Samþætting gervigreindar (e. artificial intelligence) í háskólamenntun er ekki lengur framtíðarsýn heldur veruleiki sem umbreytir kennslu, námi og rannsóknum á heimsvísu. Risamállíkön á borð við ChatGPT, Copilot, Gemini, Claude, Perplexit, Elicit, SciSpace og fleiri, eru orðin aðgengileg og eru í auknum mæli hluti af verkfærakistu háskólanema. Þessi öra þróun kallar á endurmat á rótgrónum hugmyndum um fræðilegan heiðarleika, heilindi í námi og hlutverk menntastofnana.

Eftir því sem mörkin milli mannlegrar og vélrænnar úrvinnslu verða óskýrari verður æ mikilvægara að skilja hvernig nemendur, sem eru í fararbroddi þessarar byltingar, upplifa, nota og takast á við þessa nýju tækni.

Reynsluheimur og viðhorf nemenda eru lykilatriði sem móta ekki aðeins námsárangur þeirra heldur veita einnig ómetanlegar upplýsingar fyrir stefnumótun og nýbreytni í kennslufræði (Reina Marín o.fl., 2025; Tierney, Peasey og Gould, 2025). Það er í þessu samhengi sem þessi grein er skrifuð. Hún byggir á niðurstöðum tilraunarannsóknar sem var gerð meðal meistaranema við Háskóla Íslands haustið 2024. Markmiðið var að gefa rödd nemenda aukið vægi og kanna hvernig þeir notuðu gervigreind, hvaða ávinning og áskoranir þeir sáu og hvaða siðferðilegu álitamálum þeir veltu fyrir sér. Með því að varpa ljósi á íslenskan veruleika er vonast til að greinin geti stuðlað að upplýstri umræðu og stefnumótun sem tryggir að gervigreind verði verkfæri til að efla nám en ekki grafa undan þeim grunnstoðum sem háskólastarf byggir á: gagnrýnni hugsun, frumleika og akademískum heilindum.

Fræðilegur bakgrunnur: Gervigreind, heilindi og viðhorf nemenda
Gervigreind felur í sér þróun tölvukerfa sem geta framkvæmt verkefni sem venjulega krefjast mannlegrar greindar, svo sem að læra, leysa vandamál og skilja tungumál (Mian, Khan, Shawez og Kaur, 2024). Undirflokkur gervigreindar, spunagreind (e. generative artificial intelligence) nýtir vélrænt nám og líkanagerð til að búa til nýtt, frumlegt efni, svo sem myndir, texta eða tónlist, byggt á mynstrum og uppbyggingu sem lært hefur verið af fyrirliggjandi gögnum. Áberandi tegund líkans sem notuð er í spunagreind eru svokölluð stór tungumálalíkön (LLM – Large Language Models). Spunagreindin er að hafa mikil áhrif en hún getur skapað nýtt og frumlegt efni, þar á meðal texta, myndir og hljóð, sem líkist mannlegri sköpun (Mian, Khan, Shawez og Kaur, 2024). Risamállíkön eins og ChatGPT, Copilot og Gemini eru dæmi um slíka tækni sem hefur skapað nýjar og óvæntar víddir í háskólanámi.

Umsvif spunagreindar í háskólamenntun er víðtæk. Hún er notuð við undirbúning kennslu, til að sérsníða námsefni að þörfum hvers nemanda, veita endurgjöf, þróa námsefni og aðstoða við rannsóknarvinnu með því að greina stór gagnasöfn og draga saman fræðitexta (Sarwari, 2024). Þessi tækni býður upp á ótvíræð tækifæri til að auka skilvirkni og aðgengi að námi.

Á sama tíma vekur þessi þróun upp grundvallarspurningar um heilindi (e. authenticity) í námi. Heilindi í akademísku samhengi er margþætt hugtak sem nær lengra en einungis til heiðarleika. Það snýr að því að nemendur þrói sína eigin akademísku rödd, taki virkan þátt í námsferlinu á eigin forsendum og geti beitt þekkingu sinni í raunverulegum og merkingarbærum verkefnum (Newmann, Marks og Gamoran,  1996). Hættan er sú að ef nemendur reiða sig of mikið á spunagreind þá kunni það að draga úr getu nemenda til gagnrýninnar hugsunar, sjálfstæðrar lausnaleitar og þróunar á persónulegum stíl.

