaðar hf. til Bretlands, en þar var vaxandi markaður.[160] Spurningin er hvernig nálgast megi svo stóran markað, sem Bretlandi er: „Það að setja upp söluleiðir, byggja upp sambönd og þjónustu er of seinvirkt og dýrt þannig að slíkt var ekki á færi Hugbúnaðar hf. nema í mjög litlum mæli. … Vænlegra til árangurs er að leita að aðilum sem þegar hafa markaðstengsl.“[161]

Fleiri kerfi voru til umfjöllunar í Tölvumálum: Tölvukerfi í eigu Reiknistofu fiskmarkaða hf. (RSF) í Njarðvík var á sama tíma, 1997, með bandaríska útgáfu af tölvukerfinu Tengli, og hét sú bandaríska CASS. [162]

Haustið 2006 skilaði Sigrún Guðjónsdóttir, sem hafði reynslu af framkvæmdastjórn íslenskra tölvu- og hugbúnaðarfyrirtækja,[163] meistaraprófsritgerð í tölvunarfræði um útrás íslenskra hugbúnaðarfyrirtækja. Rannsóknin sem hún gerði fólst meðal annars í ítarlegum viðtölum við fjórtán stjórnendur hugbúnaðarfyrirtækja. Hún greindi milli nokkurra tegunda útrásar:

Sú tegund af útrás sem fengið hefur mesta umfjöllun í fjölmiðlum er kaup á erlendum fyrirtækjum en sú útrás sem sennilega skilar mestu í þjóðarbúið er útflutningur á vörum og þjónustu. Það er því hægt að skipta útrásinni í tvo flokka, annars vegar innri vöxt sem er þá sala á vörum og þjónustu í gegnum íslensk fyrirtæki hér heima eða erlendis og hins vegar ytri vöxt sem eru kaup á fyrirtækjum í rekstri erlendis. Innri vöxtur er oftast talinn hægari og minni áhætta fólgin í slíkum vexti. Ytri vöxtur þarf mun meira fjármagn og er talinn áhættumeiri, sérstaklega ef sameina á fyrirtæki úr ólíkum áttum. Íslensk hugbúnaðarfyrirtæki hafa stundað bæði innri og ytri vöxt en spurningin er hvort er algengara og hvað fyrirtækin telja vænlegra til árangurs.

Hugsanlegar tegundir útrásar:

  • Innri vöxtur með útflutningi frá Íslandi
  • Innri vöxtur með stofnun útibúa erlendis
  • Ytri vöxtur með kaupum á fyrirtækjum erlendis
  • Sambland af þessu öllu[164]

Þrátt fyrir talsverð umsvif í útrás íslenskra hugbúnaðarfyrirtækja voru blikur á lofti á fyrstu árum nýrrar aldar. Margt kom þar til en rekstrarskilyrði þóttu almennt erfið á Íslandi. Í niðurstöðum rannsóknar Sigrúnar Guðjónsdóttur kemur glöggt fram hvað stjórnendurnir töldu einkum valda fyrirtækjum þeirra erfiðleikum:

Einungis þrír viðmælenda töldu að rekstrarskilyrði fyrir íslensk hugbúnaðarfyrirtæki í erlendri sókn væru góð. Átta nefndu að erfitt væri að reka fyrirtæki á Íslandi með erlendar tekjur vegna gengismála. Níu af fjórtán voru með eitt eða fleiri dótturfélög og flestir þeirra voru farnir að leita leiða til að færa erlendar tekjur í gegnum þessi erlendu dótturfélög og fjórir töldu ekki ólíklegt að flytja starfsemina erlendis á næstu árum. Fyrir utan gengið þá töldu viðmælendurnir erfitt að fá gott fólk á Íslandi og nokkrir voru farnir að leita út fyrir landsteinana að starfsfólki eða hreinlega farnir að færa þróun til annarra landa.[165]

En fleira gerði íslenskum hugbúnaðarfyrirtækjum í útrás erfitt fyrir. „Það sem kom á óvart var mikil umræða viðmælenda um stóriðjustefnu stjórnvalda og í raun vonbrigði þessara fyrirtækja með þátt stjórnvalda við að byggja upp þekkingariðnað á Íslandi.“[166]

Ýmis nýsköpunarfyrirtæki leituðu fjármagns út fyrir landsteinana, ýmist frá upphafi eða þegar á leið. Eitt þeirra var OZ:

Ein forsenda árangurs OZ þegar á leið var fjármögnunin eða öllu heldur aðgangur að þolinmóðu fjármagni. […] Hugbúnaðarframleiðsla OZ var að mestu rekin fyrir erlent fé og megin hluti þess kom frá Ericsson sem greiðslur fyrir þróunar- og rannsóknarvinnu. [167]

Þá eru ótalin þau íslensku hugbúnaðarfyrirtæki sem erlendir aðilar keyptu og sameinuðu erlendum fyrirtækjum. Maskína, fyrirtæki sem Hjálmar Gíslason og Guðjón Már Guðjónsson stofnuðu 1999, var gott dæmi um slíkt fyrirtæki. Það var sameinað norsku fyrirtæki árið 2003 og reksturinn að hluta til fluttur úr landi en hélt jafnframt áfram hér á landi undir stjórn nýrra aðila.[168] Árið 2005 má sjá að íslenski hluti fyrirtækisins er einkum að sinna tæknimálum en jafnframt að reyna að hasla sér völl á íslenskum markaði fyrir nýjar símatengdar vörur.

Útibú Maskínu hér á landi sinnir nær eingöngu tæknihluta fyrirtækisins. Önnur útibú, svo sem í Noregi og Bandaríkjunum, sjá um vinnu við aðra hluta þeirra verkefna sem í gangi eru.

[…] „Tæknin er komin í kynningu í Noregi og mun verða tekin í gagnið af stórum aðila í Bretlandi á næstunni. Þótt ekki sé byrjað að auglýsa lausnina hér á landi þá býst ég fastlega við því að þeir sem hringja mikið út fyrir landssteina taki þessari nýju tækni fagnandi enda gefur hún færi á að lækka símreikningana verulega,“ segir Freyr Ólafsson, þróunarstjóri hjá Maskínu.[169]

Útflutningurinn kemur fram í tölum fyrir árið 2003, en þá var útflutningur hugbúnaðar og tölvuþjónustu orðinn 3732 milljónir, og hafði fjórtánfaldast á tíu árum. Nokkur af stærstu fyrirtækjunum í geiranum voru með nær allar sínar tekjur í erlendri mynt, það er CCP, Friðrik Skúlason ehf. og Hugvit, en áætluð samanlögð velta þessara fyrirtækja var um 1,5 milljarðar króna. Hlutfall þessa útflutnings af heildarútflutningi vöru og þjónustu á landinu hafði þá vaxið frá því að vera 0,1% 1993 í 1,3% 2003. Í samanburði við nágrannaþjóðina Írland var þetta kannski ekki mikið – þar var sambærileg tala 9,1% – en Ísland skoraði engu að síður mun hærra en flest önnur lönd, svo sem Bandaríkin, Þýskaland, Frakkland og Spánn, og var vel yfir meðaltali bæði OECD og ESB. Bretar og Íslendingar voru hins vegar á sama stað hvað þessar tölur varðaði árið 2003.[170]

Sameining gagngert til útrásar
Fjögur íslensk upplýsingatæknifyrirtæki og tvö dönsk sameinuðust í mars árið 2000. Það voru Hugvit hf., Þróun hf., Þekking hf., Tristan ehf., SCIO A/S og F-8 sem var sameinað SCIO A/S, en bæði fyrirtækin voru dönsk. Yfirlýst markmið sameiningarinnar var að fara í „kröftuga útrás“ á erlendum markaði. Þessi fyrirtæki störfuðu á sviði viðskiptahugbúnaðar, netviðskiptalausna (e-business), skjalastjórnunar, hópvinnukerfa og hýsingar- og rekstrarþjónustu. Stærstu hluthafar voru Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn, Ólafur Daðason og Eignarhaldsfélag Alþýðubankans auk Landssímans. Starfsstöðvar sem ákveðnar voru við sameininguna voru í Reykjavík og á Akureyri, Kaupmannahöfn, London, Berlín og í Stokkhólmi.[171]

Starfsemi íslenskra hugbúnaðarfyrirtækja erlendis
Það hefur lengi tíðkast að ýmis íslensk tölvu- og hugbúnaðarfyrirtæki séu með hluta starfsemi sinnar í öðrum löndum líkt og gerist um allan heim. Oft er þetta gert til að vera nálægt stærstu mörkuðunum fyrir hugbúnað fyrirtækjanna. Sum fyrirtæki eru með mestalla hugbúnaðargerð sína fyrir markaði erlendis, allt frá leikjafyrirtækinu CCP til LS Retail, sem selur Navision-lausnir til erlendra samstarfsaðila og á erlenda markaði. Stundum hafa fyrirtæki flutt hluta starfsemi sinnar til útlanda vegna skorts á tæknimenntuðu fólki á Íslandi. Þetta hefur einkum verið áberandi á nokkrum þenslutímabilum. Þar má nefna Betware, sem hafði í áföngum fært hluta sinnar starfsemi til Danmerkur, Spánar og Serbíu áður en það var selt erlendum aðilum árið 2013. Margt þarf að taka með í reikninginn, meðal annars kostnað og annan aðbúnað fyrirtækja erlendis. Betware hafði á tímabili starfsemi í Póllandi en kostnaður hækkaði ört og því var hluti starfseminnar fluttur til Serbíu. Almenn enskukunnátta hugbúnaðarfólks þar í landi gerði það fýsilegri kost en að færa meira af starfseminni til Spánar.[172]

Einkavæðing opinberra fyrirtækja – bankar keppast um hæfustu forritarana

Einkavæðing opinberra fyrirtækja hafði talsverð áhrif á þróun tölvumála á Íslandi, bæði sölu hugbúnaðar og vélbúnaðar. Stærsta og augljósasta dæmið var einkavæðing SKÝRR, sem fjallað er um annars staðar í sögunni.

Einkavæðing bankanna árið 2002 og stórra opinberra fyrirtækja um svipað leyti varðaði einnig hug- og vélbúnaðarheiminn á Íslandi. Tölvudeildir bankanna áttu þó heldur betur eftir að eflast er fjær dró einkavæðingunni og urðu deildirnar talsverðir gerendur í hugbúnaðarþróun á Íslandi, einkum í samkeppninni um hæfasta starfsfólkið.

Netlausnir í viðskiptum

Þótt Íslendingar væru nýjungagjarnir og tilbúnir að prófa nýjar leiðir þá leið nokkur tími þar til farið var að líta á internetið sem vænlegan kost í viðskiptum. Sú þróun varð þó ekki stöðvuð.

Netbankar – ef þér leiðast biðraðir

Með tilkomu hraðbankanna á árunum eftir 1985 var skyndilega unnt að sækja pening út á kort hvenær sem viðskiptavinum hentaði. Áður höfðu notendur orðið að binda sig við afgreiðslutíma bankaútibúanna. Landsbankinn var kominn með 25 hraðbanka á 19 stöðum árið 1994 og aðrir bankar voru á svipuðu róli. Athyglisvert var þó að ekki þótti arðbært að bjóða upp á slíka þjónustu á landsbyggðinni um sinn, vegna þess að símakostnaður væri of hár.[173]

Litið var til erlendra aðila um þróunina á bankamarkaðnum. SE-bankinn í Helsingjaborg var farinn að selja gjaldeyri, sænskar og danskar krónur, til viðskiptavina sinna í sjálfsölum. Norski bankinn Telebank bauð viðskiptavinum að tengjast bankanum um síma og með einföldum tækjabúnaði að framkvæma ýmsar afgreiðslur, svo sem að færa peninga milli reikninga, gera fyrirspurnir um gengi, greiða reikninga og fleira. Minniskort á vegum franskra banka fengu líka umfjöllun. Allt voru þetta dæmi sem tínd voru til sem áfangar á leið til peningalauss samfélags.[174]

Næsta skrefið á Íslandi var að bjóða upp á bankaþjónustu á internetinu. Heimabanki Íslandsbanka var settur á laggirnar í byrjun september 1995 og og aðrir bankar og sparisjóðir voru á svipuðu róli. Almenningi var bent á að nú væri hægt að borga reikningana við „heimilislegan tölvuskjáinn“ en fyrirtæki höfðu getað greitt reikninga sína rafrænt í nokkur ár. Fjallað var um þessa nýlundu í frétt í Tímanum haustið 1995:

Ef þér leiðast biðraðir í bönkum, þjónustugjöldin pirra þig og þú færð stöðumælasekt í hvert sinni sem þú stígur fæti þínum inn í bankastofnun – en ert tölvueigandi og átt mótald, þá áttu þess kost, fyrir milligöngu Landsbankans, að fría þig mánaðarlegu bankaergelsi með því að sækja um og setja upp Einkabanka heima í stofu.

Fyrir 5 árum tók Landsbankinn upp þjónustu við fyrirtæki, sem fólst í því að þau gætu fylgst með bankaviðskiptum sínum gegnum tölvur fyrirtækisins. Síðan í september hafa einstaklingar einnig getað nýtt sér þessa þjónustu og hefur henni verið vel tekið.[175]

Árið 1999 var notkun netbankaþjónustu orðin allútbreidd. Það ár voru um 20% viðskiptavina Landsbankans tengd Einkabankanum, sem var netbanki bankans, og var til þess tekið að það væri eitt hæsta hlutfall sem vitað væri um á Vesturlöndum hjá einstökum banka.[176]

Vefverslanir – tveggja tíma eða átta mínútna verslunarferð

Netkaup
Netverslunin Netkaup auglýsir opnun 1. desember 1995.

