Fyrir um fjórum árum átti ég, Kristín Eva, samtal við nokkrar konur sem áttu það allar sameiginlegt að hafa lokið háskólanámi í annaðhvort tölvunarfræði eða verkfræði. Við áttuðum okkur á því að við áttum það einnig allar sameiginlegt að eiga annaðhvort föður eða bróður með bakgrunn innan sömu faga, einnig kom í ljós að það ætti við um góðan meirihluta þeirra kvenna sem við þekktum og starfa innan sama geira, en að það sama ætti ekki við um mennina. Hvort þetta hafi verið tilviljun eða ekki vissum við ekki en þetta sat í mér og ég hélt áfram að taka eftir þessu sama mynstri næstu árin. Í framhaldinu varð ég mjög forvitin um hvort það gæti verið að þröskuldurinn inn í tækniheiminn væri mögulega lægri fyrir þær konur sem eiga beina tengingu inn í hann í gegnum karlkyns fjölskyldumeðlimi.

Samtalið var íkveikjan að meistaraverkefninu „How Far Does the Apple Fall? A Case Study on the Impact of Parental Education on Access to Higher Education in Iceland“ þar sem ég rannsakaði miðlun menntunar á milli kynslóða (e. intergenerational transmission of education) á Íslandi með aðaláherslu á tækni- og verkfræðimenntun. Miðlun menntunar á milli kynslóða er hugtak sem á við um það að börn eiga það til að endurtaka menntunarmynstur foreldra sinna, þ.e. fólk er almennt með sama eða hærra menntunarstig en foreldrar sínir sem og að velja sama menntunarsvið [1], [2]. Þetta hefur verið rannsakað í fjölda landa og sýna niðurstöður að menntunarsvið foreldra hefur marktæk áhrif á það hvaða menntunarsvið börnin þeirra velja sér [3], [4], [5]. Áhrifin virðast einstaklega sterk innan STEM-greina en rannsóknir sýna að kynni við STEM-greinar í gegnum foreldri á uppvaxtarárunum auki líkur á að barn fari sjálft í STEM-grein. Almennt virðast áhrifin sterkari fyrir dætur en syni [6].

Markmiðið með verkefninu var að kanna hvort bein kynni við ákveðin fög, til dæmis í gegnum foreldri með sömu menntun, geri þau aðgengilegri fyrir einstaklinga í þeim fögum, þ.e. er þröskuldurinn lægri inn í ákveðin námssvið fyrir þá einstaklinga með beina tengingu í þau? Þetta var gert með því að kanna hvort hægt væri að sýna fram á ummerki um miðlun menntunar á milli kynslóða á Íslandi. Rannsóknarspurningarnar sem nýttar voru til að leiða rannsóknina miðuðu að því hvort hægt væri að sýna fram á miðlun menntunar á milli kynslóða á Íslandi, hvort munur væri á milli kynja og námssviða, og hvort algengara væri að fólk feti í fótspor kvenkyns eða karlkyns foreldra sinna.

RANNSÓKNIN
Rannsóknin var framkvæmd með þeim hætti að könnun var dreift út af ýmsum nemenda- og fagfélögum til sinna meðlima, þar á meðal voru Verkfræðingafélag Íslands, Læknafélag Íslands, Stigull - félag eðlis- og stærðfræðinema í Háskóla Íslands og Nemendaskrá HR. Könnunin var send út í lok nóvember 2024 og var opin fram í janúar 2025. Viðfangsefni spurninganna voru grunnupplýsingar um þátttakendur og menntun þeirra sem og menntun foreldra þeirra. Greining gagnanna var tvíþætt, þar sem tölfræðilegum aðferðum var beitt ásamt vélnámsaðferðum (e.machine learning). Tölfræðilegu aðferðunum, ANOVA, two-way ANOVA og Chisquared, var beitt til að bera kennsl á þær breytur sem eru mikilvægar þegar kemur að því ákvarða hvort einstaklingur hafi sama menntunarhóp og foreldri eða ekki. Vélnámsaðferðir, tvíkosta aðhvarfsgreining (e. logistic regression), ákvaraðantré (e. decision trees), slembiskógur (e. random forest) og XGBoost, voru hins vegar notaðar til að kanna hvort hægt væri að afhjúpa flóknari tengsl á milli breytnanna.