Alþjóðlegar rannsóknir á viðhorfum nemenda til gervigreindar sýna flókna mynd. Annars vegar viðurkenna nemendur ávinninginn sem felst í auknu aðgengi, persónusniðnu námi og skilvirkni (Vieriu og Petrea, 2025). Hins vegar lýsa þeir einnig yfir áhyggjum af siðferðilegum álitamálum, svo sem persónuvernd og hlutdrægni í reikniritum, hættunni á að treysta of mikið á gervigreind og ógninni við akademískan heiðarleika (Reina Marín o.fl., 2025). Nemendur kalla eftir skýrum reglum, aukinni stafrænni færni og siðferðilegri umgjörð þar sem raddir þeirra eru teknar með í stefnumótun (Tierney, Peasey og Gould, 2025). Þrátt fyrir vaxandi alþjóðlegan rannsóknaráhuga hefur skort gögn sem varpa ljósi á reynslu og viðhorf nemenda í íslensku samhengi. Þessi rannsókn er skref í átt að því að fylla það tómarúm.

Aðferðafræði tilraunarannsóknar
Tilraunarannsóknin var framkvæmd meðal meistaranema í námskeiðinu UPP215f Internetið og upplýsingaleitir við Félagsvísindasvið Háskóla Íslands haustið 2024. Námskeiðið er kennt í fjarnámi og sitja það nemendur úr upplýsingafræði, opinberri stjórnsýslu og stafrænni miðlun. Alls tóku 12 af 15 virkum nemendum þátt í rannsókninni og svöruðu allir spurningum, sem gaf 80% svarhlutfall.

Notast var við blandaða aðferð (e. mixed-methods) þar sem spurningakönnun innihélt bæði magntölulegar spurningar með sex skala Likert-kvarða og eigindlegar opnar spurningar. Þessi nálgun gerði kleift að greina tölfræðileg mynstur samhliða því að öðlast dýpri innsýn í upplifun, viðhorf og áhyggjur nemenda. Þátttaka var nafnlaus og valfrjáls.

Rannsóknin laut að eftirfarandi sex rannsóknarspurningum:

1. Í hvaða tilgangi nota meistaranemar gervigreind í námi sínu?
2. Hvaða risamállíkön nota nemendur mest?
3. Hver eru viðhorf nemenda til gervigreindar með tilliti til náms?
4. Hvernig upplifa nemendur áhrif gervigreindar á eigin námsþróun?
5. Hvaða siðferðilegu álitamál tengja nemendur við notkun gervigreindar?
6. Hvernig telja nemendur að stefna háskólans gæti stutt við og upplýst um notkun gervigreindar í akademísku samhengi?

Helstu niðurstöður
Niðurstöður rannsóknarinnar gefa innsýn í flókið og margþætt samband nemenda við gervigreind. Þær sýna hóp nemenda sem er opinn fyrir nýrri tækni en nálgast hana jafnframt með gagnrýni og skilningi á mögulegum áhættuþáttum.

Þekking og reynsla nemenda
Við upphaf misserisins var þekking nemenda á gervigreind takmörkuð. Alls 75% mátu þekkingu sína sem mjög litla (25%) eða frekar litla (50%). Aðeins 25% töldu sig þekkja gervigreind frekar vel eða vel og enginn taldi sig þekkja hana mjög vel.

Í lok misserisins hafði orðið byltingarkennd breyting. Hlutfall þeirra sem töldu sig hafa litla þekkingu fór úr 75% í byrjun misseris, í 8% í lok misseris. Á sama tíma hafði hlutfall þeirra sem töldu sig hafa góða þekkingu farið úr 25% í 92%. Þar af töldu 42% þekkingu sína frekar góða, 33% góða og 17% mjög góða. Þessi gríðarlega framför í sjálfsmati á þekkingu bendir til þess að virk umræða, verkefni og fræðsla um gervigreind innan námskeiðsins hafi skilað sér í aukinni færni og sjálfstrausti meðal nemenda.

