Sérhvert þjóðfélag þarf á þátttöku ungs fólks að halda í uppbyggingu á nútíma tækni og við þurfum að kynna fyrir ungmennum sem flesta möguleika á námi og starfi. Þörf er á fólki menntuðu í STEM greinum í heiminum en þrátt fyrir góða atvinnuhorfur er skortur á sérfræðingum á þessu sviði og sérstaklega kvenkyns sérfræðingum. Með STEM er átt við vísindi/raunvísindi (Science), tækni (Technology), verkfræði (Engineering) og stærðfræði (Math). Aðeins þriðjungur útskrifaðra einstaklinga í STEM greinum í ESB eru konur og hlutfall kvenna meðal sérfræðinga í upplýsinga- og samskiptatækni (UST) er aðeins 19%.

Hlutfall kynjanna í STEM greinum er mismunandi bæði eftir löndum og faggreinum og í sumum greinum er hlutfallið nokkuð jafnt eða að konur eru jafnvel fleiri en karlar s.s. í líffræði, efnafræði og stærðfræði en ekki í greinum eins eðlisfræði, verkfræði og tölvunarfræði. Rannsóknir hafa sýnt að stelpur kjósa frekar námsgreinar og störf þar sem manneskjan kemur meira við sögu s.s. heilbrigðis-, líffræði- og læknavísindi frekar en greinar eins og eðlisfræði, verkfræði og tölvunarfræði.

Staðalímyndir, staðalmyndir (sterotypes), hafa mikil áhrif á okkar skoðanir jafnvel án þess að við áttum okkur á því. Öll höfum við okkar staðalímyndir og sumar viðurkennum við og aðrar ekki, sumu áttum við okkur á og öðru ekki. Við flokkum fólk eftir einkennum sem geta verið raunveruleg eða alls ekki og staðalímyndir geta haft mikil áhrif og jafnvel skaðað ímynd náms- og starfsgreina.

Staðalímyndir tengdar STEM hafa áhrif á reynslu kvenna, á sjálfstraust, frammistöðu og viðhorf. Ríkjandi staðalímyndir á ákveðnu sviði geta dregið úr aðdráttarafli og er talað um staðalímyndir sem félagslega fordóma. Rannsókn leiddi í ljós að aðeins 10% af niðurstöðum í 165 fræðigreinum bentu til þess að lélega þátttöku stúlkna í STEM mætti rekja til persónulegra þátta og 61% til félagslegra umhverfisþátta.

Mynd 1 sýnir að það eru margri þættir sem móta skoðanir og viðhorf okkar og hér ætla ég að fjalla um nokkra þeirra.

Mynd 1. Rammi fyrir STEM-nám (Hynes et al., 2023).

Fyrirmyndir
Fyrirmyndir skapa staðalímyndir og fyrir suma eru þessar fyrirmyndir aðlaðandi en fyrir aðra eru þær fráhrindandi. Staðalímyndir koma t.d. frá fjölskyldu, ættingjum og vinum með frásögum, ummælum, skilaboðum, framkomu og myndum. Fjölskyldan hefur þannig mikil áhrif á námsval ásamt hvatningu frá vinum og kennurum. Jákvæð viðhorf foreldra hafa hvetjandi áhrif á nám barna þeirra og stelpur eru líklegri til að segja að stuðningur foreldra skipti máli til að ná árangri. Þær eru líka líklegri til að segja að mamma þeirra hafi haft mikil áhrif á námsval og hafi stutt þær vel. Viðhorf mæðra til hlutverka kynjanna og til faggreina getur því haft mikil áhrif á starfsval dætra. Mikilvægt er að stelpur geri sér grein fyrir að þær þurfa ekki að vera ákveðin týpa til að læra ákveðna grein, það þarf ekki að vera nörd (e. geeky) til að læra STEM greinar.

Fjölmiðlar og dægurmenning
Gott dæmi er um hvernig staðalímyndir hafa mótast er ímynd forritara sem hafa m.a. verið notaðar til að gera grín að stéttinni, t.d. persónurnar í „The Big Bang Theory“ sem við hlægjum öll að. Þessar staðalímyndir þjóna sem hliðverðir (e. Gatekeepers) og geta fælt stelpur í burtu frá því að læra tölvunarfræði og þannig takmarkað námsval þeirra og starfsval. Hver kannast ekki við að í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum hafa tölvustelpur oft óvenjulegt útliti, með hárgreiðslu sem vekur athygli eða mikið af hringjum hér og þar.

Auglýsingar geta auðveldlega ýtt undir staðalímyndir og þar skiptir máli bæði mynd og tal (orð). Sjónrænir þættir þar sem vísindamaður er oftar sýndur sem karl hefur mótandi áhrif ekki síður en orðalag. Þegar ungar konur heyra af STEM-fræðingi sem passar ekki við staðalímyndina þá eykur það áhuga á faginu.

