Á undanförnum árum hafa stjórnendur margra fyrirtækja og opinberra stofnana látið meta starfsemi sína og sóst eftir því að fá ýmsar vottanir. Þar á meðal til að meta stöðu sína út frá jafnrétti, umhverfisvernd og fleiru. Þessar vottanir eru eftirsóttar og stjórnendur hafa metnað til þess að vinna í að betrumbæta fyrirtæki sín á þessum sviðum. Sem dæmi þá er minnkun kolefnisfótspors fyrirtækja og stofnana samþykkt pólitík í fyrirtækjarekstri. Að sama skapi ættu stjórnendur fyrirtækja og opinberra stofnana að meta stríðsfótspor fyrirtækja sinna og gera allt í sínu valdi til að minnka það. Reyna með því að standa gegn stríði og gera heiminn betri.

Stríðsfótspor – hvað er það?
Merking orðsins er skyld orðinu kolefnisfótspor. Það er einskonar kvarði sem fyrirtæki eða stofnun getur mátað sig við. Fótsporið getur stækkað vegna viðskipta. Fyrirtæki kaupir þjónustu eða vöru af öðru fyrirtæki sem er nátengt stríðsrekstri. Getur líka verið samningur eða styrkur sem fyrirtæki fær frá aðila tengdum stríði eða vopnaframleiðslu. Tökum dæmi af fyrirtæki sem framleiðir jarðsprengjur. Stríðsfótspor þess fyrirtækis er eðli málsins samkvæmt stórt. Er eftirsóknarvert að stofna til viðskipta við slíkt fyrirtæki? Myndi maður vilja vinna í fyrirtæki sem framleiðir jarðsprengjur? Það er val hvers og eins. Ábyrgð stjórnenda og starfsmanna fyrirtækja er mikil, sérstaklega þegar stríðshryllingur er í fullum gangi í heiminum í dag.

Staðan
Það er stríð í Evrópu í Úkraínu. Þar hafa rússnesk stjórnvöld hernumið land sem alþjóðasamfélagið hefur fordæmt og sett á viðskiptabann. Fyrirtækjum er bannað að hafa viðskipti við Rússland og innistæður einstaklinga og fyrirtækja hafa verið frystar í bönkum víðsvegar. Handtökuskipanir hafa verið gefnar út af Alþjóðadómstólnum í Haag fyrir nokkra rússneska embættismenn (Wright, 2024). Rússnesk stjórnvöld halda stríðsrekstri sínum áfram og ætla að innlima sjálfstætt ríki Úkraínu í sitt eigið.

Það er líka stríð fyrir botni Miðjarðarhafs. Þar sprengja ísraelsk stjórnvöld hernumið land Gaza í stríði við Hamas samtökin. Þar hafa tugir þúsunda almennra borgara verið drepin, þar á meðal fjöldi barna. Innviðir hafa verið sprengdir í tætlur hvort sem það eru íbúðarbyggingar, spítalar, skólar eða fjarskiptainnviðir. Samtökin Amnesty International hafa lýst aðgerðum ísraelskra stjórnvalda sem þjóðarmorði (Amnesty International, 2024). Alþjóðasamfélagið hefur ekki getað komið sér saman um viðbrögð með afgerandi hætti gagnvart þessu stríði. Lítið þokast áfram á meðan ísraelsk stjórnvöld njóta stuðnings frá bandarískum stjórnvöldum. Æðstu embættismenn þessara ríkja hafa orðað áætlanir um rýmingu Gaza af núverandi íbúum. Það myndi brjóta í bága við fjölmörg alþjóðalög.

Tæknifyrirtæki og stríð
Það er búið að ræsa stríðsvélina á alheimsvísu, nú með nýjungum sem felast í notkun á sjálfstýrðum kerfum og hagnýtri gervigreind sem er þjálfuð á upplýsingum sem er safnað í nærumhverfinu. Kerfin eru þjálfuð til að bera kennsl á óvin og geta í raun drepið án aðkomu lifandi hermanns (Kirichenko, 2025). Nútímahernaður fer ekki fram á afmörkuðum svæðum heldur innan um almenna borgara.