Hugmyndin um vefverslanir á Íslandi komu snemma fram. Fyrst til að opna vefverslun (Netkaup) voru Hagkaup, 1. desember 1995. Netkaup voru rafrænt útibú verslunarinnar og gerðu það „víst nokkuð gott“[177]. Á opnunardaginn auglýstu Netkaup í heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu meðal annars með þessum orðum: „Í dag opnum við nýja verslun heima hjá þér! – Hvort viltu eyða tveimur tímum eða 8 mínútum til þess að versla inn til helgarinnar?“[178]

Nokkurs annars eðlis var Heimakringlan, vefverslun á vegum Margmiðlunar – „fyrsta rafræna verslunarmiðstöðin“[179]. Hún var opnuð í febrúar 1995. Í grein um öryggismál í vefviðskiptum lýsir Ólafur Andri Ragnarsson Heimakringlunni svo:

Heimakringlan er verslunarmiðstöð á Internetinu þar sem verslanir bjóða upp á vörur og þjónustu … Neytendur nota almenna vefskoðara til að fá fram vörulista og skoða upplýsingar um vörur og verð. Vörulistar geta sett fram margmiðlunarefni, s.s. myndir, hljóð og hreyfimyndir. Vörum er safnað saman í innkaupakörfu og pöntunin send til viðkomandi verslunar.[180]

Margt er kunnuglegt í þessari lýsingu nú, en hugmyndin kom þó því miður allt of snemma fram, einum áratug eða svo, og Heimakringlan náði ekki fótfestu í þessari tilraun.[181]

Vefmiðlar – ekki til að endurskapa dagblöðin

Þegar leið nær árþúsundamótunum fóru dagblöðin að bjóða upp á efni á vefnum. 2. febrúar 1998 var vefurinn mbl.is opnaður, en hann hefur verið einna útbreiddastur íslenskra vefmiðla. Aðrir fylgdu eftir, koll af kolli, sumir í tengslum við aðra miðla. Visir.is, annar mjög vinsæll vefmiðill, hefur til að mynda lengi verið veffréttaútgáfa í tengslum við sjónvarpsstöðina Stöð 2 og fríblaðið Fréttablaðið. Ruv.is er vefútgáfa Ríkisútvarpsins, með fréttir og safn nýrra og eldri þátta og fréttatíma. Þá ber að nefna vefmiðla sem hafa verið stofnaðir sérstaklega í því skyni að miðla fréttum, stjórnmálaumfjöllun, menningarefni og fleiru. Þeir hafa bæði verið í boði ókeypis og í áskrift.

Það kostaði dálítið breyttan hugsunarhátt að fá rótgróna blaðamenn til þess að skrifa efni fyrir vefútgáfu, þar sem áherslan er lögð á að koma fréttum fljótt á framfæri þótt það sé á kostnað prófarkalesturs og vandvirkni, sem flestir blaðamenn höfðu tamið sér. Þeir voru meðvitaðir um að fréttirnar sem prentaðar væru eftir þá yrðu óbreyttar um aldur og ævi og uppflettanlegar á bókasöfnum áratugum og jafnvel öldum saman. Sumum gekk illa að sætta sig við það að leyfa hraðanum að ráða og leiðrétta það sem miður fór eftir á, eins og netútgáfa býður upp á. Árni Matthíasson var potturinn og pannan í því að koma Morgunblaðinu í vefútgáfu og segir það hafa verið gæfu þeirra að reyna ekki að endurskapa dagblaðaupplifunina heldur gera sér grein fyrir því að hér var um nýjan miðil að ræða sem lyti eigin lögmálum.[182]

Leikjaiðnaðurinn, margmiðlun og ný tækni

Hugbúnaðargerð í leikjaiðnaði náði fótfestu á Íslandi á tíunda áratugnum. Þá komu fram fyrirtæki sem sérhæfðu sig í leikjaiðnaði. Þar má nefna CCP sem stofnað var 1997, Betware stofnað árið 1998, On the Rocks 2002, Sauma, finnskt fyrirtæki með útibú á Íslandi, stofnað 2004, og Gogogic sem var stofnað árið 2006.[183]

Tveir leiðandi menn í leikjaiðnaði, Hilmar Veigar Pétursson og Stefán Hrafnkelsson, fóru mjög ólíka leið út í leikjaframleiðslu. Röð tilviljana réð því að Hilmar Veigar fór að taka þátt í uppbyggingu nýsköpunarfyrirtækja meðfram námi. Stefán kom hins vegar frá námi og störfum hjá Microsoft í Bandaríkjunum með mjög ákveðna áætlun um uppbyggingu fyrirtækja sinna og hélt sig nákvæmlega við hana, bæði hvað tímasetningar og áfanga snerti. Árangur beggja er engu að síður að mörgu leyti sambærilegur, og þrátt fyrir hindranir hafa þeir náð umtalsverðum sigrum í alþjóðlegum leikjaiðnaði. Fyrirtæki þeirra, CCP og Betware, eru meðal þeirra sem hér verður litið nánar á, en fyrst er rétt að beina sjónum að OZ.

OZ-ævintýrið – inn fer pizza, út kemur kóði

Stemningin, sem löngu síðar var lýst með þessum orðum: Inn fer pizza, út kemur kóði,[184] var vissulega ríkjandi á blómatíma OZ-ævintýrisins.

Margar sögur eru til um starfshætti á OZ, sérstaklega frá fyrstu árunum. Þá var algengt að menn ynnu meðan þeir gátu staðið – eða setið. Þegar þreytan yfirbugaði menn skriðu þeir á dýnu úti í horni eða í sófa og sváfu í nokkra klukkutíma. Þá var sest aftur við skjáinn og haldið áfram að lifa í þrívíddarheimi tölvunnar. Ef hungur gerði vart við sig var yfirleitt hringt eftir pizzu og sneiðarnar maulaðar með annað augað á skjánum. Þannig gátu liðið dagar þar sem nokkrir starfsmenn fóru alls ekki heim til sín og dæmi voru um að menn dveldust í meira en viku samfleytt á vinnustaðnum.

oz
Skopmynd af frumkvöðlum OZ í Viðskiptablaðinu, 8.-14. maí 2002 en OZ var mjög í umfjöllun fjölmiðla á þessum árum.

Þetta þótti ekki hafa góð áhrif á einkalíf manna þegar unnustur þeirra sáu þá ekki svo dögum skipti og þau áhrif endurspegluðust í því að þegar auglýst var eftir starfsfólki var reynt að fá einhleypinga til starfa. Þeir áttu betra með að aðlagast hinu tryllingslega vinnuálagi en þeir sem voru í sambúð.[185]

Stofnun OZ hafði án efa margháttuð áhrif á sprotafyrirtæki sem komu í kjölfarið eins og þessi lýsing frá árinu 2011 gefur til kynna:

OZ er gott dæmi um mikilvægi nýsköpunar þar sem sú þekking og reynsla sem verður til, leitast við að viðhalda sjálfri sér, og endurnýjar sig við breyttar aðstæður. Jafnvel má halda því fram að í hugbúnaðargeiranum hafi ævintýrið OZ markað upphaf nýsköpunarferlis sem enn er ekki séð fyrir endann á. OZ sýndi fram á að á Íslandi væri hægt að byggja upp fyrirtæki í hugbúnaðarþróun á mjög metnaðarfullum hugmyndum. Reynsla þeirra sem unnu hjá og fylgdust vel með OZ er þó líklega mikilvægasta afurð fyrirtækisins. […] Reynslu sem OZ nýtti sér sjálft til þess að stofna nokkur sprotafyrirtæki og starfsmenn þess gerðu einnig síðar. […]

Í upphafi var OZ dæmigert sprotafyrirtæki. Það er stofnað af nokkrum guttum (um og undir tvítugu) sem voru í raun með frekar ónákvæma áætlun. Kannski ofsögum sagt að kalla það áætlun, það var meira löngun til að reka fyrirtæki sem nýtti sér nýjustu tækni til samskipta. Það sem vann aðallega með þeim var drifkraftur og óbilandi trú á að allar dyr stæðu opnar og að allt væri mögulegt. Fyrstu árin könnuðu þeir þrívíddartæknina og sáu fyrir sér hvernig hægt væri að nota hana á vefnum. Meðan allir voru enn með innhringimótöld var þetta gríðarlega framsýn hugsun. Þeir unnu þrívíddarverkefni fyrir bæði Intel og Ericsson og í framhaldi af því tókst þeim að selja Ericsson þá hugmynd að samskipti á internetinu væru framtíðin.[186]

Út frá OZ og á vegum starfsmanna OZ fyrr og síðar spruttu fjöldamörg fyrirtæki, eins og kortlagt var í skýrslu viðskiptaþings árið 2011, þar sem dregið var upp svokallað OZ-ættartré, en þar má sjá að aðeins fáein fyrirtækjanna (þau hvítu) sem upp úr OZ spruttu höfðu lagt upp laupana. [187]

OZ.afleidd.fyrirtaeki
OZ-ættartréð, fyrirtækin sem spruttu út frá OZ, úr skýrslu Viðskiptaþings 2011. [188]

Hilmar Veigar Pétursson, sem síðar varð framkvæmdastjóri CCP, vann hjá OZ á þessum ævintýralegu tímum. Hann var á síðasta ári í tölvunarfræði og starfaði sem pizzasendill og umsjónarmaður í tölvuveri í Háskólanum en var tilbúinn að fara í hlutastarf til OZ með námi. Þess í stað var hann, áður en hann vissi af, farinn að vinna áttatíu stundir á viku með náminu.

Hilmar var hjá OZ frá því í ágúst 1996 og til ársloka 1999 og endaði, eins og ýmsir fleiri frá OZ, með því að taka þátt í tveimur fyrirtækjum sem spruttu af meiði OZ-ættartrésins. Umfjöllun um annað þeirra, CCP, er að finna í sérkafla. Hilmar telur áhrif OZ-áranna á hugbúnaðargerð á Íslandi seint ofmetin.

Uppi í OZ lærði maður á fjórum árum það sem maður lærir venjulega á 40 árum. Við höfðum frábært frelsi til að gera alls konar hluti sem maður átti ekki að vera að gera, við vissum bara ekki betur. Og að mörgu leyti var OZ bara sturlað konsept. Einhvern tíma á að sæma Skúla og Guðjón fálkaorðunni fyrir það sem þeir gerðu. Þótt það hafi ekki gengið upp þá var skaðinn aðallega einhver erlend fjárfesting og einhver eftirmarkaðsverð. Það var tap af OZ en gróðinn af fyrirtækinu var mikill. Ástæðan fyrir því að við sitjum hér í dag með alls konar hluti í gangi á Íslandi er sú að við byrjuðum svo snemma að gera svo margt.[189]

Fyrstu ár CCP – Hættuspil og framhaldið

Rætur CCP liggja í OZ. Um helmingur starfsfólksins kom þaðan og menningin hjá CCP, ekki síður en vinnubrögðin, á rætur hjá OZ. Menn nýttu reynsluna frá OZ til að læra af mistökum þeirra.[190] Tónninn í umfjöllun um CCP hefur oft verið svipaður og í kringum OZ, ýmist miklar væntingar eða úrtölur. Fyrirtækið hefur gengið í gegnum hæðir og lægðir en þegar litið var um öxl árið 2010 var þetta niðurstaða blaðamanns:

Því er ekki að neita að það þurfti mikla framsýni og dirfsku til að stíga það skref sem lítill hópur manna steig árið 1997 og varð upphafið að því veldi sem CCP Games er í dag [2010], með 450 starfsmenn, þar af 250 á Íslandi.[191]

CCP varð til árið 1997 þegar Reynir Harðarson fór frá OZ og stofnaði fyrirtækið, fyrst undir nafninu Loki margmiðlun. Fyrsta borðspil þess var nefnt Hættuspil og kom út árið 1999. Spilið seldist vel á íslenskum markaði, samtals í um tíu þúsund eintökum fyrsta árið.[192] Fljótlega var farið undirbúa leikinn EVE Online og auk þess unnið að verkefnum fyrir Latabæ[193]. Ásamt Reyni komu frá OZ þeir Ívar Kristjánsson, Þórólfur Beck Kristjánsson og Matthías Guðmundsson. Reynir fékk Hilmar Veigar Pétursson, núverandi forstjóra CCP, til liðs við fyrirtækið í mars árið 2000.

Í upphafi höfðu stofnendurnir fremur hægt um sig og voru búnir að læra af reynslunni að allt tæki sinn tíma. „Við höfum átt okkar móment en yfirleitt látið verkin tala,“ segir Hilmar Veigar Pétursson.[194]

Viðskiptamódelið var frekar einfalt, markhópurinn var kröfuharðir spilarar úti um allan heim, sem greiddu mánaðargjald fyrir að taka þátt í leikjasamfélagi í fjölþátttökuleik. Það sem þeim var boðið upp á þróaðist yfir í samfélag spilara um allan heim, fyrst með EVE Online.

2001 Apríl Klapparstígur
CCP í apríl árið 2001, þegar þrjátíu manna samstilltur hópur vann baki brotnu að leikjaþróun í húsakynnum fyrirtækisins við Klapparstíg, netbólan sprungin og nýtt fjármagn enn ókomið inn í fyrirtækið.

Fyrstu ár Hilmars hjá CCP voru engu að síður ákveðið endurlit (dejà vu) til OZ-áranna. Mikil áhersla var á að fyrirtækið væri alþjóðlegt þótt fyrstu árin mætti sjá íslenska skjölun og athugasemdir í kóðanum.[195] Fram að því að netbólan sprakk um árþúsundamótin var nauðsynlegt að sækja fólk út fyrir landsteinana. Þegar peningurinn sem settur hafði verið í fyrirtækið upphaflega var uppurinn tóku við erfiðir tímar. Frá því 2001 og fram í mars 2002 unnu menn launalaust um skeið, verkefnið var einfaldlega komið of langt til að hætta við það og of spennandi að sjá hvernig til tækist. Hópurinn var lítill og samstilltur, varla meira en þrjátíu manns, sem tókst að lifa á litlu sem engu.[196]

Loks árið 2002 fór að rofa til þegar nýtt fjármagn kom inn í fyrirtækið. Fyrst lagði Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn, ÍSHUG, fjármagn til fyrirtækisins í janúar og átti þá 19,6% í því og einn mann í stjórn og hugðist taka virkan þátt í stjórn félagsins.