Notkunarmynstur gervigreindar
Notkun nemenda á gervigreind var regluleg en ekki mjög mikil. Algengast var að nemendur notuðu hana tvisvar til þrisvar í viku (33%) en enginn notaði hana daglega. Þetta bendir til meðvitaðrar notkunar þar sem gervigreind var beitt markvisst sem verkfæri fremur en að vera sjálfgefinn hluti námsins.

Notkunin var mjög mismunandi eftir verkefnum. Gervigreind var langmest notuð til að auka skilning og fá útskýringar á námsefni (100% notuðu hana í þeim tilgangi) og til að fá samantektir úr textum (92%). Tveir þriðju nemenda notuðu hana oft í þessum tilgangi. Hún var einnig mikið notuð við upplýsingaleit (92%). Notkun við ritun var hins vegar mun varfærnari; 25% notuðu hana aldrei til að skrifa texta og aðeins 8% notuðu hana oft. Notkun við forritun var nánast engin (83% aldrei) sem endurspeglar fagsvið nemendanna.

Vinsælustu spunagreindarverkfærin voru ChatGPT (92%) og Copilot (92%), fylgt eftir af Perplexity (75%) og Gemini (42%).

Athygli vekur að sérhæft fræðilegt verkfæri eins og Scopus AI var notað af þriðjungi nemenda (33%) og meðaltalsnotkun þeirra sem notuðu það var hæst allra gervigreindarverkfæra (meðaltal 5, sem þýðir að þeir sem notuðu það, voru sammála um að þeir notuðu það mikið). Þetta bendir til þess að þeir sem kynntust því hafi séð mikið notagildi í því. Notkun á Scopus AI (viðbót við hefðbundnu Scopus vísindaleitarvélina) er sérstaklega áhugaverð vegna þess að það var eingöngu aðgengilegt á Íslandi í gegnum prófunaraðgang, sem nemendur fengu tilviljanakennt, þegar þeir notuðu hefðbundnu Scopus leitarvélina. Það var því aðeins 1/3 hluti nemenda með aðgang að Scopus AI.

Viðhorf og upplifun
Almennt voru viðhorf nemenda jákvæð. Meirihluti, eða 83%, taldi gervigreind hafa frekar jákvæð til mjög jákvæð áhrif á nám sitt og 58% sögðu hana gera námið skemmtilegra.

Upplifun nemenda var þó tvíþætt og einkenndist af togstreitu milli forvitni og varfærni. Þótt 83% hafi lýst yfir forvitni og 67% viðurkennt skilvirkni og tímasparnað, einkenndist viðhorfið af djúpstæðri tortryggni. Alls 92% voru varkárir gagnvart áreiðanleika upplýsinga frá gervigreind og 75% voru varkárir gagnvart siðferðilegri notkun hennar. Sláandi niðurstaða var að enginn nemandi (0%) sagðist bera traust til áreiðanleika niðurstaðna frá spunagreind.

Þrátt fyrir þessa tortryggni töldu nemendur gervigreind hafa marktækan ávinning í för með sér. Hæst skoraði sú fullyrðing að gervigreind hefði aukið gagnrýna hugsun, með meðaleinkunnina 4,8 af 6 (sammála). Nemendur virtust upplifa að samspilið við gervigreindina – þörfin á að yfirfara, sannreyna og betrumbæta niðurstöður hennar – hafi í raun hvatt til dýpri ígrundunar. Einnig var mikill samhljómur um að hún hjálpaði við að móta og vinna verkefni (4,5 af 6 - frekar sammála til sammála) og fá nýjar hugmyndir (4,4 af 6 - frekar sammála til sammála). Lægsta einkunn fékk sú fullyrðing að gervigreind yki áreiðanleika verkefna (3,5 af 6 = hlutlaust svar, mitt á milli frekar ósammála og frekar sammála), sem rennir stoðum undir áðurnefnt vantraust.