Mynd 2: Myndir fengnar af netinu

Leikir eru taldir hafa haft mikil áhrif á neikvæða þróun hér áður fyrr því að þeir voru að mestu ætlaðir strákum/körlum en nú eru fleiri leikir gerðir fyrir stelpur/konur og er spennandi að fylgjast með hvaða áhrif það muni hafa. Dæmi er um rannsókn sem sýndi að þegar nemendur tóku þátt í tölvuleik þar sem áhersla var á fræðslu um líf og afrek fyrirmynda í STEM gagnaðist sú reynsla stelpum betur en strákum og það gæti laðað þær að STEM námi.

Vinnustaðurinn
Vinnustaðamenningin hefur mikil áhrif á líðan starfsfólks og þau viðhorf sem hafa skapast móta framkomu og samvinnu á staðnum. Hér skiptir máli hvað sést, heyrist, er gert og ímyndað. Það hafa ekki allar stelpur áhuga á að vera eina eða næstum eina stelpan hópnum og þær eiga ekki bara erfitt með að samsama sig með strákum á vinnustaðnum heldur finnst þeim oft þær ekki heldur eiga samleið með öðrum stelpum á staðnum. Hér er tækifæri til að skoða ríkjandi menningu og hvaða áhrif hún hefur á starfsfólk.

Nám og kennsla
Áhrif menntunar eru mikil, bæði formleg og óformleg, og má nefna tungumálið þar sem mikið er af karllægum orðum, s.s. vísindamaður, tæknimaður, tölvumaður og vélamaður. Kennsluaðferðir skipta auðvitað líka máli þar sem verkefnin sem nemendur vinna hafa áhrif og í rannsókn hefur kom fram að í flestum STEM skólaverkefnum er miðað við karlmenn bæði í orðum og myndum.

Mynd 3: Dæmi um fyrirsagnir í blöðum og tímaritum

Kennarar geta unnið gegn kynjastaðalmyndum með því að skapa styðjandi námsumhverfi og aðgengilega kennslustofumenningu. Styðjandi námsumhverfi fyrir stúlkur byggist t.d. á umhyggju fyrir þörfum þeirra, viðurkenningu á framlagi og á því að veita tækifæri til viðurkenningar og þróunar. Að ræða við nemendur um framlag kvenna á sviði STEM greina og viðurkenna árangur stúlkna vinnur gegn staðalmyndum og stuðlar að sjálfstrausti stúlkna í þessum greinum.

Þróun
Við erum enn að eiga við staðalímyndir sem þróuðust fyrir áratugum og hafa haft slæm áhrif á áhuga stelpna á nám í STEM. Þessum ímyndum er viðhaldið með framkomu okkar og t.d. í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum, en samt má nefna að kvikmyndum og þáttaseríum með konum í STEM hefur fjölgað.

Í dag er gervigreindin komin inn af fullum þunga og þar skiptir miklu máli á hvaða gögnum hún er mötuð, ef þau fylgja hefðbundnum staðalímyndum þá mun það hafa neikvæð áhrif á áhuga stelpna á STEM greinum. Ef konur eiga að taka fullan þátt í þróun gagnavísinda og gervigreindar þarf að skoða kynjamuninn á þessu sviði því að hann er til staðar. Bæði kynin þurfa að koma að nýsköpun og þróun gervigreindarkerfa því það skiptir miklu máli hvernig þessi tækni er hönnuð og sama gildir reyndar um alla tækni. Rannsóknir hafa sýnt fram á hvernig skortur á fjölbreytileika getur leitt til slæmra tæknilega niðurstaðna á mörgum sviðum t.d. heilbrigðisþjónustu og vísindarannsóknum og er gervigreind engin undantekning. Reyndar benda rannsóknir til þess að kynjahlutdrægni sé að byggjast inn í og magnast upp í gervigreindarkerfum. Þetta gerir það sífellt brýnna að brúa kynjamuninn í gagnavísindum og gervigreind.

Að lokum
Við þurfum að reyna að vinna gegn skaðlegum staðalímyndum. Við vitum að viðhorfsbreytingar taka tíma en við getum ekki gefist upp þótt okkur finnist þróunin ganga hægt. Enda þetta á einum sígildum: „There are 10 types of people in the world: those who understand binary, and those who don’t“.

