Margir muna eftir fyrstu bylgju snjallgleraugna sem stór tæknifyrirtæki reyndu að setja á markað sem „það næsta“ í persónulegri tölvutækni. Þau urðu tákn fyrir framtíðarsýn þar sem upplýsingar birtast beint í sjónsviði notandans. Þróunin fór þó ekki í beina línu. Google Glass fór að mestu úr sölu til almennra neytenda árið 2015 og áherslan var færð yfir á atvinnu- og þróunarumhverfi. Sú nálgun náði heldur ekki varanlegri fótfestu og árið 2023 var sölu á Glass Enterprise Edition 2 hætt, með takmörkuðum stuðningi í kjölfarið (Clark, 2023).

Þessi saga skiptir máli fyrir menntun vegna þess að hún sýnir að snjallgleraugu eru tækni sem fer í bylgjum. Hún minnir einnig á að tæknival í skólum snýst ekki aðeins um möguleika í dag, heldur einnig um líftíma, stuðning og áhættu þegar vörulínur eru lagðar af. Ef tæki eiga að verða hluti af kennsluinnviðum þarf þessi óvissa að vera meðvituð í ákvörðunartöku.

Af hverju eru snjallgleraugu orðin sýnileg aftur?
Í dag eru snjallgleraugu aftur orðin sýnileg í daglegri menningu, ekki síst vegna þess að þau líta út eins og venjuleg sólgleraugu. Það hefur bæði jákvæðar og neikvæðar afleiðingar. Jákvæða hliðin er að tækið verður minna framandi og líklegra að notandi beri það lengur og í fleiri aðstæðum. Neikvæða hliðin er að erfiðara verður fyrir aðra að átta sig á því hvenær upptaka á sér stað og þar með eykst hætta á misnotkun og vantrausti.

Þessi þróun birtist skýrt í umræðu um Ray-Ban Meta gleraugu. Í öryggistilkynning sem University of San Francisco sendi frá sér var varað við manni sem átti að hafa nálgast konur með óviðeigandi spurningum, mögulega tekið samskiptin upp með slíkum gleraugum og birt þau á samfélagsmiðlum. Skólinn tengdi atvikið við reikninga sem birta svokallað „pickup lines“ efni á TikTok og Instagram (Clack, 2025).

Slík notkun mótar almennar hugmyndir um tæknina áður en hún er prófuð í formlegu samhengi. Fyrir skóla skiptir þetta máli, því ef snjallgleraugu eru fyrst og fremst tengd við leynimyndavélar í félagslegum aðstæðum verður innleiðing þeirra í skólaumhverfi strax torveldari, jafnvel þótt tilgangurinn þar sé kennslufræðilegur.

Hvar geta snjallgleraugu raunverulega bætt nám?
Þegar rætt er um snjallgleraugu í menntun er gagnlegt að byrja á einfaldri reglu: Tæknin skilar mestri viðbót þegar hún gerir eitthvað sem er erfitt að gera með síma eða fartölvu án þess að trufla kennsluna. Þar standa tvö notkunartilvik upp úr.

Fyrra tilvikið er verklegt, staðbundið nám þar sem nemandi þarf hendur frjálsar og skýra leiðsögn. Í slíkum aðstæðum getur einföld sjónræn eða hljóðræn leiðsögn hjálpað nemanda að halda athyglinni á verkefninu, fylgja ferli og minnka líkur á mistökum. Kennarinn getur þá einbeitt sér að endurgjöf og gæðum í stað stöðugra útskýringa. Kennslufræðilega tengist þetta verklagsþjálfun og mótandi mati, þar sem nemandi fær strax viðmið og leiðréttingu.

Seinna tilvikið er fjarkennsla eða fjaraðstoð þar sem sérfræðingur sér það sem nemandi sér.

Ritrýnd rannsókn í JAMA Network Open gefur góða vísbendingu um gildi blandaðrar veruleika tækni í slíku samhengi. Í rannsókninni tóku 185 læknanemar þátt í fjarkennslu í Anatomy og töldu 84% að nemendur gætu lært efnið  í fjarkennslunni. Þar sögðu 81% að fjartímarnir hefðu kosti miðað við staðkennslu (Wish-Baratz o.fl., 2020).