Starfsemi CCP hefur verið í vexti á undanförnum misserum að því er segir í frétt frá Íshug og nú starfa þar alls 29 manns með mikla reynslu af hugbúnaðargerð og internet- og servertækni. Þróun á fyrstu vöru CCP, tölvuleiknum EVE - The Second Genesis, er nú langt komin og gera áætlanir ráð fyrir að hann komi út í byrjun sumars.[197]

En stærsti viðburðurinn varð í mars. Í fjölmiðlum í marslok 2002 er sagt frá því að CCP hafi fengið á annað hundrað milljónir til að ljúka við leikinn og í flestum fjölmiðlum voru stórar fyrirsagnir: „Íslenska tölvufyrirtækið CCP gerir risasamning: 200 milljóna samningur fyrir tölvuleik“ sagði í fyrirsögn í Fréttablaðinu og Viðskiptablaðið slær upp fyrirsögninni „CCP fær á annað hundrað milljónir til að klára leikinn – árstekjur gætu numið allt að fjórum milljörðum króna“.[198]

Þrátt fyrir einbeitni og vilja þeirra starfsmanna sem héldu áfram að trúa á leikinn EVE Online þá var þetta tímabil þó engan veginn dans á rósum. Allt var logandi í illdeilum meðal hluthafa og í stjórn þegar illa áraði og tímasetningar stóðust ekki; of bjartsýnislegar áætlanir höfðu verið lagðar fram.[199] Framkvæmdastjóri lét af störfum um mánaðamótin apríl–maí 2002 og tilkynnt var um 185 milljóna króna tap fyrir skatt árið 2001.[200]

Leikurinn fór í lokaprófanir um mánaðamótin ágúst–september 2002 og kom síðan á almennan markað í Evrópu og Bandaríkjunum í byrjun maí 2003.[201]

Framkvæmdastjóraskipti urðu aftur kringum áramótin 2003–2004 þegar Ívar Kristjánsson hætti að frumkvæði stjórnar fyrirtækisins og Hilmar Veigar Pétursson tók í framhaldi af því við stjórnartaumunum. Hann ætlaði sér ekki að vera lengi við stjórnvölinn, heldur brúa bilið þar til fyrirtækið „fyndi einhvern gaur“ til að taka við stjórninni, en reyndin varð önnur og eftir á að hyggja segir hann að það hafi alveg tekið um 10–12 ár að læra allt sem hann þurfti um stjórnun slíks fyrirtækis.[202]

Um framhaldið hjá CCP er nánar fjallað í kaflanum um áratuginn 2005-2014.

Fyrstu ár Betware – gráa línan í getraunaleikjum

Betware hafði nokkra sérstöðu á íslenska leikjamarkaðinum frá upphafi þar sem þróun hugbúnaðarins var í upphafi í samvinnu við Íslenskar getraunir. Fyrirtækið á rætur í Margmiðlun og byggðist í raun á lokaverkefni fimm tölvunarfræðinema í Háskólanum í Reykjavík árið 1998, en þar kenndi Stefán Hrafnkelsson, framkvæmdastjóri Margmiðlunar hf. og síðan Betware.[203] Samstarf Margmiðlunar við Íslenskrar getraunir hófst reyndar fyrr og byggðist á hugmyndum um rafræn viðskipti og að kynna kerfi sem myndi auðvelda spilurum Íslenskra getrauna að taka þátt í leikjum á vegum þeirra. Þótt samstarfið við Íslenskar getraunir yrði aldrei nema lítið brot af starfsemi Betware þá varð það engu að síður til þess að Ísland tók forystu í því að færa getraunaspilin á netið og var nethluti slíkra íþróttaleikja á Íslandi fljótlega komið upp í 30% en næstu lönd á eftir, Austurríki og Lettland, voru þá með 10% sinna leikja á netinu.[204]

Sumarið 1998 kom Alþýðubankinn inn í fjármögnun Betware gegnum Eignarhaldsfélag Alþýðubankans hf. ásamt tveimur sænskum fyrirtækjum. Morgunblaðið segir svo frá í viðskiptahluta blaðsins 1. júlí 1998:

Hugbúnaðardeild Margmiðlunar hf. hefur um árabil unnið að þróun lausna á sviði veðmálastarfsemi á netinu, meðal annars fyrir Íslenskar getraunir. Um er að ræða heildarlausnir og þjónustu fyrir sérsmíðaða hugbúnaðarvöndla sem innihalda allt það sem fyrirtæki þurfa til að starfrækja slíka vefi. Í fréttatilkynningu frá Margmiðlun kemur fram að markaður fyrir slíkar lausnir er takmarkaður hér á landi og því hafi Margmiðlun hf. verið að svipast um eftir tækifærum til markaðssóknar á erlendri grund. Í því skyni var Betware Ltd. stofnað. […]

Samningar um áhættufjármögnun Betware Ltd. eru raktir til þátttöku Margmiðlunar í Ventura Market Iceland, verkefni [svo] á vegum Útflutningsráðs Íslands. Fram kemur að endapunktur verkefnisins, fjárfestingarráðstefna sem haldin var síðastliðið haust, hafi gefið af sér góða tengiliði. Í framhaldinu var Margmiðlun hf. valin úr hópi þátttökufyrirtækjanna til að taka þátt í fjárfestingarráðstefnu á vegum Evrópusambandsins. „Betware Ltd. hefur nú þegar aflað sér umtalsverðra viðskiptasambanda á erlendri grund, aðallega í Norður- og Mið-Evrópu, og veita nýgerðir samningar um áhættufjármögnun fyrirtækisins aukið afl í þá markaðssókn.“[205]

Í umfjöllun Frjálsrar verslunar 4. tbl. árið 2000 um efnilegustu netfyrirtækin segir:

Samkvæmt lauslegri könnun Frjálsrar verslunar þykir í dag mest spennandi að fjárfesta í fyrirtækjum með óráðna en lofandi framtíð á alþjóðamarkaði, fyrirtækjum á borð við Betware.com sem býður veflausnir fyrir veðmála- og leikjafyrirtæki og Bepaid.com sem byggir afkomu sína á miðlun auglýsinga.[206]

Varðandi Betware má segja að þeir sem höfðu næga þolinmæði hafi gert vel í að fjárfesta í fyrirtækinu því það óx jafnt og þétt næstu árin, mishratt þó, og sveiflurnar urðu aldrei verulega stórar.

ÍSLENSKA hugbúnaðarfyrirtækið Betware hefur gert samning við Dansk Tipstjeneste, sem mun nota tölvukerfi Betware fyrir alla gagnvirka leiki fyrirtækisins, hvort sem það er á Netinu eða í öðrum nýjum miðlum, svo sem gagnvirku sjónvarpi og farsímum. […]

Segir að markmið Dansk Tipstjeneste með samstarfi við Betware sé að bjóða viðskiptavinum sínum upp á aðra valmöguleika við verslun á Lottó-seðlum og öðrum happdrættismiðum fyrirtækisins. Jafnframt hyggst Dansk Tipstjeneste þróa í framhaldi nýja gagnvirka leiki með Betware. Haft er eftir Stefáni Hrafnkelssyni, framkvæmdastjóra Betware, að samningurinn staðfesti að lausnir Betware, sem eru notaðar hjá Íslenskum getraunum, séu eftirsóknarverðar fyrir kröfuhörð alþjóðleg getrauna- og happdrættisfyrirtæki. [207]

Vöxtur Betware var hraður næstu árin, um 30% á ári, en samt ekki hraðari en svo að hann var vel viðráðanlegur. Næsti stóri viðskiptavinur Betware var lottó í vestasta hluta Kanada, Bresku Kólumbíu, en þá voru Vetrarólympíuleikarnir fyrirhugaðir þar árið 2010. Betware gerði ýmsa leiki sem tengdust Ólympíuleikunum, frá árinu 2005. „Kanadamennirnir voru rosalega hrifnir af okkur á tímabili, en svo komst pólitík í málið og mörkin milli opinbera getraunamarkaðarins og gráa leikjamarkaðarins urðu óskýrari en áður,“ segir Stefán um þetta samstarf, sem engu að síður hélt velli.[208]

Framhald rekstrar Betware var ekki síður viðburðaríkt og um það er nánar fjallað í öðrum kafla.

Leitarvélar, vægi og notkun þeirra

Fyrstu leitarvélarnar fyrir internetið og veraldarvefinn voru mjög frábrugðnar því sem flestir þekkja nú. Archie, sem fram kom árið 1990, var FTP-svæði þar sem hægt var að komast í efnisyfirlit yfir skrár sem unnt var að hlaða niður. Einungis efnislistar voru sýndir þar, því efni hverrar greinar tók miklu meira pláss en í boði var. Þekktari leitarvélar komu fram árið 1994, Infoseek og Altavista í janúar og Yahoo í apríl.[209]

Google kemur til skjalanna 1996–1998  

Leitarvélin Google varð svo útbreidd að bæði í íslensku og erlendum málum varð til sögnin að gúgla. Sérnafnið varð að samheiti fyrir allar leitarvélar.

Í kjölfarið á yfirburðastöðu Google urðu til störf við leitarvélabestun. Slagorð eins og „Ef Google finnur þig ekki, finnur þig enginn“[210] heyrðust í þessu sambandi. Til lítils var að vera með vefsíðu ef enginn gat fundið hana og ýmsum ráðum beitt til þess að síður kæmu upp ofarlega í niðurstöðum leitarvéla.

Fyrirtækið Google bauð upp á ókeypis tölvupóst, Gmail, sem einnig náði yfirburðastöðu fram yfir fyrirrennarana Yahoo og Hotmail á alþjóðamarkaði. Hér á landi buðu frétta- og auglýsingasíður einnig upp á ókeypis tölvupóstföng. Dæmi um þau voru netföng með endingarnar @strik.is og @visir.is.

Alfræðin á netinu

Bókasöfn voru lengi vel helsta uppspretta upplýsinga fyrir námsmenn, fræðimenn, vísindamenn og forvitið fólk. Sum bókasöfn voru fræðibókasöfn auk þess að vera áskrifendur að mörgum fagtímaritum. Á bókasöfnum og heimilum voru alfræðirit notuð til upplýsingaöflunar, svo sem Encyclopedia Britannica. Með tilkomu veraldarvefsins breyttist margt og fólk fór í æ ríkari mæli að leita sér upplýsinga á vefnum. Í kaflanum um tímaritaaðgang bókasafna er fjallað nokkuð um landsaðgang bókasafna, sem nú býður fyrst og fremst upp á gríðarlegt magn vandaðra tímaritsgreina og er því á sinn hátt alfræðisafn en byrjaði með hefðbundnari hætti:

Starfsemi Landsaðgangs að rafrænum áskriftum hófst með formlegum hætti 23. apríl 1999 þegar landsaðgangur að Encyclopaedia Britannica hófst. Um sama leyti hófst vinna við að meta þörf fyrir aðgang að gögnum á rafrænu formi og semja um aðgang að þeim sem Verkefnisstjórn um rafrænan aðgang sá um.[211]

Landsaðgangurinn að alfræðiritinu Britannica var um margt merkilegt framtak og einstakt að heil þjóð fengi ókeypis aðgang að slíkri námu fróðleiks. Það var á árinu 1998 sem þáverandi menntamálaráðherra[212] samdi um aðganginn fyrir Íslendinga. Þetta framtak hefði eflaust verið lykillinn að notkun Íslendinga á alfræðiefni ef ekki hefðu orðið gerbylting á heimsvísu í miðlun alfræðiupplýsinga. Þessi bylting var tilkoma Wikipedia-alfræðinnar á veraldarvefnum.

Þann 15. janúar 2001 var Wikipedia formlega opnuð á vefslóðinni www.wikipedia.org. Nokkur hópur fólks hafði þá um skeið unnið að tæknilegri og hugmyndafræðilegri útfærslu hugmyndarinnar. Feður þessa útbreiddasta alfræðivefs heimsins eru þeir Jimmy Wales og Larry Sanger. Hugmyndina má rekja allt aftur til ársins 1993. Wikipedia tók heiminn með trompi og fljótlega varð til íslenskt wikipediu-samfélag. Um það segir á vefsvæði íslensku Wikipediu:

Íslenska Wikipedia var stofnuð 5. desember 2003 og er íslensk útgáfa af Wikipediu. Íslenska Wikipedian er með smærri Wikipedium í heimi með innan við 40 þúsund greinar og innan við 20 virka notendur alla jafnan.

[…]

Frá stofnun, í desember 2003 og fram að nóvember 2005 var vöxtur íslensku Wikipediu tiltölulega hægur. Í nóvember 2005 voru vélrænt settar inn greinar um íslensk mannanöfn, yfir 3.500 greinar. Í maí 2006 var heildarfjöldi greina orðinn tíu þúsund. […] Eftir það er sæmilega mikill vöxtur og 20 þúsund greinum er náð í febrúar 2008. Þrjátíu þúsund greinum var náð í nóvember 2010. En ljóst er að það hægir á vexti íslensku Wikipediu.[213]

Tölvusímatækni

Fyrsta stafræna farsímanetið var opnað í Finnlandi árið 1991 og 16. ágúst 1994 var fyrsta GSM-netið á Íslandi opnað á vegum Pósts og síma.

Hvert skyldi stefna?