Áskoranir og siðferðileg álitamál
Þegar spurt var um helstu áskoranir við notkun gervigreindar var svarið afgerandi. Vandamálið lá ekki í reglum eða tæknibúnaði heldur persónulegum þáttum. Algengasta áskorunin var skortur á þekkingu (58%), þar á eftir kom skortur á tíma til að læra á tækin (50%) og kostnaður við aðgang að betri verkfærum (42%).

Áhyggjur nemenda voru víðtækar og sneru fyrst og fremst að siðferðilegum og fræðilegum þáttum. Stærsta áhyggjuefnið var áreiðanleiki upplýsinga (83%), þar á eftir komu áhyggjur af akademískum heilindum gervigreindarinnar sjálfrar (75%) – það er, hvort hún framleiddi efni á siðferðilega ábyrgan hátt. Þrír þættir voru sameiginlegt áhyggjuefni hjá tveimur þriðju nemenda (67%): að gervigreind stundi ritstuld, að notkun á texta frá henni geti leitt til ritstuldar og öryggi gagna sem sett eru inn í kerfin.

Athygli vekur að nemendur höfðu meiri áhyggjur af þessum ytri þáttum en eigin akademískum heilindum (58%), sem bendir til þess að þeir líti á sig sem ábyrga notendur en hafi efasemdir um tæknina sjálfa.

Þessi djúpstæða siðferðilega meðvitund endurspeglaðist í afstöðu þeirra til gagnsæis og reglusetningar. Allir þátttakendur (100%) voru sammála um að Háskóli Íslands ætti að veita skýrar leiðbeiningar um siðferðilega notkun gervigreindar. Þá var mikill meirihluti sammála um að nemendur ættu að vera gagnsæir um notkun sína á gervigreind í verkefnum.

Umræður og ályktanir
Niðurstöður þessarar tilraunarannsóknar á íslenskum meistaranemum gefa skýra mynd af viðhorfum sem eru í senn jákvæð, gagnrýnin og ábyrg. Nemendur eru ekki aðeins að tileinka sér nýja tækni; þeir eru virkir þátttakendur í að móta samband sitt við hana og velta fyrir sér áhrifum hennar á nám sitt og samfélagið.

Lykilniðurstaðan er sú að nemendur líta á gervigreind sem öflugt stoðtæki en ekki sem staðgengil fyrir eigin hugsun. Hún er notuð til að auka skilvirkni, fá yfirsýn, kveikja hugmyndir og yfirstíga hindranir eins og ritstíflu. Sú staðreynd að flestir telji hana efla gagnrýna hugsun er mikilvægt mótvægi við þá útbreiddu hræðslu að gervigreind muni óhjákvæmilega leiða til grunnrar hugsunar. Sú skylda að þurfa stöðugt að sannreyna og efast um niðurstöður gervigreindar virðist þvert á móti skerpa á greiningarhæfni nemenda.

Á sama tíma er djúpstæð tortryggni gagnvart áreiðanleika tækninnar og víðtækar siðferðilegar áhyggjur rauður þráður í niðurstöðunum. Nemendur eru sér meðvitaðir um hættuna á ritstuldi, röngum upplýsingum og gagnaöryggi. Þeir eru ekki að leita að auðveldum lausnum heldur kalla eftir skýrri umgjörð, fræðslu og reglum. Sá eindregni vilji að Háskóli Íslands setji sér siðferðilegar leiðbeiningar er skýrt kall á samstarf. Nemendur vilja ekki vera einir í þessari vegferð; þeir vilja að menntastofnanir axli ábyrgð og taki þátt í að móta leikreglur fyrir ábyrga notkun.

Þessar niðurstöður eru að mestu í samræmi við alþjóðlegar rannsóknir sem sýna þessa sömu togstreitu á milli áhuga og efasemda (sbr. Reina Marín o.fl., 2025; Vieriu og Petrea, 2025). Það sem þessi rannsókn bætir við er staðbundin innsýn sem sýnir að íslenskir nemendur eru vel meðvitaðir um þá flóknu stöðu sem er komin upp.

