Skip to main content
4. júní 2026

Dreifð tækni + VSK = Rauntíma yfirsýn og rekjanleiki

Hanna Kristín Skaftadóttir

Hanna Kristín SkaftadóttirÍ stafrænni framtíð efnahagslífsins er ljóst að skattkerfi heimsins verða að laga sig að hraðari viðskiptum og rauntíma gagnastreymi. Virðisaukaskattur (VSK) er víða stærsti tekjustofn ríkissjóðs, svo skilvirk innheimta hans skiptir miklu. Í því ljósi er áhugavert að skoða hvernig nýir tækniinnviðir - dreifð gagnakerfi (t.d. dreifð færsluskrá, e. distributed ledger technology (DLT)) - geta stutt við rauntíma skil á VSK. Slíkir innviðir geta aukið traust, bætt rekjanleika og gert afstemmingu upplýsinga sjálfvirka.

Núverandi umhverfi og áskoranir við VSK-skil
Á Íslandi fer innsending VSK-skýrslna og greiðsla VSK fram löngu eftir að viðskipti eiga sér stað. Skýrslum er skilað rafrænt annan hvern mánuð og gjalddagi greiðslu kemur oft vikum eftir að sala og kaup hafa átt sér stað. Þessi töf hefur ýmsar afleiðingar. Hún skapar tímabundið ójafnvægi í reiðufé ríkissjóðs - skatttekjur berast seint en útgjöld fyrr - sem er óhagstætt fyrir ríkissjóð. Löng bið eykur líka hættu á vanskilum; fyrirtæki kunna að nota innheimtan VSK í millitíðinni og eiga svo erfitt með að greiða hann þegar kemur að skilum.

Skatteftirlit við þessar aðstæður er oft afturvirkt. Skatturinn sannreynir skýrslur löngu eftir atburðina (t.d. með áætlunum eða endurskoðunum), sem er tímafrekt og kostnaðarsamt ferli. Villur eða frávik geta því viðgengist lengi áður en þau uppgötvast. Upplýsingakerfi Skattsins safna helst heildartölum fyrir hvern uppgjörstíma en ekki rauntímagögnum um einstakar færslur. Vantar rauntíma yfirsýn yfir veltu og viðskipti, til að bregðast skjótt við frávikum og leiðrétta mistök áður en þau festast í kerfinu.

Dreifðir gagnainnviðir og rauntíma skattskil
Dreifðir gagnainnviðir (dreifð gagnaskráning) er tæknilegt fyrirkomulag þar sem gögn eru skráð samtímis á fleiri en einum stað á öruggan, samhæfðan hátt. Dæmi eru dreifðar færsluskrár (DLT) eða samhæfð atburðaskrá þar sem hver viðskiptafærsla er skráð sem atburður. Kjarni málsins er að seljandi og kaupandi (og hugsanlega aðrir, t.d. banki eða skattyfirvöld) hafi aðgang að sameiginlegri skrá yfir viðskiptin í rauntíma. Skráningin er örugg og óumbreytanleg, þannig að þegar færsla hefur verið skráð er ekki hægt að breyta henni eftir á. Í stað þess að fyrirtæki skili skýrslum löngu síðar myndu upplýsingar um hverja færslu berast strax eftir viðskipti í gagnagrunn sem skattyfirvöld geta fylgst með. Slíkt rauntíma VSK-skýrslukerfi er þegar orðið að raunveruleika eða er í undirbúningi víða og líklega næsta skref á heimsvísu.

Slíkt kerfi hefði innbyggt traust. Hver færsla er sannprófuð og staðfest sem tryggir að gögnin eru rétt og ekki er hægt að breyta þeim eftir á. Skattgreiðendur og skattyfirvöld hafa sama rauntímaaðgang og geta því treyst gögnunum. Dreifð skráning veitir í rauntíma, áreiðanlegar upplýsingar sem báðir aðilar treysta, sem skapar gagnsærri VSKumgjörð og dregur úr hvata til undanskota.