Með tilkomu internetsins og vaxandi notkun almennings á veraldarvefnum vaknaði sú spurning hvort unnt væri að nýta netið í samskiptum milli landa í staðinn fyrir dýra símatækni. Þann 1. desember 1995 skrifaði Árni Matthíasson fróðlega grein í Morgunblaðið um svokallaðan alnetssíma. Sumir viðmælenda hans efuðust um að tölvusími næði útbreiðslu vegna minni gæða en í hefðbundnum síma, þótt kostnaðurinn við utanlandssímtöl myndi hrynja.[214] Árni skoðar íslenskt samhengi í greininni.

Alnetið nýtir símakerfi til að hver og einn geti tengst tölvum um heim allan á ódýran hátt. Árni Matthíasson komst að því að það er hægt að flytja meira en tölvugögn og myndir um alnetið, því svonefndur alnetssími á eftir að breyta viðhorfi manna til langlínusímtala. […]

Hér á landi [hefur] alnetið [...] náð að komast betur á legg […] en víða. Þannig voru 1994, samkvæmt skýrslu Alþjóða símamálasambandsins (ITU), 978 alnetsnotendur á hverja 10.000 íbúa á Íslandi, 772 í Finnlandi, 633 í Noregi, 488 í Svíþjóð og 275 í Danmörku. Samkvæmt sömu skýrslu voru þá 5.573 símar á hverja 10.000 íbúa á Íslandi, 6.831 í Svíþjóð, 6.037 í Danmörku, 5.540 í Noregi og 5.511 í Finnlandi. Ekki eru þá taldir farsímar. Eitt af því sem getur aukið enn áhugann á að tengjast alnetinu er svokallaður alnetssími og verður að telja hann ógnun við símafyrirtæki hvarvetna, sem hafa yfirleitt stærstan hluta tekna sinna af langlínusímtölum. Með alnetssíma má nefnilega hringja milli landa á innanbæjartaxta. […] Þessu til viðbótar hillir undir að hægt verði að nota alnetið til að hringja í hvaða símanúmer sem er, jafnvel þó sá sími sé ekki tengdur tölvu. […]

Framan af sögu þessa búnaðar var samtalið skrykkjótt og ekki gátu báðir talað í einu. Margir kannast við slíkt frá fjarskiptum fyrri tíma þegar talað var „á fjöðrinni“ þ.e. sá sem talaði hélt niðri fjöður á símtólinu og heyrði ekki til hins á meðan.

Með tímanum hefur alnetssímatæknin tekið stakkaskiptum og nú getur samtal gengið nánast eins hratt fyrir sig og í síma.[215]

samskipti.v.vidskiptavini.tolvumal
Árið 1999 sá Björn Jónsson, framkvæmdastjóri Grunns – gagnalausna, samruna tölvu- og símtækni þannig fyrir sér í grein í 5.-6. tbl. Tölvumála það ár.

Björn Jónsson framkvæmdastjóri Grunns – gagnalausna fjallaði um samruna tölvutækni og símatækni í fróðlegri grein í Tölvumálum 1999. Hann fjallar um að skilin milli tölva og síma séu smám saman að mást út. Nútíma símstöðvar ársins 1999 séu í rauninni ekki annað en tölvur, oftast keyrandi einhverja útgáfu af Unix. Hann sýnir á myndrænan hátt hvernig hann sér fyrir sér framtíðarsamskipti fyrirtækja. [216]

Það sem einkum vekur athygli í grein Björns er spá hans um að farsímar séu smám saman að þróast yfir í handtölvur þar sem talþátturinn sé einungis eitt af því sem tæknin bjóði upp á. Hann tiltekur að SMS-smáskilaboðin séu fyrsta dæmið um slíkar gagnasendingar og nýir símar bjóði einnig upp á WAP-aðgang (Wireless application protocol) að internetinu. „Reyndar verður ekki hægt að skoða venjulegar HTML-síður með slíkum símum, heldur þarf að skrifa sérstakar síður í svokölluðu WML-máli,“ segir Björn og bætir við: „Líklegt er þó að WAP muni ekki taka flugið fyrr en með næstu kynslóð farsíma (svokallaðri GPRS tækni) sem væntanleg er á Íslandi eftir um það bil eitt ár.“ Hann, eins og fleiri, gerði þá ráð fyrir innkomu þriðju kynslóðar farsíma fyrr en raunin varð, og fleira markvert var í umfjöllun hans árið 1999:

Með GPRS verður bandbreiddin 116 kb/s í stað 9,6 kb/s eins og núverandi kerfi er. Þriðja kynslóð farsíma sem gera má ráð fyrir eftir tvö til þrjú ár verður með 400 kb/s bandbreidd sem auðveldlega gefur kost á að sýna lifandi myndir á skjá símans og mun skapa mikla möguleika.

Kosturinn við notkun farsíma í þessu sambandi er að samskiptaþátturinn er alltaf til staðar og því hægt að fá tölvupóstinn sinn, tengjast við tölvukerfi eða Internetið. Það er þó ljóst að farsímar sem tölvur hafa ýmsa augljósa vankanta. Þar má helst nefna að skjárinn er smár og upplausn takmörkuð, a.m.k. enn sem komið er. Einnig er þunglamalegt að slá inn texta frá takkaborðinu. Þótt til að mynda unglingar hafi náð umtalsverðri leikni við að slá inn SMS smáskilaboð er hætt við að jarðbundnari tölvunotendum hugnist seint að vinna ritgerðir á farsímann.[217]

Alnetssími og biðin eftir 3G

SMS á þessu tímabili fólst oftast í því að velja stafi með því að þrýsta einu sinni, tvisvar eða þrisvar á staf á takkaborði, til dæmis einu sinni fyrir A, tvisvar fyrir B og þrisvar fyrir C. Þótt til væru símar með fullu lyklaborði, þá er athugasemd tölvunarfræðinema nokkurs frá 2002 dæmigerð fyrir framtíðarsýn margra. Hann spáði því að í framtíðinni myndu foreldrar velja börnum sínum nöfn sem samanstæðu af stöfum sem útheimtu að þrýst væri aðeins einu sinni á stafinn.[218] Hins vegar stendur enn spá Björns um að nemendur fari seint að vinna ritgerðir á farsímann.

Símtækninni fleygði fram en í umfjöllun frá 2005 á vefnum heimur.is var lýst þeim áhyggjum að Íslendingar væru að dragast aftur úr nágrannaþjóðunum, einkum í notkun myndsíma, eftir kraft í tækniþróun kringum aldamótin.

Þegar harðnaði í tækniárinu dalaði hins vegar viðhald uppbyggingarinnar. Þótt langt sé liðið síðan stjórnvöld tilkynntu að hér skyldi byggja upp kerfi sem styddi þriðju kynslóð farsíma þá hefur lítið bólað á þeim tilboðum sem símafélögin áttu að gera í kerfið. […] Mönnum ber saman um að skortur á tækni sem styðji þriðju kynslóð farsíma hamli frekari uppbyggingu hátækniiðnaðar hér á landi. […]

Fyrirtæki í tæknigeiranum hafa á síðustu misserum hætt að horfa til Íslands sem tilraunalands fyrir tæknivörur. Ástæðan er sú að engin kerfi hér á landi styðja við tæknina fyrir þriðju kynslóð farsíma. Bretland og Írland eru sagðir heitir staðir en þar hefur mikil og skipulögð uppbygging átt sér stað á síðastliðnum árum. Þá hefur farsímanotkun aukist gríðarlega í Svíþjóð, en talið er að annar hver farsímanotandi þar sé með myndsíma.[219]

Íslensk fyrirtæki sáu ýmsa möguleika fólgna í símatækni, ekki síst í þjónustu gegnum síma, SMS og WAP. Þarna var um allt frá fótboltaúrslitum til stefnumótaþjónustu og leikja að ræða. En sumir einbeittu sér frekar að símtækninni sjálfri, eins og Maskína, en um hana er fjallað á vefnum heimur.is (vefútgáfu sem tók við af tímaritinu Tölvuheimi) síðar á árinu 2005:

Maskína hefur alla tíð einbeitt sér að farsímalausnum sem tengja saman samskiptatækni farsímanna (s.s. SMS, SIM-toolkit, WAP og J2ME) og þróaðri netþjónalausnir og móttökugáttir. Uppsetning og stýring á lausnunum fer fram í vefviðmóti. Nú síðast bætist svo hringingaþátturinn við og IP-símtæknin.

Á síðustu árum hefur fyrirtækið þróað samskiptalausnir sem tengjast leikjum af ýmsu tagi þar sem notendur senda smáskilaboð með farsímum.[220]

Árni Matthíasson, sem skrifaði um alnetssímann árið 1995, skrifaði aðra grein um efnið tíu árum síðar. Hann skýrir þar þær tækniframfarir sem urðu frá árslokum 1995 til upphafs ársins 2005. Á þessum tíma var Skype að slá í gegn og var enn samhliða IP-tækninni. Um alnetssímann segir Árni: „1. desember 1995 birtist frétt í Morgunblaðinu þar sem sagt var frá þessari nýju tækni, „Alnetssímanum“ sem áður er getið, en í þeirri frétt er einmitt rætt um átak nokkurra áhugamanna um netsamskipti sem þeir kölluðu Free World Dialup Experiment og hófst í október það ár. […] Free World Dialup lifir enn góðu lífi […]“[221] 3G-símar höfðu enn ekki hafið sig til flugs og Árni segir:

Ekki er langt síðan símafyrirtæki víða um heim kepptust við að kaupa rekstrarleyfi á svonefndum þriðju kynslóðar farsímum, 3G-símum, eins og þeir voru kallaðir. Sú tækni bauð upp á mun meiri gagnaflutningsgetu í farsíma en áður hafði þekkst - farsími var ekki lengur bara farsími heldur tól til að taka við netupplýsingum, tölvupósti, myndskeiðum, tónlist og guð má vita hverju. Þetta kallaði á nýja gerð af símum og ný netkerfi símafyrirtækja, mikil fjárfesting, ekki síst í gríðarlega dýrum rekstrarleyfum, en eins víst að sú fjárfesting myndi skila sér. Annað kom þó á daginn - á meðan símafyrirtækin voru að skipta með sér 3G-kökunni í mestu makindum voru símanotendur byrjaðir að hringja á Netinu og kunnu því bara vel, svo vel reyndar að fyrir þeim var það aðalmálið, mesti spenningurinn var í netsímanum, enginn var að spá í þriðju kynslóð farsíma.[222]

Á margan hátt kveður við svipaðan tón í umfjöllun á vefmiðlinum heimur.is sama ár en þar lýsir greinarhöfundur ákaft eftir því að eitthvað fari að gerast í 3G-símamálum í greininni „Hvar er þriðja kynslóð farsíma?“:

Þriðja kynslóð farsíma er ný þróun á sviði gagnaflutninga. Hraðinn er talinn geta numið 10 mbitum og er það umtalsvert meiri en nú næst með þeirri tækni sem telst vera 2.5 kynslóð farsíma. […] Með farsímum sem styðja þriðju kynslóð tækninnar verður hægt að ráfa um Netið, hlaða niður hreyfimyndum og hljóðskrám og njóta margmiðlunarefnis í meiri mæli en nú þekkist, og meira að segja taka á móti sjónvarpsútsendingum.

Þessi tækni er sögð leggja grunninn að þráðlausum breiðbandstengingum sem veita mun fjölbreytta þjónustu í framtíðinni. Þriðja kynslóð farsímatækninnar er langt komin á veg í mörgum nágrannalöndum Íslands, svo sem í Bretlandi og Svíþjóð, en þar hafa heyrnarlausir nýtt sér möguleikann á hreyfimyndasímtölum farsímanna til að hafa samband sín á milli í rauntíma.

Gallinn við þessa byltingakenndu tækni er hins vegar sá að hún styðst ekki nema að litlu leyti við núverandi dreifikerfi og því þarf að byggja nýtt net um allt land frá grunni. Kostnaðurinn við slíka uppbyggingu er gríðarlegur. Ásamt háum leyfisgjöldum er hann talinn geta numið allt að 10 til 15 milljörðum króna.[223]

Nokkur tími átti enn eftir að líða þar til 3G- og síðan 4G-tæknin varð útbreidd. Netsímatækni á borð við Skype varð þó síður en svo úrelt og margir hafa fylgt eftir. En hvernig lá landið fyrir Skype á fyrstu árunum? Er Árni Matthíasson horfði fram á veginn árið 2005 lýsti hann Skype þeirra tíma:

Skype er einföld og auðskiljanleg leið til að tala við fólk um Netið. Skype er forrit sem sett er upp á tölvu viðkomandi notanda og tölvu þess sem hann vill tala við, bráðeinfalt og fljótlegt. Það notar sömu tækni og skiptiforrit, P2P forrit eins og Kazaa og fleiri álíka, en kallar ekki á neina sérþekkingu notandans; hann sækir forritið, sem er ókeypis, setur það upp, stingur heyrnartólum og hljóðnema í samband við tölvuna og byrjar að hringja. Svo einfalt er að nota Skype að 56.802.595 manns hafa forritið að því er kemur fram á vefsetri Skype.

Með Skype er hægt að hringja einkar ódýr símtöl út um allan heim. Fastur kostnaður er nettengingin, sem nánast allir eru með hvort eð er, og svo þarf að borga fyrir þau gögn sem sótt eru frá útlöndum (ótrúlegt en satt). […] Skype notar 3-16 kílóbæti á sekúndu, eftir gæðum sambandsins.

[…]

Hvað verður um símafyrirtækin? spyrja margir […] Netsími, IP-símatæknin, er nefnilega til þess fallin að kollvarpa símafyrirtækjunum ef þau gæta ekki að sér, gerbreytir tekjustreymi þeirra og spillir arðbærum rekstri. Þau hafa enn leiðslurnar í hendi sér, maður þarf enn að eiga við þau til að fá nettengingu, koparinn inn í hús, en með netsímatækni getur nánast hver sem er stofnað símafyrirtæki. Það þarf bara að semja við eigendur sæstrengja um afnot af strengnum, semja fyrir [svo] fyrirtæki ytra um að taka að sér að tengja inn á símkerfi þar sem þess er þörf og síðan er maður kominn í bisness.[224]

Fyrsta 3G-símaþjónustan á Íslandi fór ekki í loftið fyrr en talsvert seinna en vænst hafði verið, það er 3. september 2007, fyrst á vegum Símans og síðan annarra símafyrirtækja.

