Á undanförnum árum hefur notkun samfélagsmiðla aukist hratt, sérstaklega meðal ungs fólks. Fjölmargir nemendur tekið eftir svipuðu vandamáli meðal annars að erfitt getur verið að einbeita sér lengi að einu verkefni. Fyrirlestrar virðast oft lengri en áður, að lesa námsbækur tekur meiri orku og margir finna hjá sér þörf til að kíkja reglulega í símann sinn, jafnvel á aðeins nokkurra mínútna fresti. Sumir nemendur spila kennslumyndbönd á tvöföldum hraða á meðan aðrir eiga erfitt með að lesa nokkrar blaðsíður án þess að hugurinn fari annað. Þetta er þó ekki endilega merki um leti eða áhugaleysi nemenda. Frekar má velta fyrir sér hvort umhverfið sem við lifum í sé að móta athyglina okkar á nýjan hátt.

Í dag er stór hluti daglegs lífs fólks tengdur stafrænum heimi. Samfélagsmiðlar, sérstaklega þeir sem byggja á örstuttum myndböndum, bjóða upp á stöðugt flæði efnis sem tekur aðeins nokkrar sekúndur að horfa á. Myndböndin eru oft á bilinu 5 til 60 sekúndur, skipta hratt um efni og eru sérstaklega hönnuð til að halda athygli fólks eins lengi og mögulegt er. Slík kerfi velja sérstaklega það efni sem líklegt er að notandinn hafi mikinn áhuga á og skapa þannig stöðuga örvun. Fólk verður því meira vant stöðugu áreiti og hraðari skiptingu milli efna.

Stutt áreiti og athygli
Rannsóknir benda til þess að stöðug notkun stutts stafræns efnis gæti mögulega haft áhrif á athyglina og einbeitingu. Samkvæmt umfjöllun American Psychological Associatoin hefur stöðugt stafrænt áreiti, tilkynningar og hröð skipti milli mismunandi efnis áhrif á það hvernig fólk heldur athygli sinni. Heilinn venst því að skipta hratt um fókus í stað þess að halda langvarandi einbeitingu, sem getur gert verkefni líkt og lestur og hlustun í fyrirlestrum erfiðari (American Psychological Association, 2023). Athyglisbrestur er því ekki endilega að aukast heldur er athygli fólks að aðlagast stafrænu umhverfi meira.

Áhrif á nám og lesskilning
Þetta hefur bein áhrif á námið. Hefðbundið nám byggir á langri einbeitingu, djúpum lestri og þolinmæði við að skilja flókin hugtök. Rannsókn bendir til þess að stafrænt lesumhverfi geti haft áhrif á hvernig upplýsingar eru unnar í heilanum. Í nýlegri rannsókn kemur fram að stöðugt stafrænt áreiti og lestur á skjá geti leitt til hraðari en yfirborðskenndari vinnslu upplýsinga, sem getur dregið úr djúpum skilningi og einbeitingu í námi (Peras o.fl., 2023). Lesendur hafa þannig frekari tilhneigingu til að skanna textann en að lesa hann vandlega, sem getur leitt til þess að skilningur verður ekki eins djúpur.

Þetta vekur einnig spurningar um hvernig skólakerfið bregst við breyttu námsumhverfi. Hefðbundin kennsla byggir enn að miklu leiti á frekar löngum fyrirlestrum, lestri og prófum sem krefjast langrar einbeitingar. Hins vegar er hægt að segja að ný kynslóð er mögulega vanari gagn- og hraðvirku efni þar sem upplýsingar eru settar fram í stuttum köflum og með sjónrænum hætti.

Misræmi getur myndast á milli þess hvernig nemendur eru vanir að taka á móti upplýsingum og þess hvernig þeim er kennt í skóla. Það þýðir þó ekki endilega að nemendur eru að læra verr en áður. Frekar má líta svo á að námsvenjur séu að breytast og hafa breyst. Nemendur leita oftar í stuttar útskýringar, myndbönd eða stafrænt efni til að fá yfirsýn áður en þeir fara að kafa dýpra í efnið. Slík nálgun getur verið gagnleg sem fyrsta skref í náminu en hún krefst jafnframt þess að nemendur þjálfi einbeitingu, gagnrýna hugsun og þolinmæði fyrir flókin og löng verkefni.

Breyttar námsvenjur nemenda
Þetta má einnig sjá í daglegu námi nemenda. Þegar þeir lenda í erfiðum verkefnum er fyrsta viðbrað oft ekki lengur að lesa kafla í bók eða fara yfir glósur heldur að leita að stuttri útskýringu á netinu. Þetta getur sparað tíma og hjálpað til við að skilja grunnatriðin. Þetta getur samt sem áður dregið úr þjálfun í að takast á við óvissu og flókin efni. Í mörgum námsgreinum þá sérstaklega þeim sem krefjast rökhugsunar eða úrvinnslu upplýsinga er hluti námsins fólginn í að leysa verkefni sjálft. Þegar nemendur fá svör mjög hratt er hætta á að þeir skilji lausnina án þess að hafa farið í gegnum hugsunarferlið sem leiðir að henni.

Hvað þýðir þetta fyrir skólann?
Þetta þýðir þó ekki að tæknin gerir námið verra, heldur að hlutverk námsins sé að breytast. Áður fólst nám oft í því að reyna muna upplýsingar en í dag eru upplýsingar alltaf aðgengilegar á netinu. Það verður mikilvægara að nemendur kunni að greina, túlka og meta upplýsingar frekar en að reyna leggja þær á minnið. Slík hæfni krefst þó einbeitingar og dýpri vinnslu efnis. Því má segja að áskorunin sé ekki eingöngu tæknin sjálft heldur hvernig við lærum að nota hana án þess að missa hæfni til einbeitingar og gagnrýninnar hugsunar.

Niðurstaða
Þróun stafrænnar tækni er ólíkleg til að breytast og samfélagið mun halda áfram að aðlaga sig að þessari þróun. Lausnin felst því líklega ekki í því að reyna að útiloka síma eða samfélagsmiðla úr lífi nemenda, heldur að kenna þeim að nota tæknina betur. Nemendur þurfa að læra að stjórna athygli sinni, greina upplýsingar og vinna efni á dýpri hátt en stutt efni býður upp á. Að sama skapi þurfa skólar að fara að endurskoða kennsluaðferðir og taka mið af því hvernig nemendur eru að læra í dag. Kannski er „TikTok-heilinn“ ekki einfaldlega merki um verri einbeitingu heldur getur það verið vísbending um að hugmynd okkar um nám sé að breytast. Spurningin er því ekki hvort tæknin sé góð eða slæm, heldur aðallega hvernig við erum að nýta hana þannig að hún styðji raunverulegan skilning ásamt menntun.

Höfundur: Sædís Arna Einarsdóttir, nemandi við Háskólann í Reykjavík

Heimildaskrá
American Psychological Association. (2023). Are our attention spans shrinking? Speaking of Psychology podcast. https://www.apa.org/news/podcasts/speaking-of-psychology/attention-spansPeras, I., Klemenčič, E., Japelj, B., Mekiš, Ž. (2023). Digital versus Paper Reading: A Systematic Literature Review on Contemporary Gaps According to Gender, Socioeconomic Status, and Rurality. National Library of Medicine. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10606230/