Lesblinda er algengur námsörðugleiki sem hefur áhrif á lestur og úrvinnslu skrifaðs texta og getur gert nám, upplýsingaöflun og það að meðtaka upplýsingar erfiðara fyrir þá sem glíma við hana. Þar sem mikið af námsefni og upplýsingum er í textaformi getur þetta haft veruleg áhrif á námsárangur og daglegt líf einstaklinga með lesblindu. Með þróun nýrrar tækni, sérstaklega á sviði máltækni og gervigreindar, hafa orðið til lausnir sem geta bætt aðgengi að lesefni og auðveldað fólki með lesblindu að tileinka sér efni.

Markmið þessarar greinar er að fjalla um hvernig talgerving (Text-to-Speech) getur nýst sem hjálpartæki fyrir fólk með lesblindu, með sérstakri áherslu á forritið *Speechify*. Greinin byggir bæði á fræðilegum heimildum og reynslu höfundar sem glímir sjálfur við lesblindu.

Talgerving aðstoð við lesblindu
Fólk með lesblindu á oft erfitt með að tileinka sér efni sem er eingöngu sett fram í textaformi. Í TED-fyrirlestri árið 2015 benti Dean Bragonier á að einstaklingar með lesblindu vinni úr lesnum texta með öðrum hætti en einstaklingar án lesblindu (Bragonier 2015). Þetta gerir það að verkum að þeir sem glíma við lesblindu eiga oft miklu erfiðara með að taka inn lesinn texta og þar af leiðandi eiga þeir oft erfitt með nám, þar sem stór hluti námsefnis er skrifaður texti.

Hvernig virkar talgerving
Þrátt fyrir skiptar skoðanir um gervigreind hefur þróun hennar gert mögulegt að skapa tæknilausnir sem áður voru óraunhæfar. Má þar nefna talgervingu (Text-to-Speech), sem er máltæknilausn sem gerir forritum kleift að lesa texta upphátt með því að umbreyta stafrænum texta í tal (Reading Rockets 2018) og (IBM 2025). Upphaflega var tæknin þróuð sem aðstoðartæki fyrir notendur með sjón- eða lestrarerfiðleika, en með tauganetalíkönum og gervigreind hafa raddir orðið mun náttúrulegri (IBM 2025). Þar með hefur tæknin breyst úr einföldu „vélrænu tali“ í raunsærri og sveigjanlegri lausn sem hægt er að nota til að bæta aðgengi, lesa upp lengri texta og jafnvel búa til hljóðbækur eða raddviðmót í forritum (Reading Rockets 2018).

Speechify
Dæmi um slíka lausn er forritið Speechify, sem hefur rutt sér til rúms í Bandaríkjunum og víðar. Forritið nýtir talgervingu til að lesa upp bækur, greinar og annað lesefni. Einnig býður forritið upp á vafra-viðbót sem gerir notendum kleift að færa bendilinn yfir texta og hefja upplestur með einum hnappi, óháð því hvort um sé að ræða grein, tölvupóst, eða athugasemdir á vefsíðum (Speechify 2026).

Hugmyndina að forritinu fékk Cliff Weitzman, sem glímir sjálfur við lesblindu, og hann leit á lausnina sem leið til að auðvelda sér og öðrum með svipaðar áskoranir að takast á við daglegt nám og lestur. Samkvæmt fyrirtækinu hefur forritið þróast hratt og nýjum eiginleikum er stöðugt bætt við Speechify (2026).

Forrit eins og Speechify geta haft veruleg áhrif á aðgengi að lesefni fyrir fólk með lesblindu og aðra sem eiga erfitt með hefðbundinn textalestur, en nýtast jafnframt þeim sem vilja komast yfir meira efni á skemmri tíma. Í eigin notkun höfundar kom fram að fyrstu útgáfur forritsins, sem prófaðar voru árið 2023, höfðu ákveðna annmarka, meðal annars takmarkaða meðhöndlun á kóða og formúlum og skiptingu bóka í marga hluta. Í núverandi útgáfum hefur verið bætt verulega úr þessum atriðum sem hefur leitt til bættrar notendaupplifunar. Rannsóknir hafa sýnt að samhliða lestur og hlustun getur aukið skilning og minni hjá einstaklingum með lesblindu og leitt til betri námsárangurs (Nwanyanwu and Agi, 2024).

Eitt af því sem gerir Speechify sérstaklega áhugavert er að raddirnar hljóma mjög náttúrulega. Þegar þessi grein er skrifuð styður forritið 60 tungumál, þar á meðal íslensku. Á ensku er hægt að velja úr fjölmörgum ræðum, þar á meðal ræðum sem líkjast rödd fyrrverandi Bandaríkjaforseta, Barack Obama. Þó eru einnig tiltækar raddir á íslensku sem hljóma mjög eðlilega og gera upplesturinn ánægjulegan og auðvelt að fylgja texta eftir.

Mörg talgervingaforrit bjóða einnig upp á að stilla hraða upplesturs, þetta gerir notendum kleift að lesa hraðar þegar efnið er auðskilið eða hægja á þegar efnið er flókið, til dæmis við glósugerð samtímis. Þetta getur aukið skilning og leyfir notandanum að aðlaga forritið að sínum þörfum.

Málgerðin og talgervingaforrit nýtast ekki aðeins þeim sem glíma við námsörðugleika, heldur einnig þeim sem ekki hafa slíkar áskoranir. Rannsóknir og reynsla hafa sýnt að þessi tækni getur hjálpað til við að viðhalda einbeitingu og flýta fyrir yfirferð efnis hjá öllum notendum.

Lokaorð
Gervigreind mun áfram auðvelda þróun og notkun tækni á borð við talgervingu. Lausnir á sviði rauntímaþýðinga og rauntíma textunar hafa tekið örum framförum með auknu aðgengi að gervigreind og öflugri mállíkönum. Slíkar tækniframfarir geta haft veruleg áhrif á aðgengi að námi fyrir einstaklinga með námserfiðleika, þar sem þær gera þeim kleift að tileinka sér námsefni á sambærilegum forsendum og aðrir. Með því stuðlar tæknin að auknu jafnrétti og jöfnum tækifærum í menntun.

Dæmi um slíka lausn er forritið Speechify sem sýnir mikilvægi þess að þróa sértækar og markvissar lausnir sem leysa raunveruleg vandamál. Slíkar lausnir einblína á að gera ákveðna hluti mjög vel, svo sem umbreyta texta í tal, frekar en að reyna að ná yfir of vítt svið með minni áreiðanleika eða meiri villum. Eins og svo oft er með tækni, er hún upphaflega þróuð fyrir ákveðinn hóp eða tilfelli, en reynist oft gagnleg fyrir mun fleiri notendur, sem styrkir hlutverk hennar í að bæta aðgengi og jafna tækifæri.

Höfundur: Viktor Hollanders, nemandi við Háskólann í Reykjavík

Heimildir:

• Bragonier, D. (2015, November). The true gifts of a dyslexic mind [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=_dPyzFFcG7A
• IBM. (2025). What is text to speech? https://www.ibm.com/think/topics/text-to-speech
• Nwanyanwu, C., & Agi, U. K. (2024). Artificial intelligence speechify app for dyslexia on students’ performance and retention in reading in port harcourt metropolis rivers state nigeria. International Journal of Innovative Science and Research Technology, 9 (10). https://www>. researchgate.net/publication/384553954
• Reading Rockets. (2018). Text-to-speech technology: What it is and how it works. https://www.readingrockets.org/topics/assistive-technology/articles/text-speech-technology-what-it-and-how-it-works
• Speechify. (2026). About speechify. https://speechify.com/about/