Sensa og IP-samskiptalausnir

Á þessum árum voru að verða breytingar á rekstri Símans. Fyrirtækið keypti öll hlutabréf í þjónustufyrirtækinu Sensa sem stofnað var árið 2002. Með kaupunum á Sensa var bætt við sérfræðiþekkingu á sviði IP-samskiptalausna.[225] Árið 2014 var síðan ákveðið að Sensa tæki við þjónustu Símans í upplýsingatækni í kjölfar uppskiptingar Símans á ólíkri starfsemi í undirfélög. Varð fyrirtækið við það eitt öflugasta upplýsingatæknifyrirtæki á Íslandi með 120 starfsmenn. Starfsmenn upplýsingatæknisviðs Símans fluttust til Sensa. Orri Hauksson forstjóri Símans sagði breytingarnar rökrétt framhald á áherslubreytingum mánaðanna á undan:

Við höfum að undanförnu verið að skerpa á skipulagi samstæðunnar […] Eftir þessa breytingu samanstendur þjónustan við viðskiptavini af rekstri grunnfjarskipta hjá Mílu, fjarskiptalausnum hjá Símanum, upplýsingatækniþjónustu hjá Sensa og efnisveitu hjá Skjánum.[226]

Valgerður H. Skúladóttir varð framkvæmdastjóri hins nýja fyrirtækis, en hún var ein af stofnendum fyrirtækisins og hafði fylgt því í þessu ferli og byggt upp sérþekkingu á sviði fyrirtækisins. 

Samfélags- og skemmtimiðlar koma fram

Á nýrri öld breyttist tölvunotkun fólks. Almenn tölvueign var orðin mikil og tölvulæsi sífellt meira. Tölvur urðu öflugri og ýmislegt hægt sem ekki hafði verið mögulegt áður. Spjallkerfi komu fram og í fyrstu var notað hið svokallaða IRC (irkið). Því fylgdi ákveðin ný menning meðal tölvunotenda. Það var þó ekki fyrr en með tilkomu útbreiddari samfélagsmiðla á borð við Facebook að þeir urðu almenningseign. Spjallforrit svo sem MSN og arftaka þess má einnig telja til samfélagsmiðla en þau voru líka notuð í hagnýtum tilgangi. Það var ekki fátítt á vinnustöðum upp úr árþúsundamótunum, að fólk sem jafnvel sat hlið við hlið, spjallaði saman á MSN, einkum í opnu vinnurými. Slík samskipti voru þó enn gagnlegri fyrir fólk sem vildi halda sambandi við vini, félaga og fjölskyldu annars staðar, hvort sem var í öðru herbergi, húsi, borg, landi eða heimsálfu. Hraðari tengingar á nýrri öld ýttu mjög undir þessa þróun og með öflugri tölvum og fjölhæfari hugbúnaði var unnt að senda myndir og myndskeið milli fólks.

Gerjun í samfélagsmiðlum

Aðrir miðlar, svo sem Twitter, Instagram og Whatsapp, náðu ekki útbreiðslu fyrr en síðar. Þá er ótalin ein tegund samfélagsmiðla, stefnumótasíður þær, sem bjóða upp á spjall. Þær eru bæði vinsælar og innbyrðis ólíkar. IRC-ið var undanfari sumra þeirra, en jafnframt margra annarra samfélagsmiðla.

Fljótlega fór að bóla á umræðu um netfíkla, í fyrstu ekki endilega í neikvæðri merkingu þess orðs. Viðtal undir yfirskriftinni: „Orðinn netfíkill á örskömmum tíma,“ frá árinu 1995 hefur síður en svo á sér neikvæðan brag og nítján ára viðmælandinn er ekki kynntur sem einangruð og örvæntingarfull vera. Þess er þó getið að hann beri það með sér að stunda ekki líkamsræktarstöðvar og sólbekki: „Ég vinn á tölvur, klippi vídeó, geri músíkvideó, geri grafík og layout. Það má segja að ég vinni ofarlega í fæðukeðjunni hvað varðar tölvuvinnslu á framsetningu myndmáls.“[227] Þetta viðhorf til meintrar netfíknar átti fljótlega eftir að breytast og í umfjöllun Morgunblaðsins haustið 1999 um irkið og smáskilaboðin er að finna eftirfarandi lýsingu á netfíklum: „Netfíkill er sá sem er heltekinn af netnotkun, eyðir sífellt meiri tíma í netheimum, hefur gert ítrekaðar en árangurslausar tilraunir til að draga úr veru sinni í netheimum, stefnir starfsframa, skólagöngu eða nánu sambandi í voða með netnotkuninni …“[228]

Samfélags- og skemmtimiðlarnir voru komnir til að vera, hvað sem öllum úrtöluröddum leið. Á upphafsárunum voru slíkir miðlar í mikilli gerjun og mótun, sem enn eimir eftir af. Eitt af því sem talið er hafa ýtt undir vinsældir þeirra er að á samskiptamiðlum þarf fólk ekki að vera á sama stað/tíma til að eiga samskipti.

IRC-ið og irkararnir – á sýndarveruleikakaffihúsi

Irkið, sem er íslenska nafnið á netspjallinu IRC (Internet Relay Chat) fyrir hóp- og einkaspjall, náði útbreiðslu hér á landi á tíunda áratugnum. Það er upprunalega rakið til Finnans Jarkko Oikarinen sem kom því í umferð í ágúst 1988. Mjög fljótlega hafði irkið náð fótfestu á Íslandi og sem dæmi má taka að í umfjöllun Morgunblaðsins um irkið árið 1999 er rætt við einstakling sem hafði verið á irkinu í níu ár, frá því hann var fjórtán ára.[229]

Irkararnir lögðu mikla áherslu á það að irkið væri samfélag og þróaðist sem slíkt. Í spjalli við einn irkaranna í aukaútgáfu um tölvumál í Stúdentablaðinu 1997 var fjallað um þetta eðli irksins. Hver rás á irkinu var merkt með myllu (#) og rásin #iceland var gríðarvinsæl. Óskar Gunnar Óskarsson lýsti tilurð hennar svo:

Rásin varð til fyrir nokkrum árum og var þá undir stjórn fárra einstaklinga sem stjórnuðu algerlega að eigin geðþótta. Þetta virkaði svo sem þar til fjöldi þeirra sem fór að sækja rásina óx (allverulega) og þá kom í ljós að klíkuskapur allskonar fór að grassera, þetta leiddi til óánægju meðal meirihluta þeirra sem þarna voru og síðan þá hefur lýðræðið verið í þróun.[230]

Notendur rásarinnar tóku til sinna ráða að byggja upp lýðræði á #iceland. „Í þessu samfélagi hefur þróast eins konar lýðræði, þar sem reglulega fara fram kosningar um hverjir séu efstir í goggunarröð rásarinnar.“[231] Blaðamaður Stúdentablaðsins lýsir því svo að það að ná toppnum á þessari rás geri viðkomandi að eins konar forsætisráðherra „þessa litla, skrýtna samfélags“.[232] Og blaðamaður spyr spurningarinnar sem var algeng í árdaga samfélagsmiðlanna: Hver á irkið? Hann svaraði:

Það á í rauninni enginn irkið, það er keyrður svokallaður irc server sem sér fyrir tengingunni út úr landinu. Og kerfisstjóri hjá ákveðinni internetsþjónustu hefur leyfi til þess að reka bot (vélmenni) sem er inni á rásinni allan sólarhringinn og það er þetta vélmenni sem nefndin notar sem stjórntæki.

Ætla má að þeir sem lifðu og hrærðust á irkinu á þessum tíma hafi haft nokkuð góða tilfinningu fyrir þátttöku Íslendinga og því má gera ráð fyrir að mat Óskars sé nærri lagi:

Íslendingar eru mjög öflugir á netinu, hvort sem er í heimasíðugerð eða á spjallrásunum og má meðal annars benda á að íslenska rásin er ein af (ef ekki sú) stærsta á internetinu í dag, þarna eru á ákveðnum álagstímum hátt í annað hundrað manns í einu. … og getur fólk því séð að það þarf að vera gott skipulag til að allur þessi fjöldi manns geti komið saman án verulegra árekstra. Þar sem irkið er í rauninni ekki annað en nokkurs konar sýndarveruleikakaffihús þar sem sömu reglur gilda um hegðun gesta.[233]

Tveimur árum síðar hefur þessi fjöldi margfaldast og hópurinn er fjölbreyttur, allt frá íþróttaiðkendum til tölvusérfræðinga:

Á sunnudögum geta verið allt að 400 manns inni á sömu rásinni og til að vera gjaldgengur í umræðum þar sem 50 manns tala í einu gildir að vera fljótur að hugsa og vélrita, … „Ef það kemur spurning á irkinu þýðir ekkert að fletta svarinu upp í bók því að eftir 2-3 mínútur snýst umræðan um annað.“[234]

Ein spurning blaðamanns Stúdentablaðsins 1997 afhjúpar vel þá umræðu sem var þá og síðar um nýja samskiptamiðla. „Hvers konar fólk er þetta á irkinu? Eru þetta eintómir pervertar og unglingar, eins og fréttaflutningur gæti gefið til kynna?“ Svarið er keimlíkt og í hliðstæðri umræðu síðar: „Þarna er að finna allar mögulegar (og ómögulegar) tegundir fólks alveg eins og í daglega lífinu, en kannski kemur pervertisminn bara betur í ljós þar sem menn geta talað og gert það sem þeir vilja nokkurn veginn nafnlaust.“[235]

Nafnleysið var reyndar aðeins spurning um val. Rétt eins og á seinni tíma samfélagsmiðlum gat fólk falið sig á bak við gervinöfn, spjallað í opnu umhverfi eða farið í einkaspjall við einhvern á rásinni. Við skráningu á irkið þurfti notandi að gefa upp nafn, netfang og velja sér gælunafn. Og þegar á einhverja rásina var komið var fyrsta spurningin oftar en ekki „ask“ (aldur, staður, kyn), eða erlent ígildi þessarar skammstöfunar.

Irkið hélt áfram að vaxa og rásin #iceland þróaðist í að vera vettvangur yngstu irkaranna, 12–16 ára, en fjölmargar aðrar rásir náðu einnig vinsældum, þótt flestir kysu að vera á þeim fjölsóttustu.

Daður og kjarnyrt mál á irkinu

Þessi nýja tegund samskipta vakti forvitni blaðamanna, háskólanema og fræðimanna. Tveir íslenskir kennaranemar gerðu til að mynda lokaverkefni um málfar á irkinu vorið 1999. Þar kom meðal annars fram „að mikið sé daðrað á irkinu og það notað til að mæla sér mót utan netheima. … ýmist sé verið að stofna til sambanda eða til einnar nætur kynna. Fyrir helgarnar sé mikið um það að krakkar og unglingar auglýsi partí.“ Þó er bent á að þessi hlið irksins sé engan veginn sú eina, þótt hún sé ef til vill umtöluðust, en fleiri dæmi eru rakin.[236]

Ennfremur segist […] margoft hafa séð á irkinu auglýst eftir ritgerðum og spjallað við einstaklinga sem sögðust vera komnir með safn ritgerða allt frá grunnskólastigi yfir á háskólastig. Hægt er að senda ritgerðir í gegnum irkið á netformi. … „Ég veit ekki hvort kennarar gera sér almennt grein fyrir þessum möguleika. Ég spyr mína nemendur út í ritgerðirnar þeirra til að vera viss um að þeir hafi sjálfir skrifað þær.“[237]

Það sem vakti áhuga á málfari frekar en umfjöllunarefni var margt: „Unglingar hafa verið fljótir að tileinka sér nýja tækni og fundið leið fram hjá takmörkunum með því að þróa nýtt ritmál. Stílnum svipar til Íslendingasagna, setningar kjarnyrtar og lítið um orðflúr.“[238]

Margir irkarar voru viðkvæmir fyrir pervertaímyndinni sem loddi við irkið og speglaðist í spurningu blaðamanns hér að framan. Það vakti því athygli er irkið var notað til að koma upp um níðinga. Mál ungs pars á Akureyri sem komst í tæri við einn slíkan veturinn 1996–1997 rataði til að mynda í fjölmiðla. Parið ávann sér trúnað barnaníðingsins á irkinu með því að þykjast vera af sama sauðahúsi og hann og aflaði nógu mikilla upplýsinga um hann, meðal annars um bíl hans, til að koma upp um hann. Um þetta mál var meðal annars fjallað á Málþingi gegn kynferðisofbeldi í Háskólabíói 15. mars 1997. Þessi umræða var mjög eldfim, sumir vildu nota tækifærið og hefta notkun nýrrar tækni en netverjar vildu margir hverjir frekar fara þá leið að grípa til eigin ráða gegn slíkri misnotkun kynferðisbrotamanna á netfrelsinu. Það væri betri kostur en að koma á ritskoðun á veraldarvefnum og internetinu.[239] Almennt voru netverjar mjög meðvitaðir um hættuna á því að frelsi þeirra á netinu yrði skert og stjórnendur á irkinu, gæslumenn, voru duglegir að grípa inn í eftir því sem unnt var.

