Nemendur mínir í námskeiðinu Upplýsingaþjóðfélagið í Háskólanum í Reykjavík fengu í síðustu viku það verkefni að fjalla stuttlega um kosti og galla tækninnar í dag. Mér fannst margt áhugavert koma fram í þeirra umfjöllun og bað gervigreindina að aðstoða mig við að taka saman stutta lýsingu á þeirra skoðunum.

Í svörunum kemur skýrt fram að áhrifin eru bæði jákvæð og neikvæð. Tæknin hefur aukið aðgengi að upplýsingum, menntun og þjónustu, auðveldað samskipti og aukið skilvirkni. Á sama tíma fylgja henni áskoranir varðandi persónuvernd, falsfréttir, samfélagsmiðla, mannleg samskipti, stafrænan ójöfnuð og sívaxandi áhrif gervigreindar.

Eitt mest áberandi jákvæða þemað er aukið aðgengi að upplýsingum og þekkingu. Netið gerir fólki kleift að nálgast upplýsingar nánast samstundis og afla sér þekkingar án tillits til staðsetningar. Þetta hefur ekki aðeins áhrif á formlegt nám heldur einnig sjálfsnám og möguleika einstaklinga til að tileinka sér nýja þekkingu og færni. Nemendur geta fundið fjölbreytt námsefni, horft á kennslumyndbönd og fengið mismunandi útskýringar á sama viðfangsefninu. Fjarnám hefur jafnframt aukið möguleika fólks til náms óháð búsetu og aðstæðum.

Heilbrigðisþjónusta er annað svið þar sem jákvæð áhrif upplýsingatækni eru áberandi. Rafrænar sjúkraskrár, bókunarkerfi, aðgangur að niðurstöðum rannsókna og rafræn samskipti við heilbrigðisstarfsfólk hafa gert þjónustuna aðgengilegri. Tæknin getur einnig stutt við greiningar, rannsóknir og úrvinnslu mikils magns gagna. Gervigreind er sérstaklega nefnd sem tækni sem getur haft mikil áhrif á heilbrigðisþjónustu, meðal annars með myndgreiningu og sérsniðnari meðferð.

Þriðja stóra þemað snýr að samskiptum og tengslum fólks. Samfélagsmiðlar, myndsímtöl og skilaboðaforrit gera fólki kleift að halda sambandi óháð landfræðilegri fjarlægð. Fjölskyldur og vinir geta þannig viðhaldið tengslum þótt þeir búi í mismunandi löndum eða heimshlutum. Tæknin auðveldar einnig alþjóðlega samvinnu, bæði í atvinnulífi og rannsóknum. Á sama hátt hafa fjarvinna og stafræn samskiptakerfi aukið sveigjanleika vinnumarkaðarins.

Aukin skilvirkni og þægindi eru einnig áberandi. Bankaviðskipti, umsóknir, opinber þjónusta, innkaup og fjölmörg önnur verkefni er nú hægt að framkvæma rafrænt. Sjálfvirknivæðing getur tekið yfir endurtekin verkefni, sparað tíma og minnkað kostnað. Tæknin getur jafnframt aukið sjálfstæði einstaklinga, meðal annars fólks með fötlun, og opnað ný tækifæri til sköpunar og atvinnu.

Neikvæðu áhrifin eru þó veruleg. Falsfréttir og rangar upplýsingar eru meðal þeirra atriða sem oftast eru nefnd. Þar sem hver sem er getur birt efni á netinu getur verið erfitt að greina á milli áreiðanlegra og óáreiðanlegra upplýsinga. Gervigreind eykur þessa áskorun enn frekar þar sem hægt er að framleiða texta, myndir og annað efni sem virðist trúverðugt þótt það byggist ekki á staðreyndum. Þetta undirstrikar mikilvægi upplýsingalæsis, gagnrýninnar hugsunar og hæfni til að meta heimildir.

Persónuvernd og netöryggi eru einnig áberandi áhyggjuefni. Einstaklingar skilja eftir sig mikið magn upplýsinga á netinu og oft er óljóst hvernig fyrirtæki og stofnanir safna þessum upplýsingum og nota þær. Samhliða þessu hefur hætta á netglæpum, svikum og gagnalekum aukist. Samfélagið er jafnframt orðið mjög háð stafrænum innviðum og bilun eða netárás getur því haft áhrif á mikilvæga þjónustu, svo sem banka, heilbrigðiskerfi og samskiptakerfi.

Samfélagsmiðlar og mikil skjánotkun mynda annað stórt þema. Stöðugar tilkynningar og mikið framboð stutts afþreyingarefnis geta haft áhrif á einbeitingu og athygli. Þá kemur fram sú skoðun að samskipti geti orðið yfirborðskenndari þegar þau færast í auknum mæli yfir á stafræna miðla. Sérstakar áhyggjur eru af áhrifum samfélagsmiðla á börn og ungmenni, meðal annars vegna félagslegs samanburðar, óraunhæfra útlitsviðmiða og áhrifa á sjálfsmynd.

Loks kemur fram ákveðin þversögn í afstöðu til gervigreindar og sjálfvirknivæðingar. Gervigreind getur aukið skilvirkni, stutt nám, auðveldað úrvinnslu upplýsinga og skapað ný tækifæri. Á sama tíma er hætta á að fólk treysti tækninni um of, dragi úr sjálfstæðri og gagnrýninni hugsun eða noti hana til að vinna verkefni án þess að öðlast raunverulegan skilning. Sjálfvirknivæðing getur einnig breytt vinnumarkaði og gert ákveðin störf eða verkefni óþörf.

Í heild sýna svörin því að upplýsingatækni er hvorki einhlítt jákvætt né neikvætt afl. Hún hefur skapað áður óþekkta möguleika til náms, samskipta, heilbrigðisþjónustu, vinnu og þekkingarmiðlunar, en jafnframt nýjar samfélagslegar og siðferðilegar áskoranir.

Meginatriðið virðist því ekki vera hvort samfélagið eigi að nota upplýsingatækni, heldur hvernig hún er notuð. Ábyrg notkun, stafrænt læsi, gagnrýnin hugsun, persónuvernd og jöfn tækifæri til þátttöku verða sífellt mikilvægari forsendur þess að samfélagið geti nýtt kosti tækninnar án þess að neikvæð áhrif hennar verði ráðandi.

Ásrún Matthíasdóttir, lektor við Háskólann í Reykjavík tók saman