Á tímum COVID-19 varð fjarnám skyndilega hluti af skólagöngu margra og er fjarnám í dag algengur valmöguleiki í menntun víða um heiminn. En hver er raunverulegur ávinningur fjarnáms? Getur fjarnám skilað jafngóðum eða betri árangri en hefðbundin kennsla? Hvaða hindranir þarf að yfirstíga? Í þessari grein verður leitast við að svara ofangreindum spurningum með því að varpa ljósi á helstu styrkleika fjarnáms með ígrundun af eigin reynslu ásamt rökstuddri gagnrýni með tilvísanir í nýlegar rannsóknir.

Sveigjanleiki og aðgengi
Einn helsti styrkleiki fjarnáms er að nemendur geta valið hvenær og hvar þeir sinna námi sínu. Nemendur nálgast nám sitt á eigin forsendum og eftir því skipulagi sem þeim hentar og leiddi rannsókn Rueda og félaga (2024) í ljós að þátttakendur töldu það að geta nálgast námsefni hvenær og hvar sem er vera helsti kostur fjarnáms. Slíkt fyrirkomulag hefur einnig í för með sér aukin menntunartækifæri fyrir þá sem eru nú þegar komnir á vinnumarkað, hafa stofnað fjölskyldu eða búa fjarri menntastofnunum. Í rannsókn frá Harvard kom í ljós að margir nemendur sem eru í vinnu eða umönnunarhlutverki nýta sér fjarnám því það gerir þeim kleift að samræma skyldur sínar (Allen o.fl., 2002) og virðist fjarnám því stuðla að  aðgengilegri menntun fyrir breiðari hóp ásamt auknu jafnrétti í menntun.

Í nýlegri skýrslu frá UNESCO (2023) var lögð áhersla á að tæknin getur verið öflugt verkfæri til að ná til nemenda sem annars hefðu ekki aðgengi en að tæknin þurfi að vera nýtt á réttum forsendum. Þörf sé á skýrum markmiðum og jöfnu aðgengi að búnaði og nettengingu ásamt því að tryggja að tæknin styðji raunverulegt nám fremur en að vera sjálfstætt markmið án þess að bæta menntunina í raun. Vert er að hafa í huga að aðgengi að tölvubúnaði og nettengingu er ekki sá sami um heim allan sem getur hindrað möguleikann á fjarnámi í mörgum löndum. Í nýlegri skýrslu frá OECD (2023) kom einnig fram að í mörgum löndum skortir kennara nægilega tæknilega hæfni til að nýta netkennslu sem skyldi og að stuðningskerfi í skólastofum er oft ábótavant.

Val á námsefni og námsleiðum
Netumhverfi býður upp á fjölbreytta og fjölþátta nálgun á námsefni líkt og myndbönd, hljóð, gagnvirk próf, lesefni og spjallþræði sem koma til móts við ólíkan námstíl. Í samanburðarrannsókn á tveimur ólíkum aðferðum fjarnáms kom í ljós að persónulega aðlögun (e. adaptive learning) leiddi marktækt til betri námsárangurs en hefðbundið fjarnám með einföldum fyrirlestrum og fjölvalsprófum (St-Hilaire o.fl., 2021). Þá sýndi önnur nýleg rannsókn að nemendur í fjarnámi greindu frá aukinni þekkingu og betri skilning óháð fyrri þekkingu samanborið við hefðbundna kennslu en sérsniðnar námsleiðir og virkt nám hafa verið meðal helstu drifkrafta í þróun fjarnáms (Zavala-Cerna o.fl., 2025).

Þátttaka, samvinna og endurgjöf
Samhliða fjölbreyttu námsefni eru samskipti og þátttaka nemenda nauðsynleg. Rannsókn Porter og Bozkaya (2020) sýndi að lifandi samskipti (e. live interaction) og endurgjöf (e. feedback) hafa jákvæð áhrif á þátttöku og auka líkur á að nemar ljúki viðbótarverkefnum. Á sama tíma virðast sumir nemendur upplifa skort á tengingu við kennara í fjarnámi og upplifa samskipti í staðkennslu auðveldari og skilvirkari (St-Hilaire o.fl., 2021). Meðvituð hönnun á námsumhverfi virðist því skipta máli til að tryggja að nemendur upplifi sig sem hluti af virku námssamfélagi.