Fréttir af nauðgunarmálum sem rakin voru til kynna fólks á spjallrásum á Netinu, orðrómur um sölu þýfis og fíkniefna vekja ugg hjá mörgum. Lögreglunni í Reykjavík eru farnar að berast kærur frá unglingum sem urðu fyrir áreitni eða einelti frá öðrum unglingum í gegnum SMS-skilaboð GSM-símanna. […] Margir þeirra sem eru á spjallrásunum finna til mikils frelsis og tjá sig mjög óþvingað og stundum með miður skemmtilegum athugasemdum um aðra. Þetta á einna helst við um þá sem eru nýbyrjaðir að nota rásirnar. Gæslumenn með rásunum reyna að koma í veg fyrir að fólk sé að lítilsvirða hvað annað á irkinu. Ef einhver lætur sér ekki segjast eftir nokkrar aðvaranir frá gæslumanni er haft samband við fyrirtækið eða netþjónustuna þar sem hann hefur netaðgang.[240]

Facebook kemur fram á sjónarsviðið 2004 – aðgangur takmarkaður


facebook.2004.2
Skjámynd af fyrstu útgáfu Facebook, Thefacebook, 2004.

Upphaf samfélagsmiðilsins Facebook má rekja upp á dag til 4. febrúar 2004 þegar vefurinn facebook.com var settur í loftið, en höfundurinn Mark Zuckerberg er löngu orðinn goðsögn í lifandi lífi. Í upphafi var aðgangurinn takmarkaður við háskólanemendur í Harvard, síðan á öllu á Boston/Cambridge-svæðinu í Bandaríkjunum, en var gefinn frjáls til afnota fyrir alla eldri en þrettán ára árið 2006.

Á Íslandi náði Facebook fljótlega nokkurri útbreiðslu, en það var þó ekki fyrr en undir lok fyrsta áratugar 21. aldarinnar að miðillinn var kominn í almenna notkun. Árið 2014 hafði Facebook fest sig í sessi sem samskiptamiðill meðal flestra aldurshópa og því tilheyrir meginumfjöllun um hann næsta tímabili sögunnar, 2005-2014.

Árið 2000 og tölvukerfin

Þegar árþúsundamótin nálguðust yfirskyggði eitt mál flest önnur þegar rætt var um tölvutækni. Það var hinn yfirvofandi „2000-vandi“ og mögulegar afleiðingar hans. Vandinn fólst í því að ártöl höfðu lengi verið skilgreind sem tveggja stafa tala, til að spara dýrmætt geymslupláss „af því diskplássið var svo lítið og geymslurýmið svo dýrt“.[241] En þegar aldamótin nálguðust varð mönnum ljóst að yrði ekkert að gert myndi árið 2000 ganga í garð með þeim hætti að tölvur um allan heim teldu að nú væri árið 1900 runnið upp á nýjan leik.

Íslensk stjórnvöld höfðu mikinn viðbúnað eins og stjórnvöld annarra land. Reynt var að gera kerfi ríkisins eins vel í stakk búin til að takast á við breytingarnar og unnt var.[242] Á vegum stjórnvalda var skipuð nefnd í maí 1998 um 2000-vandann undir forystu Hauks Ingibergssonar en aðgerðir stjórnvalda náðu þó ögn lengra aftur, meðal annars hafði ríkið gert samning við SKÝRR um endurbætur á stærstu kerfum sínum.[243]

Þá var einnig skipaður faghópur á vegum Skýrslutæknifélagsins til að taka á ýmsum sérhæfðari verkefnum varðandi ártalið 2000 í tölvukerfum og sjá félagsmönnum og lesendum Tölvumála fyrir fróðleik þar að lútandi. Hópurinn samanstóð af tíu manns úr ýmsum greinum atvinnulífsins og meðal verkefna hans var að útbúa aðgerðaáætlun fram til júníloka 1999 og sjá um fræðslufundi.[244]

Vandinn sem ekki varð

Árið 2000 gekk í garð og í ljós kom að aðgerðir þær sem gripið hafði verið til höfðu að mestu leyti skilað sér þannig að breytingin varð hnökralítil. Tekist hafði að yfirfæra öll gögn sem á þurfti að halda á rétt form á vegum ríkisins og sú orka sem sett hafði verið í að allt gengi vel fyrir sig skilaði árangri. „Það verkefni gekk hreinlega mjög vel. Var þetta ógn eða ekki? Að minnsta kosti heppnaðist framkvæmdin vel og engin vandamál komu upp,“ er mat Stefáns Kjærnested, sem fylgdist vel með yfirfærslunni fyrir ríkisstofnanirnar.[245] Í fréttum í byrjun ársins kom fram að ekki hefðu komið upp vandræði hér á landi og öll kerfi reynst 2000-hæf.[246] Í uppgjöri á 2000-vandanum í Tölvumálum í maí árið 2000 segir Haukur Ingibergsson meðal annars um árangurinn af þeim aðgerðum sem gripið hafði verið til:

Og hvernig tókst svo til? Markmið nefndarinnar var að þjóðarbúið yrði ekki fyrir neinum skaða vegna ártalsins 2000 í tölvum. Þetta markmið náðist að mestu. Í könnun Gallup fyrir 2000 nefndina í janúar 2000 kom fram að 10% landsmanna töldu sig hafa orðið vör við truflanir á heimili eða vinnustað sem stafaði af 2000 vandanum. Í hópi sérfræðinga, stjórnenda og atvinnurekenda var hlutfallið hærra eða frá 12,5% til 20%. […]

Meginatriðið er þó að 2000 ágallinn var ekki eins útbreiddur og grunsemdir voru um. Þetta leiddi til þess að ekki þurfti að fara í eins miklar lagfæringar og endurnýjanir og óttast var, eftir að greiningu um hvort búnaður væri haldinn 2000 ágallanum var lokið. Sérstaklega á þetta við um ýmis ívafskerfi í alls konar vélbúnaði og iðnaðarvélum. Tröllasögur sem gengu lengi um að bílar mundu stöðvast og heimilistæki truflast voru til dæmis tilhæfulitlar.

Timburmennirnir eftir alla orkuna sem fór í að leysa 2000-vandann blönduðust saman við það að netbólan svokallaða sprakk og árin upp úr árþúsundamótunum urðu mörgum erfið.

Rafræn stjórnsýsla eflist

Í tengslum við 2000-vandann hófst vinna við að skoða verklag og tilgang tölvuvæðingar ríkisins og stofnana þess. Íslenska upplýsingasamfélagið og stefnumótun þess var sett á fjárlög, fyrst hjá forsætisráðuneytinu og síðan á vegum innanríkisráðuneytisins, og á rætur í þessari vinnu. Rafræn stjórnsýsla var eitt viðfangsefnið og vinnu í tengslum við hana hefur verið haldið áfram æ síðan, síðar aðallega með samvinnu við IcePro og Staðlaráð. Í tengslum við útboð ríkisins á hugbúnaði fyrir fjárhags- og launakerfi ríkisins voru þarfirnar skilgreindar. Meðal þess sem unnið var að var að fá alla reikninga sem ríkið greiddi á stafrænt form en þar var bæði við stóra og smærri aðila að eiga. Fyrir þá smærri var tæknin einfaldlega ekki komin eins langt og síðar varð, þegar bankar og vefsíður fóru að bjóða upp á slíka þjónustu fyrir lítil fyrirtæki. Ákveðið var að fara „mjúka“ leið, ólíkt því sem Danir gerðu árið 2005 er þeir tóku einhliða ákvörðun um að allir reikningar til ríkisins skyldu vera rafrænir. Sú aðgerð þótti býsna hörð og var ekki leikin eftir hér á landi.[247]  

Auðkenni – rafræn skilríki

Einn þáttur rafrænnar stjórnsýslu var að innleiða rafræn skilríki. Haraldur A. Bjarnason, sem nú er framkvæmdastjóri Auðkennis, vann við að koma á ýmiss konar rafrænum lausnum, svo sem þinglýsingu rafrænna skjala, rafrænni innkaupastefnu og fleiru hjá fjármálaráðuneytinu á tíunda áratugnum. Meðal annars var leitað út fyrir landsteinana að lausnum. Haraldur tók þátt í Evrópusamstarfi um samræmingu og stöðlun í rafrænum samskiptum.[248] Auðkenni var stofnað í september árið 2000 og voru stofnendur bankastofnanir og nokkur fyrirtæki. Breytingar hafa orðið á eignarhaldi Auðkennis en bankastofnanir hafa þó alltaf verið meðal helstu eigendanna. Fyrirtækið var stofnað vegna vaxandi krafna fjármála- og fjarskiptafyrirtækja um aukið öryggi í rafrænum viðskiptum.[249] Mikið var að gerast í þessum málum um árþúsundamótin, en kannski var tæknin ekki alveg tilbúin, þótt hugmyndirnar væru skýrar.[250] Það var þó ekki fyrr en síðar (2005–2007) sem samstarf ríkis og fjármálafyrirtækja hófst um almenna innleiðingu og notkun rafrænna skilríkja. Á sama tíma voru auðkennislyklar teknir í notkun hjá fjármálastofnunum sem tímabundin lausn en skilríkjunum var ætlað að koma í stað þeirra síðar. Enn síðar komu fram rafræn skilríki í farsíma, en stóru umskiptin í notkun á þeim fellur utan tímaramma þessarar sögu.

 

[1] Ávarp Jóhanns Gunnarssonar við setningu ráðstefnunnar Skólastarf og upplýsingatækni. Tölvumál, 4. tbl. 21. árg. október 1996. bls. 5.

[2] Kveðja frá Friðriki Sigurðssyni í tilefni af því að hann lét af störfum sem forstjóri TM Software (áður TölvuMynda). 6. mars 2007. Útprentað handrit.

[3] Oddur Benediktsson: Hugbúnaðargerð í þrjá áratugi. Tölvumál, 3. tbl, 23. árg, 01.10.1998, bls. 17.

[4] Sigríður Olgeirsdóttir. Viðtal tekið 7.9. 2015.

[5] Gunnar Ingimundarson stofnandi Hugar. Viðtal tekið 9.9. 2015.

[6] Ágúst Guðmundsson minnist þess að hann og félagar hans sem stofnuðu Tölvumiðlun á níunda áratugnum, þegar umhverfi nýrra fyrirtækja var mjög ólíkt því sem varð áratug síðar. Ágúst Guðmundsson. Viðtal tekið 23.10.2015.

[7] Hjálmar Gíslason. Viðtal tekið 1.10. 2015.

[8] Stefán Hrafnkelsson. Viðtal tekið 21.10. 2015.

[9] Gunnar Ingimundarson stofnandi Hugar. Viðtal tekið 9.9. 2015.

[10] Andrés Magnússon: Hugbúnaðargerð á Netinu. Tölvumál, 3. tbl. 21. árg. júlí 1996, bls. 12.

[11] Sama heimild, bls 12-13.

[12] Sama hemild, bls 13.

[13] Sigríður Olgeirsdóttir. Viðtal tekið 7.9. 2015.

[14] Sama heimild.

[15] Vilhjálmur Þorsteinsson. Viðtal tekið 9.9. 2015.

[16] Sigurður Bergsveinsson. Viðtal tekið 8.9. 2015.

[17] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 14.9. 2015.

[18] Þorsteinn Hallgrímsson, 2016.

[19] Morgunblaðið – viðskipti. 15. júlí 2003, bls. 12. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=131688&pageId=1934466&lang=is&q=hugb%FAna%F0ur Sótt 21.2.2018.

[20] Morgunblaðið 10. febrúar 1996. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/248897/ Sótt 2.10. 2015.

[21] Guðrún Edda Gunnarsdóttir, 2016.

[22] Landsteinar-Strengur auglýstu LS Retail NAV undir eigin nafni fram á haustið 2009 en LS Retail hafði þá verið sjálfstætt og með eigin framkvæmdastjóra um skeið. Samstarf fyrirtækjanna var mikið. Við samrunann í SKÝRR og síðan AX var endanlega slitið á tengslin en ágreiningur hafði verið um hlutabréf og eignarhald frá bankahruninu.

[23] LS Retail gerir risasamning við Microsoft. Morgunblaðið, 258.tbl. (23.09.2009), bls. 7.

[24] https://is.wikipedia.org/wiki/K%C3%B6gun_hf. Sótt 27.12.2015.

[25] Sigríður Olgeirsdóttir. Viðtal tekið 7.9. 2015.

[26] Gunnar Ingimundarson stofnandi Hugar. Viðtal tekið 9.9. 2015.

[27] Sama.

[28] Morgunblaðið, 10. ágúst 1993. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/110073/ Sótt 2.10.2015.

[29] Samstarf við Þróun um sölu á Concorde XAL hugbúnaðinum. HP Fréttir. 1. tbl. 7. árg. 1995, bls. 2.

[30] Frétt frá Íslenska hugbúnaðarsjóðum vegna sameiningar upplýsingatæknifyrirtækja. 29.3.2000. http://news.icex.is/newsservice/MMIcexNSWeb.dll/newspage?language=en&pagetype=symbolnewslist&primarylanguagecode=IS&newsnumber=6850 Sótt 14.11.2015.

[31] Staðlaður hópvinnuhugbúnaður. Morgunblaðið, 21.september 1997. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/354819/ Sótt 30.12.2015.

[32] Sama heimild.

[33] Sigríður Olgeirsdóttir. Viðtal tekið 6.10. 2015.

[34] Sigurður Bergsveinsson: Saga viðskiptahugbúnaðar á Íslandi. Glærur frá Jólaráðstefnu Skýrslutæknifélags Íslands 8. desember 2010.

[35] Internet. Miðheimar hf. Aðgangur að öllum mörkuðum heims. Frjáls verslun, 2. tbl., 56. árg. 1995, bls. 21.

[36] Vigdís Finnbogadóttir: Af mannauði vex allur annar auður, Tölvumál. 20. árgangur, 1. tbl. febrúar 1995, bls. 9.

[37] Sama heimild.

[38] Sjá kafla um Íslenska menntanetið og Þannig tengdist Íslands internetinu; Magnús Hauksson: Ritstjórnarpistill, Tölvumál, 20. árgangur 1995. 1. tbl. bls. 3.