Sama rannsókn sýndi þó að algengasti ókosturinn var erfiðari samskipti við kennara og aðra nemendur (Wish-Baratz o.fl., 2020). Þetta undirstrikar að tæknin getur aukið aðgengi og sveigjanleika, en hún leysir ekki sjálfkrafa samskipta og kennslufræðilegan kjarna námsins.

Ef snjallgleraugu verða einangrandi skjár tapast ávinningurinn, en ef þau styrkja leiðsögn og samvinnu er líklegra að þau standist væntingar.

Áskoranir sem skólarnir þurfa að ræða áður en þeir prófa
Það sem gerir snjallgleraugu sérstök er að þau færa upptöku og stafræna aðstoð upp að andlit notandans. Myndavél á höfði er sérstaklega viðkvæm í skólaumhverfi þar sem börn og ungmenni eru í viðkvæmri stöðu og samþykki er flókið í framkvæmd.

Í umfjöllun um Ray-Ban Meta gleraugu kemur fram að framleiðandinn leggur áherslu á að ljós kvikni við upptöku og að notendur fylgi lögum og hegði sér af virðingu. Jafnframt er ráðlagt að slökkva á gleraugunum í viðkvæmum rýmum, þar á meðal skólum (Clack, 2025). Fyrir skóla dugar þetta þó ekki eitt og sér. Skólastofnanir þurfa skýra stefnu um hvenær upptaka er leyfð, með hvaða samþykki og hvernig gögnum er eytt.

Önnur áskorun er möguleg misnotkun tækninnar í mati og prófum. Eftir því sem snjallgleraugu verða öflugri eykst hættan á að þau nýtist sem ósýnileg aðstoð við próftöku. Þetta kallar ekki endilega á algert bann, heldur á endurmat á námsmati. Verkefni sem byggja á rökstuðningi, úrvinnslu og sýnilegri aðferðafræði eru síður viðkvæm fyrir slíkri tækni en próf sem leggja áherslu á minni. Skólar þurfa því að skilgreina skýrt hvar mörkin liggja milli stuðnings við aðgengi og óheimillar aðstoðar.

Hvað ættu íslenskir skólar að gera núna?
Skynsamleg nálgun er að byrja smátt og vera heiðarlegur um markmiðið. Ekki að innleiða snjallgleraugu í heild, heldur velja eitt afmarkað vandamál sem þau gætu leyst betur en núverandi tækni.

Ein leið er að prófa tæknina í verklegu námi þar sem ávinningur af frjálsri leiðsögn er mestur. Önnur leið er að prófa fjaraðstoð í sérhæfðu námi þar sem kennaraskortur eða fjarlægð skapar raunverulegt aðgengis vandamál.

Óháð vali þarf tilraunin að mæla raunverulegan námsárangur, ekki aðeins nýnæmisáhrif. Í íslensku samhengi mætti horfa á mælikvarða á borð við tíma í verkefni, fjölda mistaka og hversu mikið af tíma kennara fer í að halda ferlinu gangandi.

Loks snýst spurningin ekki aðeins um tæknina sjálfa, heldur hvernig menntakerfið bregst við henni. Snjallgleraugu geta annað hvort orðið tæki sem styrkja sjálfstæði, verklega færni og aðgengi að sérfræðiþekkingu, eða valdið tortryggni og árekstrum ef þau eru innleidd án skýrra markmiða og reglna. Að mínu mati ættu íslenskir skólar ekki að spyrja hvort tæknin eigi heima í námi, heldur hvar og með hvaða skilyrðum hún geti raunverulega bætt kennslu.

Höfundur: Ágúst Birgir Karlsson, nemandi við Háskólann í Reykjavík

Heimildir
Wish-Baratz, S. o.fl. (2020). Assessment of Mixed-Reality Technology Use in Remote Online Anatomy Education. JAMA Network Open. https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2770727Clack, E. (2025). University Issues Warning After Reports of a Man Using Ray-Ban Meta Sunglasses to Record Women on Campus. PEOPLE. https://people.com/university-issues-warning-after-reports-of-man-using-ray-ban-meta-sunglasses-to-record-women-on-campus-11824196Clark, M. (2023). Google Glass Enterprise Edition is no more. The Verge. https://www.theverge.com/2023/3/15/23641872/google-glass-enterprise-edition-discontinued-support