Dreifðir gagnainnviðir stuðla einnig að auknum rekjanleika. Hver viðskipti - frá reikningi til greiðslu og skattheimtu - fá auðkenni í sameiginlegri skrá, sem auðveldar að rekja ferilinn ef spurningar vakna. Hægt er að fylgja VSK-slóðinni eftir allri virðiskeðjunni; sjá hvaða fyrirtæki skiptu við hvert annað, hvað var keypt og hvenær greitt var. Þetta styður skatteftirlit og áhættugreiningu. Rekjanleiki hefur gefist vel erlendis; í Brasilíu fá rafrænir reikningar stafrænan auðkennisstimpil (hash) á bálkakeðju, og snjallsamningar tryggja að VSK-hluti hverrar sölu renni sjálfkrafa til ríkisins. Athuganir gera ráð fyrir að með auknum rekjanleika og sjálfvirkni megi draga úr skattsvikum um allt að 40%. Þetta sýnir að stafrænn rekjanleiki eykur skilvirkni og dregur úr svigrúmi til misferlis.

Sjálfvirk afstemming og færri villur
Bæði fyrirtæki og skattyfirvöld græða á sjálfvirkri afstemmingu sem rauntímaskil bjóða upp á. Í hefðbundnu kerfi gerir hvert fyrirtæki upp VSK eftir á og skattyfirvöld sannreyna skýrslur löngu síðar (með samanburði við veltutölur eða fylgiskjöl). Í rauntímakerfi eru sölureikningar og innkaupareikningar samkeyrðir jafnóðum. Þegar seljandi skráir sölu (eða gefur út rafrænan reikning) birtist sú færsla strax sem móttekin viðskipti hjá kaupanda. Kerfið sér samstundis hvort kaupandi krefst innskatts sem passar við útskatt seljanda og hvort upphæðir stemma. Frávik (t.d. ef seljandi skilar ekki VSK en kaupandi reynir að telja hann fram) flaggast sjálfkrafa. Þessi sjálfvirkni dregur úr mannlegum mistökum, röngum útreikningum og vaninnheimtu.

Slík rauntíma afstemming er nú þegar veruleiki í sumum löndum. Ungverjaland hefur innleitt rauntímakerfi fyrir VSK sem safnar öllum reikningsgögnum miðlægt. Þar voru nettengdir kassar teknir upp 2014 og árið 2018 var gert skylt að senda sölureikninga í rauntíma til skattsins. Upphaflega náði þetta til stórra viðskipta, en um 2020 var kerfið farið að ná yfir nánast öll viðskipti. Árangurinn var augljós: VSK-bil (hlutfall VSK sem ekki skilar sér) fór úr yfir 20% árið 2013 niður í um 5% árið 2020 og í 2,3% árið 2022. Margt kom þar til, en lykillinn var sjálfvirk samsvörun gagna. Reikningar bárust skattyfirvöldum þegar í stað, kerfið bar þá saman við skýrslur fyrirtækja og misræmi sáust strax. Þetta sýnir að sjálfvirk afstemming getur bæði aukið tekjur ríkisins og minnkað fyrirhöfn fyrirtækja, þar sem minna þarf að leiðrétta eftir á.

Næstu skref fyrir Ísland
Þróunin erlendis sýnir að rauntímaskil VSK með öflugum stafrænum innviðum séu eðlilegt framhald. Evrópusambandið mun gera rafræna reikninga og rauntíma skýrslugjöf að skyldu í B2B-viðskiptum innan fárra ára. Vilji landið viðhalda samkeppnishæfni og skilvirkni verður að taka þátt í þessari þróun. Nokkur skref hafa þegar verið stigin: stytt uppgjörstímabil og flýtt skiladegi eftir lok tímabils, sem er góður áfangi. En enn má ganga lengra.

Miðað við stöðuna mætti íhuga þrjú næstu skref:

Í fyrsta lagi, innleiða staðlaða rafræna reikninga í innanlandsviðskiptum, svo gögn hverrar færslu verði véllesanleg fyrir Skattinn. Ef opinberir aðilar krefjast rafrænna reikninga (t.d. við innkaup) fylgir atvinnulífið með. Ríkið hefur þegar tekið upp Evrópustaðal fyrir eigin reikninga; það mætti útvíkka til allra viðskipta milli VSK-skyldra aðila.