[39] Magnús Hauksson: Ritstjórnarpistill, Tölvumál, 20. árgangur 1995. 1. tbl. bls. 3.

[40] Hugtak, sem á ensku er nefnt The Internet of Things, lýsir þessari þróun vel.

[41] Internet. Frjáls verslun, 2. tbl., 56. árg. 1995, bls. 18.

[42] Sama heimild, bls. 19-20.

[43] Sama heimild, bls. 18.

[44] Skýringin, sem gefin var á þessu, var sú að tengingar Pósts og síma önnuðu því ekki að sinna meiri umferð eða „til að dreifa álaginu um heldur afkastalitlar símalínur Pósts og síma úr landinu.“ Internet. Miðheimar hf. Aðgangur að öllum mörkuðum heims. Frjáls verslun, 2. tbl., 56. árg. 1995, bls. 21.

[45] Internet. Miðheimar hf. Aðgangur að öllum mörkuðum heims. Frjáls verslun, 2. tbl., 56. árg. 1995, bls. 21.

[46] Nánar er fjallað um SURÍS í kaflanum: Nettenging gegnum Hafró og „Protocoll-stríðið“.

[47] Morgunblaðið valdi snemma að nota orðið alnet um internetið.

[48] Árni Matthíasson: Í netheimum. Morgunblaðið, 15. desember 1995, bls. 36.

[49] Hjálmar Gíslason. Viðtal tekið 1.10. 2015. Guðjón Már Guðjónsson, sem oftast var kenndur við OZ, stofnaði þetta fyrirtæki með honum.

[50] Jóakim Reynisson: GPRS og upplýsingabyltingin. Tölvumál, 2. tbl, 25. árg. bls. 28.

[51] Sigurður Bergsveinsson. Viðtal tekið 8.9. 2015.

[52] Þetta orðalag notaði Bandaríkjamaðurinn Daniel Levin, doktor í lögum, í viðtali við Morgunblaðið 18. maí árið 2000. Hann hafði þá undanfarna mánuði aðstoðað íslensk stjórnvöld og markaðsaðila við þróun verðbréfamarkaðarins ot taldi nauðsynlegt gera ákveðnar úrbætur á löggjöfinni um markaðinn. Íslensk stjórnvöld yrðu að setja sér skýr markmið við uppbyggingu heilbrigðs fjármagnsmarkaðar. „Grái markaðurinn“ ákveðin þverstæða. Morgunblaðið C4, 113.tbl. 88. árg. 18. maí 2000, bls. 4 C.

[53] Sjá kafla um einstök fyrirtæki, svo sem SKÝRR og Opin kerfi.

[54] Bjartar horfur á hlutabréfamarkaði. Morgunblaðið, 15. janúar 1999. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/443235/ Sótt 15.11. 2015.

[55] Sama heimild.

[56] Félög flutt á milli vísitalna. Morgunblaðið 6. janúar 1999. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/441215/ Sótt 15.11.s015.

[57] Elín Guðjónsdóttir: Íslenskur hlutafjármarkaður. Peningamál 2000/3, bls. 32. http://www.sedlabanki.is/uploads/files/pm003_6.pdf Sótt 13.11.2015.

[58] Frétt frá Íslenska hugbúnaðarsjóðum vegna sameiningar upplýsingatæknifyrirtækja. 29.3.2000. http://news.icex.is/newsservice/MMIcexNSWeb.dll/newspage?language=en&pagetype=symbolnewslist&primarylanguagecode=IS&newsnumber=6850 Sótt 14.11.2015.

[59] Magnús Sveinn Helgason: Íslenskt viðskiptalíf – breytingar og samspil við fjármálakerfið. Viðauki 5 við skýrslu Rannsóknarnefndar alþingis. Rv. 2010, bls. 33.

[60] Bjartsýni í fyrirrúmi hjá Softis. Morgunblaðið, 6. maí 1993, bls. B4.

[61] Bankaeftirlitið kannar hlutabréfasölu í Softis, Morgunblaðið, 7. maí 1993, bls. 2.

[62] Softis dregur til baka sölu á hluta af hlutabréfunum. Morgunblaðið, 6. maí 1993, bls. B4.

[63] Gylfi Magnússon: Íslenskir fjölmiðlar og netbólan. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Skýrsla nr. R08:01, desember 2008, bls. 32; OpenHand var úrskurðar gjaldþrota árið 2010 samkvæmt fyrirtækjaskrá á vef Ríkisskattstjóra. https://www.rsk.is/fyrirtaekjaskra/leit/kennitala/4108901439 Sótt 28.9. 2015.

[64] Rétt ríflega 20.000 manns sóttu um skattaafslátt hvort ár en það var tvöföldun frá árinu 1996. Gylfi Magnússon: Íslenskir fjölmiðlar og netbólan. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Skýrsla nr. R08:01, desember 2008, bls. 10.

[65] Gylfi Magnússon: Íslenskir fjölmiðlar og netbólan. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Skýrsla nr. R08:01, desember 2008, bls. 10.

[66] Magnús Sveinn Helgason: Íslenskt viðskiptalíf – breytingar og samspil við fjármálakerfið. Viðauki 5 við skýrslu Rannsóknarnefndar alþingis. Rv. 2010.

[67] Finnur Ingólfsson: Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins. Morgunblaðið, 21. febrúar 1998, bls. 37.

[68] Óttar Kjartansson: Upplýsingaiðnaður í hálfa öld, Saga SKÝRR 1952-2002. SKÝRR, Reykjavík, 2002, bls. 223.

[69] Sama heimild, bls. 224.

[70] Sama heimild.

[71] Einkavæðing á Íslandi 1992-2003. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Skýrsla nr. C03:3. Skýrslan var unnin fyrir forsætisráðuneytið, þeir sem tóku hana saman voru dr. Friðriki Má Baldursson og Guðmundi Sigfinnsson B.Sc. Rv. apríl 2003, bls. 31-32.

[72] Hér úr bókinni: Óttar Kjartansson: Upplýsingaiðnaður í hálfa öld. Saga SKÝRR 1952-2002. SKÝRR, Reykjavík, 2002, bls. 229.

[73] Óttar Kjartansson: Upplýsingaiðnaður í hálfa öld. Saga SKÝRR 1952-2002. SKÝRR, Reykjavík, 2002, bls. 243.

[74] Sama heimild, bls. 258.

[75] Sama heimild, bls. 261 og 263.

[76] Sama heimild, bls. 258-259.

[77] HP Fréttir. [2.tbl. 10.árg.] 1998, bls. 7.

[78] Endurgerð mynda úr árskýrslu Opinna kerfa árið 2002.

[79] Með kjölfestu í Opnum kerfum. Fréttablaðið, 223. tbl. 4. árg. 18. ágúst 2004, bls. 2.

[80] Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn kaupir hlut í Tölvumiðlun. Morgunblaðið - viðskiptablað. 23.2.200. Sótt 27.10. 2015. http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2000/02/23/islenski_hugbunadarsjodurinn_kaupir_hlut_i_tolvumid/

[81] Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn kaupir hluti í Softa. Morgunblaðið – viðskiptablað. 15.10. 1999. Sótt 27.10.2015. http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/1999/10/15/islenski_hugbunadarsjodurinn_kaupir_hlut_i_softa/

[82] Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn kaupir hlutabréf Búnaðarbankans í upplýsingafyrirtækjum. Sótt 27.10. 2015. http://news.icex.is/newsservice/MMIcexNSWeb.dll/newspage?language=IS&pagetype=symbolnewslist&primarylanguagecode=IS&newsnumber=9305

[83] Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn kaupir 19,6% í CCP. Morgunblaðið – viðskiptablað, 24. Janúar 2002. Sótt 27.10.2015. http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2002/01/24/islenski_hugbunadarsjodurinn_kaupir_19_6_i_ccp/

[84] Sama heimild.

[85] Sama heimild.

[86] Sama heimild.

[87] Ný fyrirtæki, Dagblaðið Vísir, 68. tbl., 73. og 9. árg. 22. mars 1983, bls. 32.

[88] Hringborð fyrrum starfsmanna Tæknivals, 20.3.2016. Rúnar Sigurðsson, Sigurður Strange, Björk Kristjánsdóttir, Ómar Örn Ólafsson og Rósa Kristín Benediktsdóttir.

[89] Tæknival, auglýsing, Morgunblaðið, 59. tbl. 71. árg., 11. mars 1984, bls. 71.

[90] Hringborð fyrrum starfsmanna Tæknivals, 20.3.2016. Rúnar Sigurðsson, Sigurður Strange, Björk Kristjánsdóttir, Ómar Örn Ólafsson og Rósa Kristín Benediktsdóttir.

[91] Sigríður Olgeirsdóttir sagði Rúnar á gula bílnum að selja disklinga hafa verið einkennandi fyrir þetta tímabil.

[92] Hringborð fyrrum starfsmanna Tæknivals, 20.3.2016. Rúnar Sigurðsson, Sigurður Strange, Björk Kristjánsdóttir, Ómar Örn Ólafsson og Rósa Kristín Benediktsdóttir.

[93] Tæknival tuttugufaldar veltu sína á tveimur árum, Morgunblaðið, 122. tbl. 73. árg. 5. júní 1986, bls. B4.

[94] Hringborð fyrrum starfsmanna Tæknivals, 20.3.2016. Rúnar Sigurðsson, Sigurður Strange, Björk Kristjánsdóttir, Ómar Örn Ólafsson og Rósa Kristín Benediktsdóttir.

[95] Sama heimild.

[96] Sama heimild.

[97] Sama heimild.

[98] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 13.10.2015.

[99] Frosti Bergsson. Tölvupóstur 7.12.2015.

[100] Tæknival kaupir 69% í Kerfi. Morgunblaðið 4. desember 1997. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/370106/ Sótt 3.2.2016.

[101] Frosti Bergsson. Tölvupóstur 7.12.2015.

[102] Magnús S. Norðdahl, Sigrún Olgeirsdóttir og Sigrún Guðjónsdóttir voru voru við stjórnvölinn frá 2001-2005.

[103] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 13.10.2015.

[104] Tæknival, SKÝRR og Opin kerfi stofna nýtt hugbúnaðarfyrirtæki. 1.9.1999. http://news.icex.is/newsservice/MMIcexNSWeb.dll/newspagepf?language=IS&pagetype=symbolnewslist&primarylanguagecode=IS&newsnumber=4926 Sótt 15.11.2015.

[105] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 13.10.2015 og viðbót 2016.

[106] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 13.10.2015.

[107] Ítarlegri umfjöllun um notendafélögin má finna í vefútgáfu þessarar bókar.

[108] Sigurður Bergsveinsson. Viðtal tekið 8. september 2015.

[109] Gunnar Ingimundarson stofnandi Hugar. Viðtal tekið 2014.

[110] Sama heimild.

[111] Sama heimild.

[112] Frosti Bergsson. Viðtal 2015.

[113] Saga Nýherja. http://www.nyherji.is/um-nyherja/nyherji/saga/ Sótt 28.10. 2015.

[114] Þeir eiga upplýsingatæknina. Morgunblaðið C, 23. september 2004, bls. 6.

[115] Svo segir í inngangi að grein Morgunblaðsins og byggt er á tölum frá Hagstofu Íslands. Þeir eiga upplýsingatæknina. Morgunblaðið C, 23. september 2004, bls. 6.

[116] Þeir eiga upplýsingatæknina. Morgunblaðið C, 23. september 2004, bls.6.

[117] Frosti Bergsson. Viðtal tekið 13.10. 2015.

[118] Sama heimild.

[119] Þeir eiga upplýsingatæknina. Morgunblaðið C, 23. september 2004, bls. 6.

[120] Árni Matthíasson: Íslenski hugbúnaðariðnaður betur staddur en nokkru sinni. Morgunblaðið C, 18. mars 2004, bls. 9C.

[121] Sama heimild, bls. 8C.

[122] Þeir eiga upplýsingatæknina. Morgunblaðið C, 23. september 2004, bls. 7.

[123] Sama heimild, bls. 6.

[124] EJS 70 ára. Frjáls verslun, 8.-9. tbl. 71. árg. 01.09.2009, bls. 16. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=380216&pageId=6253040&lang=is&q=Einar%20J%20Sk%FAlason%20Einar%20J%20Sk%FAlason Sótt 3.2.2016.

[125] http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2010/11/10/ejs_og_rekstrarlausnir_skyrr_sameinast/

[126] Fyrsti formaður samtakanna var Friðrik Sigurðsson. Samtökin runnu seinna inn í samtök iðnaðarins.

[127] Þeir eiga upplýsingatæknina. Morgunblaðið C, 23. september 2004, bls. 6.

[128] Hrönn Helgadóttir: Útflutningur hugbúnaðar. Peningamál 2001/3, bls. 77.

[129] Daði Jónsson: Nýr staðall um útboð og verksamninga. Tölvumál, 15. árg. 5. tbl. 01.08.1990, bls. 14.

[130] Sjá nánar kafla um ríkisútboð á hugbúnaði.

[131] Ágúst Guðmundsson. Viðtal tekið 23.10.2015.

[132] Morgunblaðið. Viðskipti. 23/08/2001. Sótt 15.10. 2015. http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2001/08/23/tap_af_rekstri_skyrr/

[133] Stefán Kjærnested. Viðtal tekið 29.10. 2015.

[134] Ríkisendurskoðun: ORRI – Fjárhags- og mannauðskerfi ríkisins. Undirbúningur og innleiðing. Október 2012.

[135] Stefán Kjærnested. Viðtal tekið 29.10. 2015.

[136] Sama heimild.

[137] Sama heimild.

[138] Stefán Kjærnested, athugasemd eftir yfirlestur, 27.3.2016.

[139] https://rikisendurskodun.is/wp-content/uploads/2016/01/Orri_lokaskyrsla.pdf Sótt 23.2. 2018.

[140] Ágúst Guðmundsson. Viðtal 2015.