Sjálfsstjórnun, ábyrgð og færni
Fjarnám krefst sjálfstæðis og góðrar skipulagshæfni af hálfu nemenda sem getur verið áskorun en einnig tækifæri til að þróa með sér mikilvæga færni eins og ábyrgð, sjálfstæði, tímastjórnun og gagnrýna hugsun (Abramson, 2021). Ég hef sjálfur upplifað að þegar maður sér árangur í eigin skipulagningu þá eflist trúin á eigin getu og viljinn til að halda áfram. Fjarnám virðist geta aukið trú nemenda á eigin getu og veitt þeim tækifæri á að þróa aukna sjálfsstjórn sem nýtist bæði í námi, vinnu og persónulegu lífi (Graduate Northeastern, 2023).

Gagnrýnin umfjöllun og skilyrði árangurs
Þó fjarnám bjóði upp á mörg tækifæri er ekki sjálfgefið að það skili árangri. Sumir nemendur finna fyrir einmanaleika, auknu álagi ásamt líkamlegri og andlegri þreytu vegna skjáviðveru (St-Hilaire o.fl., 2021).

Í rannsókn sem kannaði val á kennsluaðferðum meðal 336 nemendum greindu 66% frá skilvirkari samskiptum við kennara í staðkennslu, 81% upplifðu aukin skilning og 73% greindu frá betri einbeitingu (Photopoulos o.fl., 2023). Einnig þarf að huga að gæðum náms þar sem illa uppsett fjarnám getur orðið yfirborðskennt. Rannsóknir benda til þess að faglegt skipulag, skýr markmið og stuðningur kennara séu lykilatriði í árangursríku fjarnámi (Allen o.fl., 2002).

Niðurstaða
Fjarnám býður upp á sveigjanleika, fjölbreytt námsefni og tækifæri til sérsniðinna námsleiða sem efla sjálfstjórn nemenda. En til að árangur náist er þörf á vönduðu skipulagi og góðum stuðningi. Rétt uppsett fjarnám getur ekki aðeins jafnast á við hefðbundið nám heldur einnig bætt og skapað námsumhverfi þar sem nemendur miðla, leita, greina og vinna saman að því að safna sér þekkingu á eigin forsendum með stuðningi samfélags í netheimum.

Höfundur: Hörður Daði Bergmann, nemandi við Háskólann í Reykjavík

Heimildaskrá
Allen, I. E., Seaman, J., og Garrett, R. (2002). Handbook of online learning. Sage Publications.
Abramson, A. (2021). Capturing the benefits of remote learning. Monitor on Psychology, 52(6). https://www.apa.org/monitor/2021/09/cover-remote-learningGraduate Northeastern. (2023). Benefits of online learning. Northeastern University Graduate Programs. https://graduate.northeastern.edu/knowledge-hub/benefits-of-online-learning/OECD. (2023). OECD Digital Education Outlook 2023: Towards an effective digital education ecosystem. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c74f03de-enPhotopoulos, P., Tsonos, C., Stavrakas, I. og Triantis, D. (2023). Remote and in-person learning: Utility versus social experience. Sn Computer Science, 4(2), 116. https://doi.org/10.1007/s42979-022-01539-6Porter, B., og Bozkaya, B. (2020). Assessing the effectiveness of using live interactions and feedback to increase engagement in online learning. arXiv. https://arxiv.org/abs/2008.08241Rueda, M. M., Cerero, J. F., Cerero, D. F., og Meneses, E. L. (2024). Perspectives on Online Learning: Advantages and Challenges in Higher Education. Contemporary Educational Technology, 16(4). https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1449316.pdfSt-Hilaire, F., Burns, N., Belfer, R., Shayan, M., Smofsky, A., Vu, D. D., ... Kochmar, E. (2021). A comparative study of learning outcomes for online learning platforms. Í International Conference on Artificial Intelligence in Education (bls. 331-337). Cham: Springer International Publishing. http://arxiv.org/abs/2104.07763UNESCO. (2023). Global education monitoring report 2023: Technology in education: A tool on whose terms? UNESCO Publishing. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000385723
Zavala-Cerna, M. G., Caballero, A. E., Verbeeck-Mendez, S. og Parker, M. J. (2025). Self-rated benefits and knowledge gain from e-learning: The longitudinal use of an online learning experience at an international medical school. BMC Medical Education, 25(1), 222. https://doi.org/10.1186/s12909-025-06794-8