NIÐURSTÖÐUR
Þátttakendur voru alls 438, þó svör frá aðeins 355 þátttakendum hafi verið notuð í greininguna þar sem margir tilgreindu ekki námssvið sitt sem var nauðsynlegur þáttur fyrir greiningu. Af þeim sem tóku þátt í könnuninni voru 63,1% konur og 36,9% karlar en aldur þátttakenda var á bilinu 20 til 84 ára. Námssviðum þátttakenda og foreldra var skipt í átta menntunarhópa: Verkfræði, Heilbrigðisvísindi, Tækni, List- og hugvísindi, Viðskipti og hagfræði, Félagsvísindi, Náttúruvísindi og Kennsla. Þátttakandi telst hafa sömu menntun og foreldri sé menntun hvors tveggja innan sama menntunarhóps. Eins og við var að búast voru flestir ekki með sama menntunarhóp og foreldri, en þó voru 19,7% þátttakenda með sama menntunarhóp og að minnsta kosti eitt foreldri.

Niðurstöður bæði tölfræði- og vélnámsgreininga benda til þess að menntunarhópar bæði karlkyns og kvenkyns foreldra séu marktækir þættir þegar kemur að því hvort einstaklingur hafi sama menntunarhóp og foreldri eða ekki.

Menntunarhópur karlkyns foreldra virðist þó hafa mesta vægi þar sem hann vegur endurtekið hæst í tölfræðilegum prófunum ásamt því að vera mikilvægasti þátturinn fyrir þrjú af fjórum vélnámslíkönum.

Til að vísa í rannsóknarspurningarnar, er hægt að sýna fram á miðlun menntunar á milli kynslóða á Íslandi? Já, svo virðist semmenntun miðlist á milli kynslóða, sérstaklega hjá ákveðnum menntunarhópum en áhrifin virðast ýktust innan verkfræði. Ef menntun foreldra þátttakenda er tekin sérstaklega fyrir má sjá að ef karlkyns foreldri er með háskólagráðu innan verkfræði er 62,96% af börnum þeirra sem tóku þátt í könnuninni einnig með verkfræðigráðu.

Er munur á milli kynja eða menntunarhópa þegar kemur að miðlun menntunar á milli kynslóða á Íslandi? Niðurstöður tölfræðilegra- og vélnámsaðferða sýna hvorugar fram á marktækan mun á milli kynja í heildina. Það er þó töluvert hærra hlutfall kvenna en karla sem er með sama menntunarhóp og foreldri. Ef horft er til menntunarhópanna Tækni og Verkfræði má sjá að aðeins 5,88% karla með tæknimenntun eiga foreldri með sama menntunarhóp en 22,22% kvenna með tæknimenntun eiga tæknimenntað foreldri. 

Svipað hlutfall finnst innan verkfræði en þar má sjá að 8,33% karlkyns og 20,59% kvenkyns þátttakenda með verkfræðimenntun eiga verkfræðimenntað foreldri. Draga má þá ályktun að það sé munur á milli menntunarhópa þegar kemur að miðlun menntunar á milli kynslóða, þar sem menntunarhópur foreldris hefur marktæk áhrif á menntunarhóp barns.

Er algengara að einstaklingar feti í fótspor karlkyns eða kvenkyns foreldra sinna? Menntunarhópar bæði kvenkyns og karlkyns foreldra eru mikilvægir og marktækir þættir þegar kemur að því að meta hvort einstaklingur hafi sama menntunarhóp og foreldri eða ekki. Hins vegar er mikilvægt að hafa í huga að menntunarhóparnir eru ójafnir hvað varðar fjölda fólks í hverjum hópi, niðurstöður ætti því að túlka af varkárni. Niðurstöður verkefnisins benda þó skýrt til þess að almennt sé algengara að bæði karlar og konur feti í fótspor karlkyns foreldra sinna.