[141] Arnheiður Guðmundsdóttir, 2016.

[142] Viðtal við Skúla Eggert Þórðarson.

[143] Sama heimild.

[144] Sigurður Bergsveinsson. Viðtal 2014.

[145] Ágúst Guðmundsson. Viðtal 2015.

[146] Kjartan Ólafsson: Nokkur orð um útflutning hugbúnaðar. Tölvumál 1. tbl. 22. árg. mars 1997, bls. 9.

[147] Byggt var á tölum Seðlabankans um gjaldeyrisskil. Kjartan Ólafsson: Nokkur orð um útflutning hugbúnaðar. Tölvumál 1. tbl. 22. árg. mars 1997, bls. 9.

[148] Kjartan Ólafsson: Nokkur orð um útflutning hugbúnaðar. Tölvumál 1. tbl. 22. árg. mars 1997, bls. 9.

[149] Sama heimild, bls. 10.

[150] Björn Z. Ásgrímsson: Útflutningur hjá Kerfi hf. Tölvumál, 1. tbl. 22. árg. mars 1997, bls. 15.

[151] Sama heimild.

[152] IBM verðlaunar íslenskt hugvit. Alþýðublaðið, 18. Febrúar 1987, bls. 11. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=244338&pageId=3325290&lang=is&q=IBM%20ver%F0laun Sótt 21.2. 2018.

[153] Nýr hugbúnaður fyrir fiskiðnaðarfyrirtæki. Morgunblaðið, 278. tbl. 77. árg., bls. 34. 5.12.1989.

[154] Stefán Hrafnkelsson. Viðtal tekið 21.10.2015.

[155] Samkvæmt samningi við CODA plc.

[156] Vilhjálmur Þorsteinsson: Útflutningur hugbúnaðar. Tölvumál, 1. tbl. 22. árg. mars 1997, bls. 17.

[157] Sama heimild.

[158] Sama heimild, bls. 18 .

[159] Sama heimild.

[160] Páll Hjaltason: Reynsla af útflutningi afgreiðslukerfa. Tölvumál, 1. tbl. 22. árg. mars 1997, bls. 29.

[161] Sama heimild.

[162] Ingvar Örn Guðjónsson: Íslensk uppboðsþekking seld til Bandaríkjanna. Tölvumál, 1. tbl. 22. árg. mars 1997, bls. 27.

[163] Tæknivals, INNN og Eskils.

[164] Sigrún Guðjónsdóttir: Útrás íslenskra hugbúnaðarfyrirtækja. Árangursþættir og framtíðarsýn. Rv. október 2006, bls. 15.

[165] Sama heimild.

[166] Sama heimild.

[167] Margrét Dóra Ragnarsdóttir og Stefán Baldur Árnason, fyrrverandi OZ-arar: Arfleifð OZ. Skýrsla viðskiptaþings 2011. Sótt 19.10. 2015. http://www.vi.is/files/Vi%C3%B0skipta%C3%BEing%202011%20sk%C3%BDrsla%20-%20PDF%20%C3%BAtg%C3%A1fa_1988970559.pdf

[168] Hjálmar Gíslason. Viðtal tekið 1.10. 2015.

[169] Umfjöllun í Töluvheimi frá árinu 2005. Sótt 19.10.2015. http://heimur.is/other/2005/12/28/farsimar-thradlaus-ofurtol-naestu-arum-012005

[170] Þeir eiga upplýsingatæknina. Morgunblaðið C, 23. september 2004, bls.7.

[171] Frétt frá Íslenska hugbúnaðarsjóðum vegna sameiningar upplýsingatæknifyrirtækja. 29.3.2000. http://news.icex.is/newsservice/MMIcexNSWeb.dll/newspage?language=en&pagetype=symbolnewslist&primarylanguagecode=IS&newsnumber=6850 Sótt 14.11.2015.

[172] Viðtal við Stefán Hrafnkelsson, tekið 21.10.2015.

[173] http://soguvefur.landsbanki.is/ 1994.

[174] Sambandstíðindi, 16. árg. 1985 (14.01.1985).

[175] Reikningarnir borgaðir við heimilslegan tölvuskjáinn. Tíminn, 21. október 1995, bls. 7. http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=282400&pageId=4082666&lang=is&q=Landsbankans%20Einkabanka

[176] http://soguvefur.landsbanki.is/ 1999.

[177] Árni Matthíasson: Til hvers er alnetið? Morgunblaðið – viðskipti. 22. febrúar 1996, bls. B9.

[178] Auglýsing í Morgunblaðinu 1. desember 1995, bls. 47.

[179] Árni Matthíasson: Til hvers er alnetið? Morgunblaðið – viðskipti. 22. febrúar 1996, bls. B9.

[180] Ólafur Andri Ragnarsson: Öryggisráðstafanir í viðskiptum yfir tölvunet. Tölvumál, 21. árg. 2. tbl. 01.05. 1996.

[181] Stefán Hrafnkelsson: Viðtal tekið 21.10. 2015.

[182] Árni Matthíasson. Viðtal tekið 20.10.2015.

[183] Ólafur Andri Ragnarsson: Leikaiðnaðurinn er alvöru iðnaður. Tölvumál 1. tbl. 34. árg., nóvember 2009, bls. 40.

[184] Úr umræðum á ráðstefnu um konur í hugbúnaðargerð, haldinni í húsakynnum Sabre, september 2015.

[185] Undrabarnið. Frjáls verslun. 58. árg. 10. tbl. 01.10.1997, bls. 54.

[186] Margrét Dóra Ragnarsdóttir og Stefán Baldur Árnason, fyrrverandi OZ-arar: Arfleifð OZ. Skýrsla viðskiptaþings 2011. Sótt 19.10. 2015. http://www.vi.is/files/Vi%C3%B0skipta%C3%BEing%202011%20sk%C3%BDrsla%20-%20PDF%20%C3%BAtg%C3%A1fa_1988970559.pdf

[187] Sama heimild.

[188] Sama heimild.

[189] Hilmar Veigar Pétursson. Viðtal tekið 20.10. 2015.

[190] Sama heimild.

[191] Vaxandi vinsældir í sjö ár. Morgunblaðið, 28. Janúar 2010. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1319802/ Sótt 27.10.2015.

[192] Gísli Kristjánsson: EVE-Online: Útgerðarmaður í ímynduðum heimi. Frjáls verslun, 4. tbl. 70. árg. 2008, bls. 88.

[193] Sigurlína Valgerður Ingvarsdóttir: Þróunarumhverfi CCP. Saga CCP og EVE Online. Kynning hjá Ský, 20. Nóvember 2008.

[194] Hilmar Veigar Pétursson. Viðtal tekið 20.10. 2015.

[195] Sama heimild.

[196] Sama heimild.

[197] Íslenski hugbúnaðarsjóðurinn kaupir 19,6% í CCP. Viðskiptablað Morgunblaðsins, 19. tbl. 90. árg., 24.1. 2002.

[198] 200 milljóna samningur fyrir tölvuleik. Fréttablaðið, 77. tbl. 2. árg. 23.4. 2002, bls. 2; CCP fær á annað hundrað miljónir til að klára leikinn. Viðskiptablaðið 24.-30. apríl 2002. 17. tbl. 9. árg., bls. 2.

[199] Hilmar Veigar Pétursson. Viðtal tekið 20.10. 2015.

[200] Framkvæmdastjóri CCP lætur af störfum. Viðskiptablaðið, 18 tbl. 9. árg. 1.-7. maí 2002, bls. 2.

[201] EVE kominn út – seldist vel á fyrsta degi. Viðskiptablaðið, 18. tbl. 10. árg. 7-13. maí, 2003, bls.2; EVE á markað í fyrramálið. Sjónvarpið 5.5. 2003.

[202] Hilmar Veigar Pétursson. Viðtal tekið 20.10. 2015.

[203] Stefán Hrafnkelsson. Viðtal tekið 21.10. 2015.

[204] Sama heimild.

[205] Alþýðubankinn tekur þátt í fjármögnun Betware. Morgunblaðið 1. júlí 1998. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/406208/?item_num=0&searchid=98478ea4947fe3ca2daf380fcfafb012c8719e68 Sótt 1.11. 2015.

[206] Efnilegustu netfyrirtæknin! Frjáls verslun, 4. tbl. 62. árg. 2000, bls. 45.

[207] Íslenskur hugbúnaður í Danmörku. Morgunblaðið 15. september 2001. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/626238/?item_num=0&searchid=6464e154c6f65bada62bf7b2df8478a2b1845800 Sótt 1.11. 2015.

[208] Stefán Hrafnkelsson. Viðtal tekið 21.10. 2015.

[209] The History of Search Engines – An Infographic. http://www.wordstream.com/articles/internet-search-engines-history Sótt 28.10. 2015.

[210] Hér af vefsíðu markaðsfyrirtækisins Allra átta: www.8.is

[211] http://hvar.is/index.php?page=um-landsadgang Sótt 10.10. 2015.

[212] Björn Bjarnason.

[213] https://is.wikipedia.org/wiki/%C3%8Dslenska_Wikipedia

[214] Viðtal við Árna Matthíasson tekið 20.10. 2015.

[215] Árni Matthíasson: Alnetssími. Morgunblaðið x tbl. x árg. 1. desember 1995. Blaðsíða 34.

[216] Björn Jónsson: Samruni tölvutækni og símatækni. Tölvumál, 24. árg. 5.-6. Tbl. 01.12.1999, bls. 41.

[217] Sama heimild, bls. 44.

[218] Úr umræðum í vísindaferð meistaranema í tölvunarfræði í HÍ í OZ veturinn 2001-2002 sem höfundur varð vitni að.

[219] Farsímar – Þráðlaus ofurtól á næstu árum. Heimur hf., 29. mars 2006. Tengill óvirkur, 23. febrúar 2018.

[220] Sama heimild.

[221] Árni Matthíasson: Nýjir tímar síma. Morgunblaðið, 6. febrúar 2005. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1000308/ Sótt 14.10. 2005.

[222] Sama heimild.

[223] Farsímar – Þráðlaus ofurtól á næstu árum. Heimur hf., 29. mars 2006. Tengill óvirkur, 23. febrúar 2018.

[224] Árni Matthíasson: Nýir tímar síma. Morgunblaðið, 6. febrúar 2005. https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1000308/ Sótt 14.10. 2005.

[225] Síminn kaupir Sensa. Vísir 16. Apríl 2007. http://www.visir.is/siminn-kaupir-sensa/article/200770416090 Sótt 20.3.2016.

[226] https://www.siminn.is/siminn/i-fjolmidlum/frettir/nanar/store1/item7038

[227] Orðinn tölvufíkill á örskömmum tíma. Morgunpósturinn, 14. tbl. 2. árg, bls. 22.

[228] Netfíklar flýja til netheima. Morgunblaðið, 230. tbl. 86. árg. 10. október 1999, bls. 24.

[229] Kristín Sigurðardóttir: Íslendingasagnastíll unglinganna. Morgunblaðið 230. tbl. 86. árg. 10. október 1999, bls. 22.

[230] Þróast eins og lítið samfélag. Óskar Gunnar Óskarsson, OFi, í spjalli um spjallrásina #iceland. Stúdentablaðið. Aukablað – tölvudagar íslenskra námsmanna. 1997, bls. 8.

[231] Sama heimild.

[232] Sama heimild.

[233] Sama heimild.

[234] Kristín Sigurðardóttir: Íslendingasagnastíll unglinganna. Morgunblaðið 230. tbl. 86. árg. 10. október 1999, bls. 22.

[235] Þróast eins og lítið samfélag. Óskar Gunnar Óskarsson, OFi, í spjalli um spjallrásina #iceland. Stúdentablaðið. Aukablað – tölvudagar íslenskra námsmanna. 1997, bls. 8.

[236] Kristín Sigurðardóttir: Íslendingasagnastíll unglinganna. Morgunblaðið 230. tbl. 86. árg. 10. október 1999, bls. 22.

[237] Sama heimild.

[238] Sama heimild.

[239] Söguritari fékk það hlutverk að taka viðtal – gegnum irkið – við parið á Akureyri, sem í hlut átti og flytja á málþinginu í Háskólabíói 15. mars 1997. Parið lagði mikla áherslu á nafnleysi sitt í þessu máli.

[240] Öryggi og heiðarleiki á Netinu. Morgunblaðið, 10. október 1999. http://www.mbl.is/greinasafn/grein/496067/ Sótt 2.11. 2015.

[241] Sigríður Olgeirsdóttir, sem var bæði í 2000 nefndinni á vegum ríkisins og nefnd Skýrslutæknifélagsis lýsir vandanum þannig í hnotskurn.

[242] Stefán Kjærnested. Viðtal 2015.

[243] Aldamótavandinn, stöðumat. Skýrsla 2000 nefndarinnar í febrúar 1999. Fjármálaráðuneytið 1999, bls. 5; Haukur Ingibergsson: Uppgjör 2000 vandans. Tölvumál, 2. tbl. 25. árg. 01.05.2000, bls. 6.

[244] Átak 2000. Tölvumál, 4. tbl, 23. árg. 01.12. 1998, bls. 23.

[245] Stefán Kjærnested. Viðtal október 2015.

[246] Ártalið 2000 leiddi ekki til vandræða í tölvukerfum hér á landi. Öll kerfi 2000-hæf. Morgunblaðið, 2. tbl. 88. árg. 4. Janúar 2000, bls. 11; Enginn 2000-vandi. DV, 1. tbl. 90. og 26. árg. 3. janúar 200, bls. 64.

[247] Stefán Kjærnested. Viðtal október 2015.

[248] Haraldur A. Bjarnason. Viðtal tekið 23.11.2015.

[249] https://www.audkenni.is/um-audkenni/fyrirtaekid/

[250] Haraldur A. Bjarnason. Viðtal tekið 23.11.2015.