Hvaða afleiðingar hafa þessar niðurstöður fyrir háskólasamfélagið?

1. Fræðsla umfram forvarnir: Áherslan ætti ekki að vera á að koma í veg fyrir notkun gervigreindar, heldur á að kenna nemendum að nota hana á gagnrýninn, siðferðilegan og áhrifaríkan hátt. Efla þarf færni í gerð kvaðninga (e. prompt engineering), heimildarýni og siðferðilegri ígrundun.
2. Stefnumótun í samvinnu: Háskólar þurfa að þróa skýra og gagnsæja stefnu um notkun gervigreindar. Þessi stefna ætti að vera unnin í nánu samráði við nemendur og kennara til að tryggja að hún endurspegli raunverulegar þarfir og viðhorf.
3. Endurhönnun námsmats: Til að viðhalda heilindum í námi þarf að leggja áherslu á námsmat sem kallar á æðri hugsun, svo sem sköpun, greiningu og hagnýtingu, þar sem gervigreind getur verið hjálpartæki en getur ekki leyst af hólmi gagnrýna hugsun.
4. Stuðningur við kennara: Kennarar þurfa stuðning, þjálfun og tíma til að aðlaga kennsluhætti sína að þessum nýja veruleika og læra hvernig þeir geta samþætt gervigreind á merkingarbæran hátt í sínum námskeiðum.

Þessi tilraunarannsókn er aðeins fyrsta skrefið. Hún byggir á litlu úrtaki og ekki er hægt að alhæfa út frá niðurstöðunum. Hins vegar veitir hún dýrmæta innsýn sem nýtist við að þróa og betrumbæta spurningalista fyrir mun stærri og yfirgripsmeiri rannsókn sem ætlunin er að leggja fyrir alla nemendur við Háskóla Íslands.

Að lokum sýnir rödd nemenda í þessari rannsókn að þeir eru tilbúnir að takast á við áskoranir gervigreindar. Þeir líta ekki á tæknina sem óvin akademíunnar, heldur sem flókið verkfæri sem gerir kröfu til nemenda um að þeir sýni visku, gagnrýni og ábyrgð. Það er hlutverk háskólasamfélagsins í heild að skapa umhverfi þar sem þessir eiginleikar fá að blómstra og þar sem tæknin þjónar markmiðum menntunar en stýrir þeim ekki.

Höfundur: Sigurbjörg Jóhannesdóttir, aðjúnkt í Upplýsingafræði, Félagsvísindasvið Háskóla Íslands

Heimildir
Mian, S.M., Khan, M.S., Shawez, M., Kaur, A. (2024). Artificial Intelligence (AI), Machine Learning (ML) & Deep Learning (DL): A Comprehensive Overview onTechniques, Applications and Research Directions. 2nd International Conference on Sustainable Computing and Smart Systems, ICSCSS 2024 – Proceedings. https://doi.org/10.1109/ICSCSS60660.2024.10625198

Newmann, F. M., Marks, H. M., og Gamoran, A. (1996). Authentic pedagogy and student performance. American Journal of Education, 104(4), 280–312. https://doi.org/10.1086/444136

Reina Marín, Y., Cruz Caro, O., Maicelo Rubio, Y. D. C., og Chávez Santos, R. (2025). Artificial intelligence as a teaching tool in university education. Frontiers in Education, 10. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1578451

Sarwari, K. (2024). Using AI tools for teaching and learning: a systematic review of literature. Journal of Cognition, Emotion & Education (CEE). https://doi.org/10.22034/cee.2024.491255.1031

Tierney, A., Peasey, P., og Gould, J. (2025). Student perceptions on the impact of AI on their teaching and learning experiences in higher education. Research and Practice in Technology Enhanced Learning. https://doi.org/10.58459/rptel.2025.20005

Vieriu, A. M., og Petrea, G. (2025). The impact of artificial intelligence (AI) on students’ academic development. Education Sciences, 15(3), 343. https://doi.org/10.3390/educsci15030343