Háskólanám á Íslandi er mjög aðgengilegt, inntökuhlutfall er hátt og skólagjöld tiltölulega lág. Í samhengi þessa verkefnis er því átt við óbeint aðgengi frekar en beint þegar talað er um aðgengi að námi. Það sem einstaklingur telur mögulega braut fyrir sjálfan sig, sem og hvar áhugi hefur verið ræktaður, flokkast þar undir.

Með því að sýna fram á að miðlun menntunar á milli kynslóða eigi sér stað á Íslandi að einhverju leiti má gera ráð fyrir að þröskuldurinn inn í tiltekin námssvið sé lægri þegar foreldri hefur lokið námi á því sviði.
Vert er að hafa í huga þegar niðurstöður þessarar rannsóknar eru metnar og túlkaðar að henni fylgja töluverðar takmarkanir. Helstu takmarkanirnar eru að úrtakið var lítið, ójafnvægi er á milli fjölda í hverjum hóp, sjálfsvalsskekkja og aðgangur að takmörkuðum breytum.

HVAÐ ÞÝÐIR ÞETTA?
Upphaflegi hvatinn á bak við þetta verkefni var að kafa í þátt sem hefur mögulega áhrif þegar konur velja að mennta sig innan tækni- og verkfræðigreina, þá sérstaklega þar sem þær eru almennt í minnihluta innan þeirra, bæði í námi og starfi. Þrátt fyrir lítið úrtak má sjá að konur virðast almennt líklegri en karlar til að stunda nám á sama sviði og foreldri. Hvað það þýðir í stærra samhengi krefst frekari rannsókna svo hægt sé að svara af nákvæmni og dýpt. Engu að síður varpar verkefnið ljósi á að kynni við fögin í gegnum foreldra hafa að mestum líkindum meiri áhrif á konur en karla sem gerir það að verkum að þröskuldurinn inn í tækniheiminn er lægri fyrir þær konur.

Þessi grein er samantekt á niðurstöðum úr meistaraverkefni í gagnavísindum við Háskólann í Reykjavík sem ber titilinn „How Far Does the Apple Fall? A CaseStudy on the Impact of Parental Education on Access to Higher Education in Iceland“ sem er aðgengileg á skemmunni.

HÖFUNDAR: Kristín Eva Gísladóttir, meistaranemi í gagnavísindum við Háskólann í Reykjavík og María Óskarsdóttir, dósent við tölvunarfræðideild við Háskólann í Reykjavík og University of Southampton

HEIMILDIR
[1] S. E. Black, P. J. Devereux, og K. G. Salvanes, “Why the apple doesn’t fall far: Understanding the intergenerational transmission of human capital”, American Economic Review, árg. 95, tbl. 1, bls. 437-449, mar. 2005, https:// doi.org/10.1257/0002828053828635.
[2] H. Helland og Ø. N. Wiborg, “How do parents’ educational fields affect the choice of educational field?”, The British Journal of Sociology, árg. 70, tbl. 2, bls. 481–501, mar. 2019, https://doi.org/10.1111/1468-4446.12370.
[3] I. Pablo-Lerchundi, G. Morales-Alonso og R. M. González-Tirados, “Influences of parental occupation on occupational choices and professional values”, Journal of Business Research, árg. 68, tbl. 7, bls. 1645–1649, júl. 2015, https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2015.02.011.
[4] R. Riphahn og P. Bauer, “Heterogeneity in the intergenerational transmission of educational attainment: Evidence for switzerland on natives andsecond generation immigrants”, J Popul Econ, árg. 20, bls. 121–148, feb. 2007, https://doi.org/10.1007/s00148-005-0056-5.
[5] M.-W. Tsou, J.-T. Liu og J. K. Hammitt, “The intergenerational transmission ofeducation: Evidence from taiwanese adoptions”, Economics Letters, árg.
115, tbl. 1, bls. 134–136, apr. 2012, https://doi.org/10.1016/j. econlet.2011.12.006.