Höfundur: Ásrún Matthíasdóttir, lektor við Háskólann í Reykjavík

Heimildir sem ég gluggaði í:

• Anderson, D. L. (2005). A Portrait of a Feminist Mathematics Classroom: What Adolescent Girls Say About Mathematics, Themselves, and Their Experiences in a "Unique" Learning Environment. Feminist Teacher, Vol. 15, No. 3, pp. 175-194. Published By: University of Illinois Press. https://www.jstor.org/stable/40546037
• Cheryan, S., Ziegler, S. A., Montoya, A. K., & Jiang, L. (2017). Why are some STEM fields more gender balanced than others? Psychological Bulletin, 143(1), 1–35. https://doi.org/10.1037/bul0000052
• Dersch, A-S. Heyder, A. & Eitel, A. (2022). Exploring the Nature of Teachers’ Math-Gender Stereotypes: The Math-Gender Misconception Questionnaire. Front. Psychol, Sec. V.13 https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.820254
• Eccles, J. S., & Wang, M.-T. (2016). What motivates females and males to pursue careers in mathematics and science? International Journal of Behavioral Development, 40(2), 100–106. https://doi.org/10.1177/0165025415616201
• European Commission. (2021). Women in digital scoreboard 2021. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/women-digital-scoreboard-2021
• Fisher, C. R., Thompson, C., & Brookes, R. H. (2020). Gender differences in the Australian undergraduate STEM student experience: A systematic review. Higher Education Research & Development, 39, 1155–1168. https://doi.org/10.1080/07294360.2020.1721441
• Gomez-Borquez, C. L., Török, A., Centeno-Velázquez, E., & Malota, E. (2024). Female stereotypes and female empowerment in advertising: A systematic literature review and future research agenda. International Journal of Consumer Studies: V. 48, I.2 https://doi.org/10.1111/ijcs.13010Citations: 16
• Hynes, B., Costin, Y., & Richardson, I. (2023). Educating for STEM: Developing Entrepreneurial Thinking in STEM (Entre-STEM). In Kaya-Capocci, S., Peters-Burton, E. (eds) Enhancing Entrepreneurial Mindsets Through STEM Education. Integrated Science, (Vol. 15). Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-17816-0_8
• Hynes, B., Costin, Y., Richardson, I. et al. (2025). Pictures Speak a 1,000 Words – Unearthing Self-identified Entrepreneurial Perceptions, Challenges and Opportunities of Female Researchers in STEM. Res Sci Educ 55, 187–203. https://doi.org/10.1007/s11165-024-10202-4
• Lindner, J. and Makarova, E. (2024). Challenging gender stereotypes: Young women's views on female role models in secondary school science textbooks, International Journal of Educational Research Open, V. 7, ISSN 2666-3740, https://doi.org/10.1016/j.ijedro.2024.100376 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S266637402400058X
• Makarova, E., Aeschlimann, B., & Herzog, W. (2019). The gender gap in STEM fields: The impact of the gender stereotype of math and science on secondary students’ career aspirations. Frontiers in Education (vol. 4, p. 60)
• Matheis, S., Keller, L. K., Kronborg, L., Schmitt, M., & Preckel, F. (2019). Do stereotypes strike twice? Giftedness and gender stereotypes in pre-service teachers’ beliefs about student characteristics in Australia. Asia-Pacific Journal of Teacher Education, 48(2), 213–232. https://doi.org/10.1080/1359866X.2019.1576029
• Msambwa, M.M., Daniel, K., Lianyu, C. et al. A Systematic Review Using Feminist Perspectives on the Factors Affecting Girls’ Participation in STEM Subjects. Sci & Educ 34, 1619–1650 (2025). https://doi.org/10.1007/s11191-024-00524-0
• Nedungadi, P., Ramesh, M., Govindaraju, V., Rao, B., Berbeglia, B. & Raman, R. (2024). Emerging leaders or persistent gaps? Generative AI research may foster women in STEM, International Journal of Information Management, V. 77, ISSN 0268-4012,https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2024.102785
• Rogers, A.A., Boyack, M., Cook, R.E. et al. School Connectedness and STEM Orientation in Adolescent Girls: The Role of Perceived Gender Discrimination and Implicit Gender-Science Stereotypes. Sex Roles 85, 405–421 (2021). https://doi.org/10.1007/s11199-021-01224-7
• Vekiri, I., Meletiou-Mavrotheris, M., & Mannay, O. (2024). Using Role Models and Game-Based Learning to Attract Adolescent Girls to STEM. Education Sciences, 14(8), 836. https://doi.org/10.3390/educsci14080836
• Wang, T., Jin, T. (2025). Parental gender role attitudes and children’s college major choices in STEM. High Educ 90, 109–129, https://doi.org/10.1007/s10734-024-01313-y
• Young, E., Wajcman, J. & Sprejer, L. (2023). Mind the gender gap: inequalities in the emergent professions of artificial intelligence (AI) and data science. New Technology, Work and Employment, 38, 391–414. https://doi.org/10.1111/ntwe.12278

Myndir fengnar af netinu eru t.d. héðan: photo stem stereotype in films - Google-leit