Í öðru lagi, tengja bókhaldskerfi fyrirtækja beint við skilakerfi Skattsins. Mörg nútíma bókhaldskerfi geta nú þegar sent VSK-gögn sjálfvirkt. Slíkar tengingar gætu verið undanfari rauntímaskila.

Í þriðja lagi, ráðast í tilraunaverkefni þar sem Skatturinn og hópur fyrirtækja prófa dreifða VSK-skráningu. Til dæmis gæti hópur stórra fyrirtækja eða heill geiri skilað öllum sölufærslum jafnóðum í miðlægan gagnagrunn eða á tilraunabálkakeðju. Þannig mætti prófa tæknimál (gagnaform, persónuvernd, öryggi) og sjá ávinning eins og hraðari afstemmingu og færri leiðréttingar.

Til lengri tíma mætti hugsa sér kerfi þar sem rafrænir reikningar skrást sjálfkrafa við útgáfu, og kerfið heldur sjálft utan um útskatt og innskatt hvers aðila og gerir upp VSK. Þá þyrftu fyrirtæki ekki að skila hefðbundnum VSK-skýrslum, heldur einungis yfirfara forútfyllta skýrslu og staðfesta greiðslu. Það myndi einfalda skilin og draga úr eftirlitskostnaði, og Skatturinn fengi jafnframt öflugt rauntíma eftirlit – í raun „traust og sannreynanleg sjálfvirkni“ í stað „eftir á handvirks eftirlits“.

Þó fylgja þessari umbreytingu áskoranir. Öryggi og persónuvernd verður að tryggja, enda er um að ræða viðkvæmar rauntímaupplýsingar. Tryggja þarf að öll kerfi haldist í samræmi ef eitthvað bilar eða ágreiningur kemur upp. Kerfið má ekki leggja óhóflegt álag á smærri fyrirtæki; það þarf að smella inn í daglegan rekstur án flókinna ferla. Reynslan frá Ungverjalandi og víðar sýnir að þetta er mögulegt: þar var rauntímakerfið að mestu leyti innleitt bakvið tjöldin með því að tengja kassa, bókhaldskerfi og skattkerfi, í stað þess að gera kröfur um aukavinnu hjá fyrirtækjum.

Rauntíma VSK-skýrslugjöf studd dreifðum gagnainnviðum er spennandi möguleiki sem gæti brátt orðið að veruleika. Slíkt kerfi gæti tryggt sameiginlegan, óvéfengjanlegan gagnagrunn sem eykur gagnsæi og traust, aukið rekjanleika sem auðveldar upprætingu skattsvika, og innleitt sjálfvirka afstemmingu sem dregur úr mistökum og eykur skilvirkni í innheimtu. Rauntímalausnir erlendis hafa þegar skilað miklum árangri og minnkað skattbil, og það stefnir óhjákvæmilega í þessa átt. Ísland hefur tækifæri til að vera meðal fremstu á þessari vegferð; með vandlegri innleiðingu, skynsamlegu regluverki og góðri samvinnu stjórnvalda, Skattsins og atvinnulífs má gera VSK-kerfið bæði traustara og skilvirkara. Rauntíma VSK með dreifðum gagnainnviðum er tækninýjung og jafnframt stórt skref í átt að gagnsæju, réttlátu og hagkvæmu skattkerfi.

Höfundur: Hanna Kristín Skaftadóttir, fagstjóri Viðskiptagreindar við Háskólann á Bifröst

Heimildaskrá:

Skoðað: 18 sinnum

Blaðið Tölvumál

Forsíða Tölvumála

Eldri tölublöð

Skil á efni

Til greinahöfunda

Til auglýsenda

Leita í vefútgáfu Tölvumála

Um Tölvumál

Tölvumál - tímarit Skýrslutæknifélags Íslands er óháð tímarit um tölvutækni og hefur verið gefið út frá árinu 1976.

Vefútgáfa Tölvumála birtir vikulega nýja grein á vef Ský og árlega er gefið út veglegt prentað tímarit undir nafninu "Tölvumál" þar sem fjallað er um tölvutækni frá ýmsum sjónarhornum og er þema blaðsins jafnan valið snemma árs og útgáfa að hausti.

Ritnefnd Ský sér um að afla efni í Tölvumál og geta allir sem áhuga hafa sent inn efni.

Um ritnefnd Tölvumála