Stríðið á Gaza er sérstakt dæmi þar sem það er hernumið land. Þar er stríð á landsvæði sem er í raun fangelsi yfir 2 milljón borgara. Ísraelsk stjórnvöld stýra aðgengi íbúa Gaza að mat, lyfjum, rafmagni, eldsneyti og fjarskiptum. Þau hafa gert það í marga áratugi. Í loftárásum hafa ísraelsk stjórnvöld ítrekað rofið internet og farsímasamband íbúa Gaza (7amleh, 2024). Eitt háþróaðasta hernaðarveldi heims notar nýjustu hernaðartækni gegn hernaðarlega vanþróuðum hópi fólks sem flest eru almennir borgarar. Þessi sama tækni er svo til sölu á markaði til fjölda ríkja, bæði fyrir hernað en einnig til eftirlits með almennum borgurum (Loewenstein, 2023). Andlit íbúa Gaza eru skönnuð án þeirra samþykkis eða vitneskju við ýmis hlið sem íbúar þurfa reglulega að fara í gegnum (Frenkel, 2024). Þau gögn eru svo nýtt í að þjálfa gervigreindarmódel til að andlitsgreina og merkja möguleg skotmörk. Kerfin og gagnasöfnin eru svo hýst í hinum ýmsu skýjaþjónustum stórra tæknifyrirtækja sem eru þar með búin að flækja stríði við sína starfsemi og tækni.

Hópur starfsmanna fyrirtækjanna hefur risið upp og mótmælt framferði þeirra og tengslum við stríðsrekstur. Meðal annars undir myllumerkjunum #NoTechForApartheid, #NoTechForGenocide (Project Nimbus, 2025) og #NoAzureForApartheid (No Azure for Apartheid, 2025). Mótmæli þeirra verða eitt af jákvæðu punktunum í sögubókum framtíðarinnar. Það er einnig í gangi stærri hreyfing sem beinir sjónum sínum að tæknigeiranum í heild sinni undir merkjum #no-tech-oppression-apartheid-or-genocide (BDS Movement, 2025).

Lokaorð
Flestar þjóðir heims eru að auka útgjöld til hermála og þar er Ísland ekki undanskilið. Það er skiljanleg freistni að sækja í þetta fjármagn en það er hætta á að það muni á endanum valda mannlegum harmleik. Fólk ætti að vera gagnrýnið á ákvarðanir fyrirtækja og veita þeim aðhald. Stjórnendur fyrirtækja og opinberra stofnana ættu að meta stöðu fyrirtækja sinna og forðast tengsl við aðila sem tengjast stríðsrekstri. Stjórnendur og starfsmenn ættu að spyrja eftirfarandi spurninga: Hversu stórt er stríðsfótspor okkar fyrirtækis og hvað getum við gert til að minnka það?

Höfundur Kristján Jónsson, tölvunarfræðingur

Heimildir

1. Wright, G. (2024, 5.mars). ICC issues arrest warrants for top Russian commanders. BBC. https://www.bbc.com/news/world-europe-68483012
2. Amnesty International. (2024). Israel and the Occupied Palestinian Territory. https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/middleeast/israel-and-the-occupied-palestinian-territory/report-israel-and-theoccupied-palestinian-territory/
3. Kirichenko, D. (2025, 21. ágúst). Artificial intelligence‘s growing role in modern warfare. U.S. Army War College. https://warroom.armywarcollege. edu/articles/ais-growing-role/
4. 7amleh - The Arab Center for the Advancement of Social Media. (2024, september). The Infrastructure of Genocide. https://7amleh.org/storage/ genocide/English%20new%20(1).pdf
5. Loewenstein, A. (2024). The Palestine laboratory : how Israel exports the technology of occupation around the world. Verso.
6. Frenkel, S. (2024, 27. mars). Israel Uses Facial Recognition to Track Palestinians. The New York Times. https://www.nytimes.com/2024/03/27/ technology/israel-facial-recognition-gaza.html
7. Project Nimbus. (2025, 14. september). Wikipedia. https://en.wikipedia. org/wiki/Project_Nimbus
8. No Tech for Apartheid. (2025, 14. september). Wikipedia. https://en.wikipedia. org/wiki/No_Tech_for_Apartheid
9. No Azure for Apartheid. (2025, 14. september). https://noazureforapartheid. com/
10. No Tech for Oppression, Apartheid or Genocide (2025, 14. september) BSD Movement. https://bdsmovement.net/no-tech-oppression-apartheid-orgenocide